परशुराम जयंती
परशुराम जयंती म्हणजे भगवान परशुराम — विष्णूचा सहावा अवतार (भार्गवराम/राम जामदग्न्य) — यांची जन्मतिथी, जी वैशाख शुक्ल तृतीयाला येते व अक्षय्य तृतीयेच्याच दिवशी असते. २०२६ मध्ये ही तिथी रविवार, १९ एप्रिल रोजी येते. परशुराम हे सात चिरंजीवांपैकी एक (अमर) मानले जातात; भीष्म, द्रोण व कर्ण यांचे गुरु. महाराष्ट्र-कोकण संदर्भात, परशुरामांनी समुद्र मागे हटवून कोकण-भूमी निर्माण केली अशी श्रद्धा असून श्री क्षेत्र परशुराम, चिपळूण (रत्नागिरी) हे प्रमुख स्थान आहे.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
अधर्मी, उन्मत्त क्षत्रिय राजांचा बंदोबस्त करून धर्म-न्याय पुनःस्थापित करण्यासाठी परशुरामांचा अवतार झाला असे मानले जाते — ब्राह्मणाचे ज्ञान व क्षत्रियाचे शौर्य असे दुर्मीळ संयोजन त्यांच्यात एकत्र आले.
अक्षय्य तृतीया व परशुराम जयंती दोन्ही एकाच वैशाख शुक्ल तृतीयेला येतात, पण दोन्हींचे कारण वेगळे आहे — अक्षय्य तृतीया हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक, समृद्धीचा सूर्योदयकालीन शुभ दिवस मानला जातो, तर परशुराम जयंती ही त्यांच्या प्रदोष-काळातील जन्माची आठवण आहे (खाली पाहा).
परशुराम अजूनही पृथ्वीवर आहेत व कलियुगाच्या अंती विष्णूच्या दहाव्या (कल्की) अवताराचे गुरु होतील अशी श्रद्धा आहे — म्हणून ते चिरंजीव मानले जातात.
कोकण-भूमीचे निर्माते ("सप्त कोकणांचा देव") म्हणून परशुराम कोकण-संस्कृतीशी घट्ट जोडलेले आहेत — यामुळे या सणाला महाराष्ट्रात विशेष स्थानिक अर्थ प्राप्त होतो.
पौराणिक कथा
परशुरामांचा जन्म ऋषी जमदग्नी व रेणुका यांचा पुत्र म्हणून झाला — ते भृगु/भार्गव कुलातील असल्याने त्यांना "राम भार्गव"/"जामदग्न्य" असेही म्हटले जाते. काही आवृत्तींत परशू (कुऱ्हाड) त्यांना भगवान शंकराकडून मिळाला असे सांगितले जाते — यावरूनच "परशु-राम" हे नाव पडले असे सांगितले जाते.
सहस्रबाहू कार्तवीर्य-अर्जुन या राजाने जमदग्नींची कामधेनू (इच्छापूर्ती गाय) बळजबरीने नेली; जमदग्नींनी विरोध करताच राजाने त्यांचा वध केला. पित्याच्या वधाचा सूड म्हणून परशुरामांनी अधर्मी क्षत्रियांचा एकवीस वेळा संहार केला अशी कथा आहे; त्यांच्या रक्ताने कुरुक्षेत्राजवळ समंत-पंचक तळी भरली असेही सांगितले जाते.
क्षत्रिय-संहारानंतर परशुरामांनी सर्व पृथ्वी कश्यपांना दान केली; स्वतःस निवासासाठी समुद्रात परशू/बाण टाकून समुद्र मागे हटवला व कोकण/परशुराम-क्षेत्र (गोकर्ण ते कन्याकुमारी) निर्माण केले, अशी आख्यायिका आहे. भीष्म, द्रोणाचार्य व कर्ण यांना शस्त्रविद्या शिकवणारे गुरु म्हणूनही महाभारतात त्यांचा उल्लेख आहे.
समुद्र किती मागे हटला याबाबतही आवृत्तीगणिक तपशील वेगळे आहेत — काहींत "४०० योजने" असा उल्लेख आढळतो.
चित्पावन ब्राह्मणांचे आद्यपुरुष म्हणून परशुरामांना मानण्याची एक समाज-परंपरा आढळते — हा समाज-परंपरेचा दावा आहे, ठाम तथ्य नाही; मराठी विकिपीडियाच्या परशुराम पानावर या दाव्याचा उल्लेख नाही.
कोणी करावे
परशुराम-भक्त, ब्राह्मण समाज (विशेषतः कोकणस्थ/चित्पावन परंपरेत) व विष्णू-अवतार-उपासक. अक्षय्य तृतीया साजरी करणारे बहुसंख्य लोक याच दिवशी परशुराम-स्मरणही करतात, कारण दोन्ही एकाच तिथीला येतात.
पूजाविधी
- स्वच्छ चौरंगावर/पाटावर परशुरामांची प्रतिमा/मूर्ती लाल वस्त्रावर स्थापन केली जाते.
- संकल्प करून गंध-अक्षता-पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्य याने षोडशोपचार/पंचोपचार पूजा केली जाते; परशुराम-स्तवन/नाम-स्मरण होते.
- अनेक भक्त उपवास करतात, श्रद्धेनुसार.
- मंदिरांत हवन, भजन-कीर्तन, भंडारा-प्रसाद, शोभा/कलश यात्रा होते; काही ठिकाणी परशुराम कल्पसूत्राचे पठणही केले जाते.
वेगळे बंधनकारक उद्यापन याबाबत नोंद सापडलेली नाही — ही एकदिवसीय जयंती आहे.
पूजा साहित्य
लाल वस्त्र, चौरंग/पाट, परशुराम प्रतिमा, हळद-कुंकू-गंध-अक्षता, फुले-तुळशी, धूप-दीप-निरांजन, नैवेद्य/फळ, दक्षिणा. ही सामान्य विष्णू-पूजा साहित्याची यादी आहे; घरच्या परंपरेनुसार यात बदल होऊ शकतो.
लाल वस्त्र
चौरंग/पाट
हळद-कुंकू
गंध
अक्षता
फुले
तुळशी
धूप
दीप
निरांजन
नैवेद्य
फळ
दक्षिणाउपवास / आहार नियम
उपवास ऐच्छिक व परंपरा-सापेक्ष आहे — काही भक्त निर्जल/फलाहार करतात, काही फक्त पूजा-स्मरण करतात. घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार हे बदलू शकते — सार्वत्रिक नियम म्हणून मांडलेले नाही.
मंत्र / स्तोत्र
सामान्य स्मरण-नामांत "ॐ जामदग्न्याय विद्महे…" स्वरूपाची परशुराम-गायत्री व "परशुरामाय नमः" जप वापरात आढळतो.
प्रादेशिक रीती
कोकण (महाराष्ट्र) हा या पानाचा मुख्य differentiator. परशुराम कोकण-भूमीचे निर्माते मानले जातात; श्री क्षेत्र परशुराम, चिपळूण (महेंद्रगिरी, चिपळूण तालुका, रत्नागिरी जिल्हा) हे प्रमुख देवस्थान आहे. मंदिराचे व्यवस्थापन पाहणाऱ्या ट्रस्टचे नेमके नाव व अधिकृत तपशील अद्याप स्वतंत्रपणे पडताळलेले नाहीत.
देवता सूर्योदयी हिमालयात तपासाठी जातात व सूर्यास्ताला परत येतात अशी स्थानिक श्रद्धा आहे. मंदिराचे प्रमुख उत्सव-दिवस अक्षय्य तृतीया, रामनवमी व महाशिवरात्री असल्याचे नोंदले आहे. परंपरेने याच सुमारास "देव भार्गवराम उत्सव" हा कार्यक्रमही होत असल्याचे सांगितले जाते — पण २०२६ सालचे नेमके वेळापत्रक अद्याप मंदिर समितीकडून पडताळलेले नसल्याने ते तात्पुरते/अपुष्ट मानावे.
महाराष्ट्राबाहेर, बिहार (मोकामा — राज्य-उत्सव) व हिमाचल प्रदेश (सार्वजनिक सुट्टी) येथेही परशुराम जयंती साजरी होते — हे कोकण-केंद्रित मराठी वाचकासाठी दुय्यम संदर्भ आहेत.
तारखा / occurrences
| तारीख | वार | तिथी | नक्षत्र | टीप |
|---|---|---|---|---|
| १९ एप्रिल | रविवार | शुक्ल द्वितीया (सूर्योदयी) → शुक्ल तृतीया सकाळी १०.४९ पासून | भरणी / कृत्तिका | अक्षय्य तृतीया याच दिवशी; देव भार्गवराम उत्सव — चिपळूण |
१९ एप्रिलला सूर्योदयी द्वितीया असून तृतीया सकाळी १०.४९ पासून सुरू होते; परशुराम जयंतीचा नियम प्रदोष-व्यापिनी तृतीया असा आहे — म्हणजे जन्म रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी/प्रदोषकाळी झाला मानला जातो. त्यामुळे १९ एप्रिलच्या संध्याकाळी तृतीया असल्याने जयंती याच दिवशी साजरी होते. ही तिथी-आधारित वार्षिक जयंती आहे; पुढील वर्षांची नेमकी तारीख त्या-त्या वर्षीच्या पंचांगातून घ्यावी.
लक्षात ठेवा
- अक्षय्य तृतीया व परशुराम जयंती एकाच दिवशी येतात — गोंधळ टाळण्यासाठी हा भेद (सह-तिथी, वेगळे कारण/वेळ) लक्षात ठेवा.
- नेमके पूजा-मुहूर्त (सकाळ वि. प्रदोष) दिनांक व स्थान-सापेक्ष असतात — १९ एप्रिल या दिवसाच्या पानावर पाहा.
- चिपळूण-यात्रा/गर्दी व दर्शन-वेळा मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- परशुराम जयंती २०२६ मध्ये कधी आहे?
- रविवार, १९ एप्रिल २०२६ (वैशाख शुक्ल तृतीया; अक्षय्य तृतीयेच्याच दिवशी).
- परशुराम कोणाचा अवतार आहे?
- भगवान विष्णूचा सहावा अवतार; जमदग्नी-रेणुका पुत्र, भार्गव कुल.
- परशुराम जयंती व अक्षय्य तृतीया एकाच दिवशी का येतात?
- परशुरामांचा जन्म वैशाख शुक्ल तृतीयेला मानला जातो — हीच अक्षय्य तृतीयेचीही तिथी असल्याने दोन्ही एकत्र येतात.
- परशुरामांचा जन्म कोणत्या वेळी झाला (प्रदोष की मध्याह्न)?
- परंपरेनुसार प्रदोष-काळात (रात्रीचा पहिला प्रहर); म्हणून प्रदोष-व्यापिनी तृतीयेचा दिवस घेतला जातो, मध्याह्न नाही.
- परशुराम आणि कोकण / चित्पावन यांचा काय संबंध आहे?
- परशुरामांनी समुद्र मागे हटवून कोकण-भूमी निर्माण केली अशी श्रद्धा आहे; चिपळूणचे श्री क्षेत्र परशुराम प्रमुख स्थान आहे. चित्पावन-आद्यपुरुष हा समाज-परंपरेचा दावा आहे, ठाम तथ्य नाही.
- परशुराम जयंतीला काय करतात / पूजा कशी करावी?
- परशुराम-प्रतिमा-पूजन, नाम-स्मरण, ऐच्छिक उपवास; मंदिरांत हवन/भजन/भंडारा. नेमका विधी परंपरेनुसार बदलतो.
