परशुराम जयंती
परशुराम जयंती म्हणजे भगवान परशुराम — विष्णूचा सहावा अवतार (भार्गवराम/राम जामदग्न्य) — यांची जन्मतिथी, जी वैशाख शुक्ल तृतीयाला येते व अक्षय्य तृतीयेच्याच दिवशी असते. २०२६ मध्ये ही तिथी रविवार, १९ एप्रिल रोजी येते. परशुराम हे सात चिरंजीवांपैकी एक (अमर) मानले जातात; भीष्म, द्रोण व कर्ण यांचे गुरु. महाराष्ट्र-कोकण संदर्भात, परशुरामांनी समुद्र मागे हटवून कोकण-भूमी निर्माण केली अशी श्रद्धा असून श्री क्षेत्र परशुराम, चिपळूण (रत्नागिरी) हे प्रमुख स्थान आहे.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
अधर्मी, उन्मत्त क्षत्रिय राजांचा बंदोबस्त करून धर्म-न्याय पुनःस्थापित करण्यासाठी परशुरामांचा अवतार झाला असे मानले जाते — ब्राह्मणाचे ज्ञान व क्षत्रियाचे शौर्य असे दुर्मीळ संयोजन त्यांच्यात एकत्र आले.
अक्षय्य तृतीया व परशुराम जयंती दोन्ही एकाच वैशाख शुक्ल तृतीयेला येतात, पण दोन्हींचे कारण वेगळे आहे — अक्षय्य तृतीया हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक, समृद्धीचा सूर्योदयकालीन शुभ दिवस मानला जातो, तर परशुराम जयंती ही त्यांच्या प्रदोष-काळातील जन्माची आठवण आहे (खाली पाहा). हाच भेद या पानाचा गाभा आहे.
परशुराम अजूनही पृथ्वीवर आहेत व कलियुगाच्या अंती विष्णूच्या दहाव्या (कल्की) अवताराचे गुरु होतील अशी श्रद्धा आहे — म्हणून ते चिरंजीव मानले जातात.
कोकण-भूमीचे निर्माते ("सप्त कोकणांचा देव") म्हणून परशुराम कोकण-संस्कृतीशी घट्ट जोडलेले आहेत — यामुळे या सणाला महाराष्ट्रात विशेष स्थानिक अर्थ प्राप्त होतो.
पौराणिक कथा
परशुरामांचा जन्म ऋषी जमदग्नी व रेणुका यांचा पुत्र म्हणून झाला — ते भृगु/भार्गव कुलातील असल्याने त्यांना "राम भार्गव"/"जामदग्न्य" असेही म्हटले जाते. परशू (कुऱ्हाड) त्यांना भगवान शंकराकडून मिळाला अशी नोंद मराठी स्रोतांत आढळते — यावरूनच "परशु-राम" हे नाव पडले असे सांगितले जाते.
सहस्रबाहू कार्तवीर्य-अर्जुन या राजाने जमदग्नींची कामधेनू (इच्छापूर्ती गाय) बळजबरीने नेली; जमदग्नींनी विरोध करताच राजाने त्यांचा वध केला. पित्याच्या वधाचा सूड म्हणून परशुरामांनी अधर्मी क्षत्रियांचा एकवीस वेळा संहार केला अशी कथा आहे; त्यांच्या रक्ताने कुरुक्षेत्राजवळ समंत-पंचक तळी भरली असेही सांगितले जाते.
क्षत्रिय-संहारानंतर परशुरामांनी सर्व पृथ्वी कश्यपांना दान केली; स्वतःस निवासासाठी समुद्रात परशू/बाण टाकून समुद्र मागे हटवला व कोकण/परशुराम-क्षेत्र (गोकर्ण ते कन्याकुमारी) निर्माण केले, अशी आख्यायिका आहे. भीष्म, द्रोणाचार्य व कर्ण यांना शस्त्रविद्या शिकवणारे गुरु म्हणूनही महाभारतात त्यांचा उल्लेख आहे.
काही तपशिलांत स्रोतांगणिक फरक आढळतो — परशू शंकराकडून मिळाल्याचा उल्लेख मराठी स्रोतात आहे, पण इंग्रजी स्रोतांत तितका स्पष्ट नाही; समुद्र किती मागे हटला याबाबतही मराठी स्रोत "४०० योजने" म्हणतो तर इंग्रजी स्रोत ठाम आकडा देत नाही. हे तपशील गाभ्याला बाधा आणत नाहीत, त्यामुळे कोणताही एक आकडा ठाम मानू नये.
चित्पावन ब्राह्मणांचे आद्यपुरुष म्हणून परशुरामांना मानण्याची एक समाज-परंपरा आढळते, पण मराठी विकिपीडियाच्या परशुराम पानावर या दाव्याचा उल्लेख नाही — त्यामुळे हे येथे परंपरा/श्रद्धा म्हणून नोंदवले आहे, तथ्य म्हणून नाही.
कोणी करावे
परशुराम-भक्त, ब्राह्मण समाज (विशेषतः कोकणस्थ/चित्पावन परंपरेत) व विष्णू-अवतार-उपासक. अक्षय्य तृतीया साजरी करणारे बहुसंख्य लोक याच दिवशी परशुराम-स्मरणही करतात, कारण दोन्ही एकाच तिथीला येतात.
पूजाविधी
- स्वच्छ चौरंगावर/पाटावर परशुरामांची प्रतिमा/मूर्ती लाल वस्त्रावर स्थापन केली जाते.
- संकल्प करून गंध-अक्षता-पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्य याने षोडशोपचार/पंचोपचार पूजा केली जाते; परशुराम-स्तवन/नाम-स्मरण होते.
- अनेक भक्त उपवास करतात, श्रद्धेनुसार.
- मंदिरांत हवन, भजन-कीर्तन, भंडारा-प्रसाद, शोभा/कलश यात्रा होते; काही ठिकाणी परशुराम कल्पसूत्राचे पठणही केले जाते.
वेगळे बंधनकारक उद्यापन याबाबत नोंद सापडलेली नाही — ही एकदिवसीय जयंती आहे.
पूजा साहित्य
लाल वस्त्र, चौरंग/पाट, परशुराम प्रतिमा, हळद-कुंकू-गंध-अक्षता, फुले-तुळशी, धूप-दीप-निरांजन, नैवेद्य/फळ, दक्षिणा. ही सामान्य विष्णू-पूजा साहित्याची यादी आहे; घरच्या परंपरेनुसार यात बदल होऊ शकतो.
लाल वस्त्र
चौरंग/पाट
हळद-कुंकू
गंध
अक्षता
फुले
तुळशी
धूप
दीप
निरांजन
नैवेद्य
फळ
दक्षिणाउपवास / आहार नियम
उपवास ऐच्छिक व परंपरा-सापेक्ष आहे — काही भक्त निर्जल/फलाहार करतात, काही फक्त पूजा-स्मरण करतात. घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार हे बदलू शकते — सार्वत्रिक नियम म्हणून मांडलेले नाही.
मंत्र / स्तोत्र
सामान्य स्मरण-नामांत "ॐ जामदग्न्याय विद्महे…" स्वरूपाची परशुराम-गायत्री व "परशुरामाय नमः" जप वापरात आढळतो.
प्रादेशिक रीती
कोकण (महाराष्ट्र) हा या पानाचा मुख्य differentiator. परशुराम कोकण-भूमीचे निर्माते मानले जातात; श्री क्षेत्र परशुराम, चिपळूण (महेंद्रगिरी, चिपळूण तालुका, रत्नागिरी जिल्हा) हे प्रमुख देवस्थान आहे. मंदिराचे व्यवस्थापन पाहणाऱ्या ट्रस्टचे नेमके नाव व अधिकृत तपशील अद्याप स्वतंत्रपणे पडताळलेले नाहीत.
देवता सूर्योदयी हिमालयात तपासाठी जातात व सूर्यास्ताला परत येतात अशी स्थानिक श्रद्धा आहे. मंदिराचे प्रमुख उत्सव-दिवस अक्षय्य तृतीया, रामनवमी व महाशिवरात्री असल्याचे नोंदले आहे. परंपरेने याच सुमारास "देव भार्गवराम उत्सव" हा कार्यक्रमही होत असल्याचे सांगितले जाते — पण २०२६ सालचे नेमके वेळापत्रक अद्याप मंदिर समितीकडून पडताळलेले नसल्याने ते तात्पुरते/अपुष्ट मानावे.
महाराष्ट्राबाहेर, बिहार (मोकामा — राज्य-उत्सव) व हिमाचल प्रदेश (सार्वजनिक सुट्टी) येथेही परशुराम जयंती साजरी होते — हे कोकण-केंद्रित मराठी वाचकासाठी दुय्यम संदर्भ आहेत.
तारखा / occurrences
| तारीख | वार | तिथी | नक्षत्र | टीप |
|---|---|---|---|---|
| १९ एप्रिल | रविवार | शुक्ल द्वितीया (सूर्योदयी) → शुक्ल तृतीया सकाळी १०.४९ पासून | भरणी / कृत्तिका | अक्षय्य तृतीया याच दिवशी; देव भार्गवराम उत्सव — चिपळूण |
१९ एप्रिलला सूर्योदयी द्वितीया असून तृतीया सकाळी १०.४९ पासून सुरू होते; परशुराम जयंतीचा नियम प्रदोष-व्यापिनी तृतीया असा आहे — म्हणजे जन्म रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी/प्रदोषकाळी झाला मानला जातो. त्यामुळे १९ एप्रिलच्या संध्याकाळी तृतीया असल्याने जयंती याच दिवशी साजरी होते. ही तिथी-आधारित वार्षिक जयंती वर्षातून एकदाच येते; फक्त २०२६ ची तारीख पंचांगात उपलब्ध आहे — पुढील वर्षांची नेमकी तारीख त्या-त्या वर्षीच्या पंचांगातून घ्यावी.
लक्षात ठेवा
- अक्षय्य तृतीया व परशुराम जयंती एकाच दिवशी येतात — गोंधळ टाळण्यासाठी हा भेद (सह-तिथी, वेगळे कारण/वेळ) लक्षात ठेवा.
- नेमके पूजा-मुहूर्त (सकाळ वि. प्रदोष) दिनांक व स्थान-सापेक्ष असतात — १९ एप्रिल या दिवसाच्या पानावर पाहा.
- चिपळूण-यात्रा/गर्दी व दर्शन-वेळा मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- परशुराम जयंती २०२६ मध्ये कधी आहे?
- रविवार, १९ एप्रिल २०२६ (वैशाख शुक्ल तृतीया; अक्षय्य तृतीयेच्याच दिवशी).
- परशुराम कोणाचा अवतार आहे?
- भगवान विष्णूचा सहावा अवतार; जमदग्नी-रेणुका पुत्र, भार्गव कुल.
- परशुराम जयंती व अक्षय्य तृतीया एकाच दिवशी का येतात?
- परशुरामांचा जन्म वैशाख शुक्ल तृतीयेला मानला जातो — हीच अक्षय्य तृतीयेचीही तिथी असल्याने दोन्ही एकत्र येतात.
- परशुरामांचा जन्म कोणत्या वेळी झाला (प्रदोष की मध्याह्न)?
- परंपरेनुसार प्रदोष-काळात (रात्रीचा पहिला प्रहर); म्हणून प्रदोष-व्यापिनी तृतीयेचा दिवस घेतला जातो, मध्याह्न नाही.
- परशुराम आणि कोकण / चित्पावन यांचा काय संबंध आहे?
- परशुरामांनी समुद्र मागे हटवून कोकण-भूमी निर्माण केली अशी श्रद्धा आहे; चिपळूणचे श्री क्षेत्र परशुराम प्रमुख स्थान आहे. चित्पावन-आद्यपुरुष हा समाज-परंपरेचा दावा आहे, ठाम तथ्य नाही.
- परशुराम जयंतीला काय करतात / पूजा कशी करावी?
- परशुराम-प्रतिमा-पूजन, नाम-स्मरण, ऐच्छिक उपवास; मंदिरांत हवन/भजन/भंडारा. नेमका विधी परंपरेनुसार बदलतो.