भीष्माष्टमी
माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमी तिथीला भीष्म पितामहांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ तर्पण-श्राद्ध केले जाते — हा त्यांचा निर्वाणदिन मानला जातो. शंतनू राजाने भीष्मांना इच्छामृत्यूचा वर दिला होता; महाभारत युद्धात शरशय्येवर पडूनही उत्तरायण सुरू होईपर्यंत त्यांनी प्राण रोखून धरले. २०२६ मध्ये भीष्माष्टमी सोमवार, २६ जानेवारी रोजी येते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
भीष्म हे महाभारतातील निष्ठा, त्याग व वचनबद्धतेचे प्रतीक मानले जातात — पितृभक्तीपोटी आजन्म ब्रह्मचर्य व राजसिंहासनाचा त्याग, आणि मृत्यूच्या क्षणीही धर्माचरणाचे (उत्तरायण-प्रतीक्षेचे) पालन.
या तिथीला भीष्मांच्या निमित्ताने तर्पण-जलदान केल्याने पितरांना शांती मिळते अशी मान्यता आहे — ही एक श्रद्धा आहे, वैद्यकीय किंवा हमी-दावा नव्हे.
भीष्माष्टमी मकर संक्रांतीनंतर, म्हणजे उत्तरायण-आरंभानंतर, माघ महिन्यात येते. उत्तरायण हा सहा महिन्यांचा शुभ काळ मानला जातो, ज्यात प्राणत्याग केल्यास सद्गती मिळते अशी मान्यता आहे — हीच भीष्मांच्या प्रतीक्षेमागील गाभा-कल्पना आहे.
भीष्म पंचकाशी गल्लत टाळणे महत्त्वाचे आहे — भीष्म पंचक हा वेगळा, पाच दिवसांचा व्रतकाळ आहे, कार्तिक शुक्ल एकादशी (प्रबोधिनी) ते पौर्णिमा, ज्याला विष्णु पंचक असेही म्हणतात. भीष्माष्टमी माघ महिन्यातील एकाच दिवसाची तिथी आहे; भीष्म पंचक कार्तिकातील पाच दिवसांचा वेगळा काळ. दोन्ही भीष्मांशी संबंधित असले तरी वेगळे सण/काळ आहेत — गल्लत करू नये.
पौराणिक कथा
शंतनू राजाचा पुत्र देवव्रत (भीष्म) याने पित्याच्या सुखासाठी राजसिंहासनाचा त्याग व आजन्म ब्रह्मचर्याची भीषण प्रतिज्ञा घेतली, जेणेकरून शंतनू सत्यवतीशी विवाह करू शकेल — या त्यागामुळे प्रसन्न होऊन शंतनूने त्यांना इच्छामृत्यूचा वर दिला, म्हणजे स्वतःच्या इच्छेनुसार मृत्यूचा क्षण निवडण्याची शक्ती.
महाभारत युद्धात, शिखंडीच्या आडून अर्जुनाने सोडलेल्या असंख्य बाणांनी भीष्म घायाळ होऊन शरशय्येवर (बाणांच्या शय्येवर) पडले. दक्षिणायन काळात घायाळ झाले असूनही, इच्छामृत्यूच्या वरामुळे त्यांनी उत्तरायण सुरू होईपर्यंत प्राण रोखून धरले — मान्यतेनुसार उत्तरायणात प्राणत्याग केल्यास सद्गती मिळते. माघ महिन्याच्या शुक्ल अष्टमीला त्यांनी देहत्याग केला — हाच दिवस "भीष्माष्टमी" म्हणून ओळखला जातो, आणि तेव्हापासून या तिथीला त्यांच्या निमित्त तर्पण करण्याची प्रथा आहे.
भीष्म हे गंगा व शंतनू यांचे पुत्र (गंगापुत्र) होते. घायाळ झाल्यापासून देहत्यागापर्यंत ते सुमारे अठ्ठावन्न दिवस शरशय्येवर पडून राहिले असा एक तपशील आढळतो, आणि "विनशन" नामक क्षेत्रात त्यांनी प्राण सोडले असाही उल्लेख येतो — हा तपशील एकाच स्रोतातून आलेला आहे, त्यामुळे तो निश्चित तथ्य म्हणून नव्हे तर एक नोंद म्हणून समजावा.
कोणी करावे
पितृभक्त व सामान्य भाविक या तिथीला तर्पण-श्राद्ध करतात — विशेषतः जे नियमित पितृतर्पण करू शकत नाहीत त्यांच्यासाठी हा एक विशेष संधीचा दिवस मानला जातो.
पारंपरिक शास्त्रोक्त नियमानुसार, ज्यांचे वडील हयात नाहीत तेच श्राद्ध-अधिकारी असतात. मात्र भीष्म आजन्म ब्रह्मचारी व अपत्यहीन असल्याने, अनेक ठिकाणी वडील हयात असोत वा नसोत — सर्वांना भीष्म-तर्पण करण्याची मुभा दिली जाते असे सांगितले जाते. हे दोन्ही एकाच वेळी खरे आहेत, कारण हा प्रादेशिक व सांप्रदायिक भेद आहे, एकच सार्वत्रिक नियम नाही.
महाराष्ट्रात या दिवसाचे कोणतेही विशिष्ट सार्वजनिक उत्सव किंवा मंदिर-केंद्री स्वरूप आढळलेले नाही — येथे हा दिवस मुख्यतः घरगुती व वैयक्तिक तर्पण-स्मरणापुरता मर्यादित दिसतो.
पूजाविधी
- शक्य असल्यास पवित्र नदीत (गंगा किंवा जवळचे तीर्थ) स्नान, अन्यथा घरीच पवित्र जलाने स्नान.
- भीष्म-तर्पणाचा संकल्प घेऊन व्रताची सुरुवात.
- तीळ, कुश (दर्भ) व जलासह भीष्म पितामहांच्या निमित्त मंत्रोच्चारपूर्वक तर्पण — हा विधीचा गाभा आहे.
- शिजवलेला भात व तिळाचे नैवेद्य-अर्पण; अर्घ्य देणे.
- दिवसभर उपवास ठेवून सायंकाळी सोडण्याची प्रथा सर्वसाधारणपणे नोंदवली गेली आहे.
पूजा साहित्य
पवित्र जल (शक्य असल्यास गंगाजल), काळे तीळ, कुश/दर्भ, शिजवलेला भात (नैवेद्यासाठी), दिवा-तेल-वात, धूप-अगरबत्ती, आणि अर्घ्यासाठी पात्र.
पवित्र जल (गंगाजल)
शिजवलेला भात (नैवेद्य)
दिवा-तेल-वात
धूप
अगरबत्ती
अर्घ्यासाठी पात्रउपवास / आहार नियम
दिवसभर उपवास व सायंकाळी सात्त्विक आहार घेण्याची सर्वसाधारण प्रथा नोंदवली गेली आहे — घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार कठोरता बदलते.
मंत्र
प्रादेशिक रीती
भीष्माष्टमी तर्पण ही व्यापकपणे उत्तर व दक्षिण भारतातील, विशेषतः स्मार्त परंपरेत पाळली जाणारी प्रथा दिसते. महाराष्ट्रात कोणताही विशिष्ट सार्वजनिक उत्सव, मंदिर-केंद्री कार्यक्रम किंवा स्थानिक रीत सापडलेली नाही — येथे हा दिवस मुख्यतः घरगुती व वैयक्तिक तर्पण-स्मरणाचा दिवस म्हणून पाळला जात असावा.
याच वर्षी (२०२६) भीष्माष्टमी प्रजासत्ताक दिनाशी (राष्ट्रीय सुट्टी) जुळते — हा फक्त एका वर्षापुरता तिथी-योगायोग आहे, कायमस्वरूपी संबंध नाही.
लक्षात ठेवा
- भीष्म पंचकाशी गल्लत टाळा — भीष्माष्टमी (माघ, एक दिवस) आणि भीष्म पंचक (कार्तिक, पाच दिवस) या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
- तर्पण-पात्रता: "कोणीही करू शकतो" असे अनेक ठिकाणी सांगितले जात असले तरी, ही प्रादेशिक/सांप्रदायिक प्रथा-भिन्नता आहे — घरच्या परंपरेनुसार तपासून घ्यावे.
- याच वर्षी हा दिवस प्रजासत्ताक दिनाशी जुळतो — फक्त या वर्षापुरता तिथी-योगायोग आहे.
- तर्पणाची नेमकी वेळ शहरनिहाय बदलू शकते — त्यासाठी त्या दिवसाचे पंचांग पाहावे.
- आरोग्य व उपवास-दावे श्रद्धेचा भाग समजावेत, वैद्यकीय हमी म्हणून नव्हे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- भीष्माष्टमी २०२६ कधी आहे?
- सोमवार, २६ जानेवारी २०२६ (माघ शुक्ल अष्टमी).
- भीष्माष्टमी म्हणजे काय?
- महाभारतातील भीष्म पितामहांच्या निर्वाणदिनाचा दिवस — माघ शुक्ल अष्टमीला त्यांनी उत्तरायणात देहत्याग केला, त्या स्मृतिप्रीत्यर्थ तर्पण केले जाते.
- भीष्म पितामहांना इच्छामृत्यूचा वर कसा मिळाला?
- पित्याच्या सुखासाठी राजसिंहासन व आजन्म ब्रह्मचर्याचा त्याग केल्याने प्रसन्न होऊन शंतनूने हा वर दिला.
- भीष्मांनी उत्तरायणाची वाट का पाहिली?
- उत्तरायणात प्राणत्याग केल्यास सद्गती मिळते अशी मान्यता असल्याने, इच्छामृत्यूच्या वरामुळे त्यांनी शरशय्येवर उत्तरायण सुरू होईपर्यंत थांबण्याचा निर्णय घेतला.
- भीष्म तर्पण कोणी करावे — फक्त ज्यांचे वडील हयात नाहीत त्यांनीच की सर्वांनी?
- शास्त्रोक्त मूळ नियमानुसार वडील हयात नसलेल्यांसाठी हे तर्पण आहे, पण भीष्म अपत्यहीन असल्याने अनेक ठिकाणी सर्वांना करण्याची मुभा दिली जाते — ही प्रादेशिक/सांप्रदायिक प्रथा-भिन्नता आहे.
- भीष्माष्टमी व भीष्म पंचक यात काय फरक आहे?
- भीष्माष्टमी ही माघ महिन्यातील एकाच दिवसाची तिथी; भीष्म पंचक हा कार्तिक महिन्यातील प्रबोधिनी एकादशी ते पौर्णिमा असा पाच-दिवसांचा वेगळा व्रतकाळ (विष्णु पंचक असेही नाव). दोन्ही भीष्मांशी संबंधित पण भिन्न सण/काळ.
- भीष्म तर्पण कसे करावे?
- पवित्र जलाने स्नान, संकल्प, तीळ-कुश-जलासह मंत्रोच्चारपूर्वक तर्पण, नैवेद्य-अर्घ्य, आणि उपवास — नेमका क्रम घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.