वसुबारस (गोवत्स द्वादशी)
वसुबारस (गोवत्स द्वादशी) हा आश्विन कृष्ण द्वादशीला येणारा सण — महाराष्ट्रात दिवाळीची सुरुवात याच दिवसापासून होते (धनत्रयोदशीच्या आदल्या दिवशी). या दिवशी संध्याकाळी गाय व वासरू (संवत्स गाय) यांचे कृतज्ञतापूर्वक पूजन केले जाते — गाय हे मातृत्व, समृद्धी व शेतीच्या उपजीविकेचे प्रतीक मानले जाते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
यंदा (२०२६) या पंचांगानुसार ही तिथी ५ नोव्हेंबर (गुरुवार) रोजी येते — त्याच दिवशी रमा एकादशीही आहे. स्त्रिया मुला-बाळांचे दीर्घायुष्य व कल्याण व्हावे म्हणून एकभुक्त उपवास करतात.
महत्त्व
गाय-बैल-वासरू हे शेती व दुग्ध-उपजीविकेचे आधार आहेत; त्यांच्याप्रति ऋण व्यक्त करण्याचा दिवस म्हणून याला 'गोवत्स द्वादशी' म्हणतात. गाय ही मातृत्वाचे प्रतीक मानली जाते. भरपूर कृषी उत्पादन व्हावे, मुला-बाळांना चांगले आरोग्य व सुख लाभावे या हेतूने हे पूजन केले जाते; घरात लक्ष्मीचे आगमन व्हावे ही भावनाही यामागे आहे.
याच दिवसापासून घरासमोर रांगोळी व दिवे लावण्यास सुरुवात होते — दीपावलीचा हा प्रारंभबिंदू मानला जातो; पंचदिनी दिवाळी-क्रमात हा पहिला दिवस आहे. 'गो' म्हणजे गाय, 'वत्स' म्हणजे वासरू — यावरून 'गोवत्स द्वादशी' हे नाव आले. 'वसुबारस' मधील 'बारस' म्हणजे द्वादशी; 'वसु' ची एक लोक-व्युत्पत्ती 'द्रव्य/धन' अशी दिली जाते — पण हे निश्चित शब्दशास्त्र नाही.
व्रतकथा
गाय व वासरू पूजनीय मानले जातात; गोपूजनाने/गोव्रताने पाप-नाश, संततीलाभ व कल्याण होते असे मानले जाते — हे सर्व आवृत्त्यांतील समान बीज आहे. या व्रताबद्दल तीन वेगळ्या आवृत्त्या सांगितल्या जातात.
एका आवृत्तीनुसार, समुद्रमंथनातून निघालेल्या पाच कामधेनूंपैकी 'नंदा' (नंदिनी) या दिव्य धेनूस उद्देशून हे व्रत केले जाते; म्हणून याला 'नंदिनी व्रत'ही म्हणतात. दुसऱ्या आवृत्तीनुसार, राजा उत्तानपाद व त्यांची पत्नी सुनीती यांनी गोवत्स-द्वादशीचे व्रत केले आणि त्यांना ध्रुव हा पुत्र लाभला; तोच पुढे विष्णुभक्तीने ध्रुव-नक्षत्र बनला — संततीलाभाच्या भावाशी जोडलेली ही आवृत्ती आहे.
एक लोकप्रचलित कथाही सांगितली जाते — सुवर्णपूर नगरीत राजा देवदानीच्या दोन राण्या, सीता व गीता; गीता गायीचे वासरू पुत्रवत सांभाळत असे. मत्सरातून वासरू मारून गव्हाच्या ढिगात लपवले जाते; राजाच्या भोजनप्रसंगी रक्त-मांसाचा वर्षाव होतो, आणि आकाशवाणी होते की वासरू गव्हात पुरले आहे — गोवत्स-द्वादशीला गाय-वासराचे पूजन कर, व्रताने वासरू जिवंत होईल; तसे घडते व राणीचे पापही नष्ट होते. ही आवृत्ती अनेक संकेतस्थळांवर एकसारखीच आढळते, त्यामुळे तिला स्वतंत्र-दुजोरा-प्राप्त कथेऐवजी 'एक लोकप्रचलित कथा' म्हणूनच पाहावे.
अमांत परंपरेत हा आश्विन कृष्ण द्वादशी, तर पूर्णिमांत परंपरेत कार्तिक कृष्ण द्वादशी — नाव-भिन्नता, तिथी एकच.
कोणी करावे
विवाहित स्त्रिया मुलांच्या दीर्घायुष्य-कल्याणासाठी ऐच्छिकपणे हे व्रत करतात, ही एक सर्वसाधारण प्रथा आहे. गाय-वासरू असणारी शेतकरी कुटुंबे व गोशाळा गोपूजनासाठी सहभागी होतात. निपुत्रिक दांपत्येही संततीच्या इच्छेने हे व्रत करतात असे मानले जाते. महाराष्ट्र, गोवा, गुजरात व दक्षिण भारताच्या काही भागांत हा सण साजरा होतो; प्रादेशिक नावे वेगळी आहेत (खाली पहा).
पूजाविधी
दिवसभर एकभुक्त राहून संध्याकाळी (गोधूली-वेळी) पूजन केले जाते. गाय-वासराला आंघोळ/पायावर पाणी घालून, कपाळी हळद-कुंकू व चंदन लावले जाते; फुले-अक्षता वाहून फुलांची माळ गळ्यात घातली जाते. काही ठिकाणी वासरासह गायीला नवीन वस्त्र/सजावटही केली जाते. निरांजनाने ओवाळून (औक्षण) केळीच्या पानावर नैवेद्य वाढून गायीला खाऊ घातला जातो; मनोमन मुलांचे कल्याण व कुटुंबाच्या समृद्धीसाठी प्रार्थना केली जाते.
ठराविक उद्यापन-रीत या सणाशी ठळकपणे जोडलेली आढळलेली नाही.
पूजा साहित्य
हळद-कुंकू, चंदन, अक्षता, फुले व फुलांची माळ, निरांजन/समई (औक्षणासाठी), केळीचे पान. नैवेद्यासाठी मोड आलेले हिरवे मूग, चणा (हरभरा) डाळ, गोडाचा पदार्थ (उदा. पुरणपोळी), काही ठिकाणी उडदाचे वडे व भात. गाय-वासराला घालण्यासाठी वस्त्र/सजावट (ऐच्छिक).
हळद-कुंकू
चंदन
अक्षता
फुले
फुलांची माळ
निरांजन
समई
मोड आलेले मूग
गोडाचा नैवेद्य (पुरणपोळी)
गाय-वासराचे वस्त्र/सजावटउपवास व आहार नियम
या दिवशी गहू व गव्हाचे पदार्थ, गाईचे दूध व दुधाचे पदार्थ (दही/तूप) आणि तळलेले पदार्थ टाळण्याची रीत आहे. गायीला मात्र गहू/मूग/चणा खाऊ घालतात (स्वतः टाळून गायीला अर्पण). स्त्रिया साधारणतः बाजरीची भाकरी व गवारीच्या शेंगांची भाजी खाऊन उपवास सोडतात. व्रत करणाऱ्याने जड शारीरिक श्रम टाळावेत असेही काही आवृत्त्यांत सांगितले आहे.
गहू टाळण्याचे कारण देवदानी-कथेशी जोडले जाते — पण हा सर्वांसाठी बंधनकारक नियम नाही, परंपरेनुसार बदलू शकतो.
मंत्र
या सणाशी निश्चित असे एकच प्रमाणित आरती/स्तोत्र संशोधनात सापडलेले नाही; पूजन मुख्यतः गोपूजन व मनोमन प्रार्थना स्वरूपाचे आहे.
प्रादेशिक रीती
महाराष्ट्र: नाव 'वसुबारस'; दिवाळीचा पहिला दिवस; संध्याकाळी गाय-वासरू पूजन, रांगोळीस सुरुवात. विवाहित स्त्रिया ऐच्छिकपणे एकभुक्त व्रत करतात, पुरणपोळी नैवेद्य.
गुजरात: 'वाघबारस' (Vagh Baras) — तिथेही दिवाळी-आरंभ; काही भागांत 'वाघ'चा कर्ज-फेड/हिशेब-बंदी असा अर्थ जोडला जातो (व्यापारी वहीखाते) — हा महाराष्ट्री अर्थापेक्षा वेगळा आहे, एकत्र मिसळू नये.
दक्षिण भारत/व्यापक: 'नंदिनी व्रत' — नंदा/नंदिनी धेनूचे पूजन.
नैवेद्य/भाकरी-भाजीचे तपशील घराघरांत व जिल्ह्यानुसार बदलतात — हे स्थानिक परंपरेनुसार समजावे.
लक्षात ठेवा
- पूजनासाठी गाय-वासराला त्रास/जबरदस्ती करू नये; शहरात गाय नसल्यास गोशाळेत जाऊन पूजन हा व्यवहार्य पर्याय आहे.
- गहू/दूध/तळलेले टाळण्याची रीत परंपरेनुसार आहे; आरोग्य-स्थितीनुसार (मधुमेह, गर्भवती, ज्येष्ठ) उपवास बदलावा.
- अमांत/पूर्णिमांत व सूर्योदय-तिथीच्या फरकामुळे वेगवेगळ्या पंचांगांत तारीख एक-दिवस मागे-पुढे दिसू शकते — या साइटवरची तारीख या पंचांगानुसार (५ नोव्हेंबर) आहे.
- वसुबारस साडेतीन मुहूर्तांपैकी नाही (तो मान दिवाळी पाडव्याचा) — हा गैरसमज टाळावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- वसुबारस २०२६ मध्ये कधी आहे?
- पंचांगानुसार ५ नोव्हेंबर २०२६ (गुरुवार); त्याच दिवशी रमा एकादशी. दिवाळीचा पहिला दिवस.
- वसुबारस म्हणजे काय?
- आश्विन कृष्ण द्वादशीला गाय-वासराचे कृतज्ञतापूर्वक पूजन; 'गो'=गाय + 'वत्स'=वासरू → गोवत्स द्वादशी.
- का साजरी करतात?
- गाय-बैल हे शेती-दुग्ध उपजीविकेचे आधार; त्यांच्याप्रति ऋण व्यक्त करणे, समृद्धी व मुलांचे कल्याण या भावनेने.
- गायीला नैवेद्य काय देतात?
- मोड आलेले मूग, चणा, गोडाचा पदार्थ/पुरणपोळी, काही ठिकाणी उडदाचे वडे, केळीच्या पानावर.
- कोणते पदार्थ टाळतात?
- गहू व गव्हाचे पदार्थ, दूध/दही/तूप, तळलेले पदार्थ — परंपरेनुसार बदलते.
- स्त्रिया उपवास का करतात?
- मुला-बाळांच्या दीर्घायुष्य-कल्याणासाठी (एकभुक्त व्रत).
- नंदिनी व्रत म्हणजे काय?
- समुद्रमंथनातील नंदा/नंदिनी धेनूचे पूजन; गोवत्स द्वादशीचेच दक्षिणी/व्यापक नाव.