भाऊबीज
भाऊबीज (यमद्वितीया) हा भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचा सण — कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला, दिवाळीचा महाराष्ट्रीय गणनेनुसार सहावा (शेवटचा) दिवस. या दिवशी बहीण भावाला ओवाळून त्याच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते. यंदा (२०२६): बुधवार, ११ नोव्हेंबर.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
नाव "यमद्वितीया" असे पडले, कारण मृत्युदेव यम आपली बहीण यमुना हिच्या घरी याच द्वितीयेला गेला, तिने त्याला ओवाळून भोजन दिले. महाराष्ट्राची खास ओळख म्हणजे संध्याकाळी चंद्रकोर दिसल्यावर बहीण प्रथम चंद्राला व नंतर भावाला ओवाळते; बासुंदी-पुरी किंवा पुरणपोळीचे गोडधोड आणि भाऊ बहिणीला ओवाळणी (भेट) देतो.
महत्त्व
भाऊबीज हा भावंडांच्या प्रेम, रक्षण व कृतज्ञतेचा सण आहे. रक्षाबंधनाला बहीण भावाला राखी बांधते, तर भाऊबीजेला बहीण भावाला ओवाळून त्याच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते — रक्षाबंधन हा याच नात्याचा भगिनी-सण आहे.
दिवाळीच्या दीपोत्सवाचा हा शेवटचा, नात्यांना दृढ करणारा दिवस आहे. भावाला ओवाळणे म्हणजे प्रतीकात्मक यमपाशातून (अकाली मृत्यूपासून) सुटका व दीर्घायुष्याची कामना — हाच यम-यमुना कथेचा गाभा आहे. विवाहानंतर माहेराशी जोडणारा हा दिवस — बहीण भावाला किंवा भाऊ बहिणीच्या घरी जाऊन हे नाते जिवंत ठेवतो.
पौराणिक कथा
भाऊबीजेशी दोन स्वतंत्र कथा जोडल्या जातात.
यम-यमुना (प्राथमिक — "यमद्वितीया"चे मूळ): मृत्युदेव यम व त्याची बहीण यमुना (दोघे सूर्य व संज्ञा यांची अपत्ये; यमुना ही नदी-देवता मानली जाते). यमुनेने भावाला पुष्कळदा घरी बोलावले; अखेर कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला यम तिच्या घरी गेला. यमुनेने त्याला ओवाळून, तिलक करून, प्रेमाने भोजन दिले. प्रसन्न यमाने वर दिला — जो भाऊ या दिवशी बहिणीकडून ओवाळून घेतो त्याला दीर्घायुष्य लाभते, अकाली मृत्यूचे भय राहत नाही; म्हणून हा दिवस यमद्वितीया. या वरदानाचे स्वरूप आवृत्तीनुसार बदलते — काही आवृत्तींत "दीर्घायुष्य", काहींत "अकाली मृत्यू टळतो", तर मराठी विकिपीडिया म्हणते याच दिवशी यमुनेत स्नान केल्यास त्यावर्षी यमाचे भय नसते.
श्रीकृष्ण-सुभद्रा (पर्यायी आवृत्ती): नरकासुर-वधानंतर श्रीकृष्ण विजयी होऊन परतला; त्याची बहीण सुभद्रा हिने मिठाई-फुलांनी स्वागत करून कपाळाला चंदन-कुंकवाचा तिलक केला व आरती केली — तेव्हापासून बहिणीने भावाला तिलक करण्याची प्रथा रूढ झाली असे सांगितले जाते. हा नरकासुर-दुवा भाऊबीजेला दिवाळीच्या कृष्ण-कथेच्या चक्राशी जोडतो; पण "यमद्वितीया" हे नाव यम-यमुना कथेवरूनच येते — या दोन्ही कथा स्वतंत्र आहेत, एकात मिसळू नयेत.
कोणी करावे
हा नात्याचा सण असल्याने विशिष्ट उपास्य देवता नाही — बहीण ओवाळते, भाऊ ओवाळणी देतो. ज्या बहिणींना भाऊ नाही त्या शास्त्रसंमत पर्याय म्हणून चंद्राला ओवाळतात किंवा पूजतात; दूर असलेल्या भावासाठीही चंद्राद्वारे दीर्घायुष्याची प्रार्थना करतात — कोणीही एकटे वाटू नये असा हा सर्वसमावेशक भाग आहे.
पूजाविधी
क्रम परंपरेनुसार बदलतो; खालील घरगुती/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.
- बहीण भावाला पाटावर (किंवा रांगोळी काढलेल्या चौकात) बसवते; कुंकू व अक्षतांचा तिलक कपाळाला लावते.
- संध्याकाळी चंद्राची कोर दिसल्यावर बहीण प्रथम चंद्रकोरीस व नंतर भावाला दिव्याने ओवाळते.
- बहीण भावाच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते; गोडधोड भोजन वाढते.
- भाऊ ओवाळणीच्या ताटात ओवाळणी (पैसे, वस्त्र किंवा दागिने) ठेवून बहिणीचे कौतुक करतो.
काही ठिकाणी याच दिवशी यमासाठी चौदा अर्घ्यदान व यमतर्पण हा सह-विधीही सांगितला जातो.
ओवाळण्याची शुभ घड्याळी वेळ (असल्यास) शहरानुसार बदलते — त्यासाठी दिनांक पान पाहावे; येथे घड्याळी वेळ दिलेली नाही.
पूजा साहित्य
ओवाळणीचे ताट, निरांजन किंवा समई व तेल-वाती, कुंकू व अक्षता, फुले, गोडधोड नैवेद्य (बासुंदी-पुरी, पुरणपोळी किंवा मिठाई), भावासाठी ओवाळणी (भेट), बसण्यासाठी पाट व रांगोळी.
निरांजन
समई
कुंकू
अक्षता
फुले
गोडधोड नैवेद्य (बासुंदी-पुरी)
पाट
रांगोळी
दिवाळी फराळउपवास / आहार नियम
भाऊबीज हा उपवासाचा नव्हे, तर उत्सव-भोजनाचा सण आहे. भर गोडधोडावर असतो — बासुंदी-पुरी, पुरणपोळी, श्रीखंड व फराळ.
मंत्र / आरती
भाऊबीजेला ओवाळताना कोणतीही ठराविक, मान्यताप्राप्त आरती किंवा मंत्र नाही — ओवाळताना म्हटली जाणारी गाणी लोक व प्रादेशिक परंपरेनुसार घराघरांत बदलतात.
प्रादेशिक रीती
- चंद्रकोर ओवाळणे: महाराष्ट्राची खास प्रथा — संध्याकाळी चंद्राची कोर दिसल्यावर बहीण प्रथम चंद्राला, मग भावाला ओवाळते.
- भाऊ नसलेल्या बहिणी: भाऊ नसेल किंवा दूर असेल, तर बहीण चंद्राला ओवाळून भावासाठी दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते.
- गोडधोड: बासुंदी-पुरी हा खास बेत; तसेच पुरणपोळी, श्रीखंड, करंजी, चकली, भजी व दिवाळी फराळ.
- समुदाय-व्याप्ती: भाऊबीज मराठी, कोंकणी व गुजराती समुदायांत (महाराष्ट्र, गोवा, गुजरात, कर्नाटक) साजरी होते. उत्तर भारतात "भाईदूज" (तिलक-भोजन) साजरी होते, पण चंद्रकोर-ओवाळणे व बासुंदी-पुरी हे महाराष्ट्री-वैशिष्ट्य आहे.
आज लक्षात ठेवा
- ओवाळणे संध्याकाळी — चंद्रकोर दिसल्यावर (महाराष्ट्री प्रथा); तिलक/ओवाळण्याची शुभ घड्याळी वेळ शहरानुसार बदलते, त्यासाठी दिनांक पान पाहावे.
- भाऊ नसेल तर — चंद्राला ओवाळण्याचा शास्त्रसंमत पर्याय आहे.
- विधी/कथा परंपरेनुसार बदलतात — घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- भाऊबीज २०२६ मध्ये कधी आहे?
- बुधवार, ११ नोव्हेंबर २०२६ (कार्तिक शुक्ल द्वितीया); दिवाळी पाडव्याच्या दुसऱ्या दिवशी.
- भाऊबीज का साजरी करतात?
- भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचा सण; बहीण भावाला ओवाळून दीर्घायुष्याची प्रार्थना करते. मूळ यम-यमुना कथा यामागे आहे.
- भाऊबीजेला यमद्वितीया का म्हणतात?
- मृत्युदेव यम याच द्वितीयेला बहीण यमुनेकडे गेला; तिने ओवाळून भोजन दिले, म्हणून "यमद्वितीया".
- भाऊबीज कशी साजरी करतात?
- बहीण भावाला पाटावर बसवून तिलक करते; संध्याकाळी चंद्रकोर दिसल्यावर प्रथम चंद्राला व नंतर भावाला ओवाळते; भाऊ ओवाळणी देतो.
- ज्या बहिणीला भाऊ नाही तिने कोणाला ओवाळावे?
- बहीण चंद्राला ओवाळून किंवा पूजून भावासाठी प्रार्थना करू शकते — हा शास्त्रसंमत पर्याय आहे.
- भाऊबीजेला काय गोडधोड करतात?
- बासुंदी-पुरी हा खास बेत; तसेच पुरणपोळी, श्रीखंड व फराळ.
- ओवाळणी म्हणजे काय?
- बहिणीने ओवाळल्यावर भाऊ जी भेट (पैसे, वस्त्र किंवा दागिने) देतो, तिला ओवाळणी म्हणतात.