नरक चतुर्दशी
नरक चतुर्दशी हा दिवाळी-पर्वातील प्रमुख दिवस — आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला साजरा होणारा, ज्याचे मुख्य वैशिष्ट्य पहाटेचे अभ्यंगस्नान (सुगंधी तेल व उटणे लावून सूर्योदयापूर्वी स्नान) आहे. या दिवसामागील कथा — श्रीकृष्णाने (सत्यभामेसह) नरकासुर या क्रूर असुराचा वध करून त्याच्या कैदेतील सुमारे सोळा हजार स्त्रियांना मुक्त केले — वाईटावर चांगल्याचा विजयाचा हा दिवस.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
यंदा (२०२६) ही तिथी रविवार, ८ नोव्हेंबर रोजी येते — त्याच दिवशी संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन. दिवाळी पर्वाचा हा एक भाग आहे; धनत्रयोदशीनंतरचा प्रमुख दिवस. प्रादेशिक नावे — छोटी दिवाळी (उत्तर), काली चौदस (गुजरात/राजस्थान), रूप चौदस, भूत चतुर्दशी (बंगाल) — प्रत्येक नाव वेगळा भाव दर्शवते.
महत्त्व
'नरक' (नरकासुर/नरक-यातना) व 'चतुर्दशी' (चौदावी तिथी) मिळून हे नाव नरकासुराच्या पराभवाचा व नरक-निवारणाचा दिवस दर्शवते — काही ठिकाणी 'नरक निवारण चतुर्दशी' असेही नाव आहे. नरकासुर-वधाची स्मृती व अंधार-अशुभावर प्रकाश-शुभाचा विजय हाच दिवाळीचा मध्यवर्ती भाव या दिवशीही दिसतो.
अभ्यंगस्नान हे या दिवसाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे — पहाटे तेल-उटणे लावून स्नान. वधानंतर कृष्णाने अंगावरील रक्त/मळ धुण्यासाठी तेल-स्नान केले, त्याचे हे स्मरण व शुद्धीचा भाव मानला जातो. महाराष्ट्राची दिवाळी याच अभ्यंगस्नानाने सुरू होते असे मानले जाते. धनत्रयोदशीनंतरचा हा प्रमुख दिवस असून, याच दिवशी संध्याकाळी लक्ष्मीपूजनही येते — दिवाळी-पर्वातील दिवसांची संपूर्ण मालिका दिवाळी पानावर आहे.
व्रतकथा
नरकासुर (भौमासुर) हा भूदेवी (पृथ्वी) चा पुत्र — ब्रह्मदेवाच्या वरदानाने तो अत्यंत बलशाली झाला, अट अशी की त्याला केवळ त्याच्या आईच्या हातूनच मृत्यू येईल. त्याने इंद्रादी देवांचा पराभव करून अदितीची (देवमाता) कुंडले हरण केली आणि सुमारे सोळा हजार देव-ऋषींच्या विवाहयोग्य कन्यांना बंदी करून ठेवले.
श्रीकृष्ण व सत्यभामा (भूदेवीचा अवतार) यांनी त्याच्यावर स्वारी केली; कृष्ण नरकासुराच्या बाणाने मूर्च्छित झाल्यावर सत्यभामेने धनुष्य घेऊन नरकासुराचा वध केला — आईच्या (भूदेवी-अवताराच्या) हातून मृत्यूची अट अशी पूर्ण झाली, आणि कैद स्त्रिया मुक्त झाल्या. वधानंतर कृष्ण घरी परतल्यावर अंगावरील रक्त/मळ धुण्यासाठी सुगंधी तेल लावून स्नान केला — तेव्हापासून या दिवशी पहाटे सूर्योदयापूर्वी तेल-स्नान करण्याची प्रथा रूढ झाली असे मानले जाते. भूदेवीने आपल्या पुत्राचा मृत्यू हा शोकाचा नव्हे तर आनंदाचा दिवस म्हणून साजरा व्हावा असे सांगितले, म्हणून हा दीपोत्सव मानला जातो.
काही आवृत्तींत वध-श्रेय कृष्णाच्या सुदर्शन-चक्राला दिले जाते (सत्यभामा सहभागी, पण अंतिम प्रहार कृष्णाचा) — दोन्ही आवृत्त्या प्रचलित आहेत, एकाला अंतिम मानलेले नाही. कैद स्त्रियांची संख्याही काही ठिकाणी 'सुमारे सोळा हजार' तर काही ठिकाणी थोडी वेगळी सांगितली जाते.
कोणी करावे
संपूर्ण कुटुंब — पहाटे अभ्यंगस्नानाची तयारी (उटणे, दीप) घरातील सर्व मंडळी मिळून करतात, आणि सर्वजण पहाटे अभ्यंगस्नान करतात. महाराष्ट्रात हा दिवस दिवाळीच्या अभ्यंगस्नानाने पर्वाची खरी सुरुवात मानला जातो — लहान-थोर सर्वजण.
पूजाविधी
पहाटे (चंद्रोदयानंतर, सूर्योदयापूर्वी, चतुर्दशी प्रवर्तमान असताना) अंगाला व डोक्याला सुगंधी तेल लावून मालिश करावी; नंतर उटणे (उद्वर्तन) लावून स्नान करावे — यामुळे अंगातील अशुद्धी दूर होते व शुद्धीचा भाव येतो अशी श्रद्धा आहे. स्नानानंतर नवीन कपडे, दीप लावणे, फराळ व (परंपरेनुसार) फटाके.
दक्षिण भारतीय परंपरेत एरंडेल/खोबरेल तेल व शिकाकाई वापरले जाते, तर महाराष्ट्र/उत्तरेकडे सुगंधी तेल व उटणे — तेलाचा प्रकार सार्वत्रिक एकच नाही, परंपरेनुसार बदलतो.
अभ्यंगस्नानाची नेमकी वेळ (चंद्रोदय-आधारित) तारीख व स्थळ-विशिष्ट आहे — ती त्या दिवसाच्या पंचांग-पानावर पाहावी, इथे हार्ड-कोड केलेली नाही.
पूजा साहित्य
सुगंधी तेल (मालिशसाठी), उटणे (हळद-चंदन-सुगंधी द्रव्यांचे), स्नानाचे साहित्य, नवीन वस्त्रे, निरांजन/पणत्या व तेल-वाती, नैवेद्य/फराळ.
सुगंधी तेल
उटणे
नवीन वस्त्रे
निरांजन
पणत्या
नैवेद्य/फराळ
दिवाळी फराळ
अत्तरउपवास
नरक चतुर्दशी हा मुख्यतः अभ्यंगस्नान व फराळाचा दिवस आहे — कडक उपवासाचा विशिष्ट सार्वत्रिक नियम नाही; दिवाळी-फराळाच्या सामायिक रीती दिवाळी पानावर आहेत.
मंत्र
या दिवसाशी विशिष्ट स्वतंत्र आरती-परंपरा प्रमुख नाही — मुख्य भर अभ्यंगस्नानावर आहे; कृष्ण व लक्ष्मीची स्तुती करणारी आरती-स्तोत्रे दिवाळी-पर्वाच्या इतर पानांवर (उदा. लक्ष्मीपूजन) पाहता येतात.
प्रादेशिक रीती व नावे
महाराष्ट्रात नरक चतुर्दशीची पहाटेची तेल-उटणे स्नान-प्रथा अत्यंत ठळक आहे — दिवाळीचा हा 'स्नानाचा' दिवस मानला जातो.
प्रादेशिक नावे व त्यांचे वेगळे भाव:
- छोटी दिवाळी (उत्तर भारत) — मुख्य दिवाळीच्या (लक्ष्मीपूजन) आदल्या/जोड-दिवसाचा भाव.
- काली चौदस (गुजरात/राजस्थान) — देवी काली-पूजनाचा, वाईट शक्तींपासून रक्षणाचा भाव; बहुधा निशीथकाळी (रात्री) पाळला जातो.
- रूप चौदस/रूप चतुर्दशी — सौंदर्य व शुद्धीचा भाव; तेल-उटणे स्नानाने रूप-कांती वाढते ही श्रद्धा.
- भूत चतुर्दशी (बंगाल/बांगलादेश) — काली पूजेच्या आदल्या दिवशी, पूर्वज-आत्म्यांच्या स्मरणाचा भाव.
महाराष्ट्रासाठी अभ्यंगस्नान ८ नोव्हेंबर पहाटे आहे. काही प्रादेशिक पंचांग/परंपरा (उदा. काली चौदस — निशीथ-आधारित) ७ नोव्हेंबर दाखवू शकतात — ही तीच तिथी, फक्त वेगळा प्रवर्तमान-क्षण आहे; हा 'पंचांग-भेद' नसून 'वेगळा प्रादेशिक पाळणा' आहे.
लक्षात ठेवा
- अभ्यंगस्नानाची नेमकी वेळ शहरानुसार बदलते — त्या दिवसाचे पंचांग-पान पाहावे.
- तेल-उटणे लावताना संवेदनशील त्वचा/डोळ्यांसाठी काळजी घ्यावी; गरम तेल व मालिश लहान मुले/वयस्कांसाठी सावधपणे करावी.
- फटाके वापरणार असाल तर ध्वनी/वायू-प्रदूषण, मुले व पाळीव प्राणी आणि स्थानिक वेळ-निर्बंध लक्षात घ्यावेत.
- विधी/कथा/नावे परंपरेनुसार बदलतात — घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार पाळावेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- नरक चतुर्दशी २०२६ कधी आहे?
- रविवार, ८ नोव्हेंबर २०२६ (आश्विन कृष्ण चतुर्दशी); पहाटे अभ्यंगस्नान. त्याच दिवशी संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन.
- अभ्यंगस्नान म्हणजे काय व पहाटे का करतात?
- पहाटे सूर्योदयापूर्वी सुगंधी तेल व उटणे लावून केलेले स्नान; नरकासुर-वधानंतर कृष्णाच्या तेल-स्नानाचे स्मरण व शुद्धीचा भाव.
- नरक चतुर्दशीची कथा काय आहे?
- श्रीकृष्णाने (सत्यभामेसह) नरकासुर या असुराचा वध करून त्याच्या कैदेतील सुमारे सोळा हजार स्त्रियांना मुक्त केले; वाईटावर चांगल्याचा विजय.
- उटणे व तेल का लावतात?
- अंगातील अशुद्धी दूर होते व त्वचेला कांती येते अशी श्रद्धा; कृष्णाच्या स्नान-कथेशी जोडलेले.
- नरक चतुर्दशी व छोटी दिवाळी/काली चौदस एकच का?
- तीच तिथी; प्रादेशिक नावे — छोटी दिवाळी (उत्तर), काली चौदस (गुजरात/राजस्थान, निशीथकाळी), रूप चौदस, भूत चतुर्दशी (बंगाल).
- अभ्यंगस्नान कोणत्या वेळी करावे?
- पहाटे, चंद्रोदयानंतर व सूर्योदयापूर्वी, चतुर्दशी प्रवर्तमान असताना; नेमकी वेळ शहरनिहाय पंचांग-पानावर पाहावी.