रथसप्तमी / सूर्य जयंती
रथसप्तमी म्हणजे माघ शुक्ल सप्तमीला साजरा होणारा सूर्यदेवाचा जन्मदिन (सूर्य जयंती) — अदिती व कश्यप ऋषींचा पुत्र मानला जाणारा सूर्य याचा रथ सात घोड्यांसह उत्तरेकडे वळल्याचे हे प्रतीक आहे. २०२६ मध्ये ही तिथी रविवार, २५ जानेवारी रोजी येते. अरुणोदयकाळी स्नान, सूर्याला अर्घ्यदान, सूर्यप्रतिमेची पूजा व खिरीचा नैवेद्य यासाठी हा दिवस प्रसिद्ध आहे; महाराष्ट्रात काही घरगुती/प्रादेशिक परंपरांत हे स्त्रियांचे व्रत मानले जाते व मकरसंक्रांतीपासून सुरू झालेल्या हळदीकुंकू हंगामाची सांगताही याच दिवशी होते असे मानले जाते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
सूर्याला रथ प्राप्त झाल्याने या तिथीला "रथसप्तमी" हे नाव मिळाले असे मराठी विश्वकोश सांगतो; ही तिथी १४ मन्वंतरांपैकी एका मन्वंतराची प्रारंभ-तिथी मानली जाते. या सणाला भानुसप्तमी, भास्करसप्तमी, अचला सप्तमी, आरोग्य सप्तमी, अर्क सप्तमी, माघी सप्तमी अशीही अनेक पर्यायी नावे आहेत.
सूर्याचे सात घोडे सप्ताहाच्या सात वारांचे (रविवारपासून) किंवा इंद्रधनुष्याच्या सात रंगांचे प्रतीक मानले जातात; रथाची बारा चाके राशिचक्राच्या बारा राशी म्हणजेच एका संवत्सराचे प्रतीक आहेत. शिशिर ऋतूकडून वसंताकडे होणारे संक्रमण आणि कापणी हंगामाची सुरुवात असाही (सर्वभारतीय) संदर्भ या दिवसाला दिला जातो.
सूर्य हा आरोग्याचा अधिपती देव मानला जातो; या दिवशी सूर्योपासनेने आरोग्य, दीर्घायुष्य व समृद्धी मिळते अशी धार्मिक मान्यता आहे.
महत्त्वाची स्पष्टता — रथसप्तमी वि. भानुसप्तमी: रथसप्तमी हा कायमस्वरूपी वार्षिक सण — दरवर्षी ठराविक माघ शुक्ल सप्तमी तिथीलाच येतो. भानुसप्तमी म्हणजे मात्र कोणतीही सप्तमी तिथी जी रविवारी येते — कोणत्याही पक्ष/महिन्यात, वर्षातून सुमारे ३-४ वेळा. २०२६ मध्ये या दोन्ही योगायोगाने २५ जानेवारीला एकत्र जुळतात, कारण त्या वर्षीची माघ शुक्ल सप्तमी योगायोगाने रविवारीच आली आहे — पण दरवर्षी असे जुळेलच असे नाही.
पौराणिक कथा
रथसप्तमीसाठी दोन वेगळ्या कथा-परंपरा आढळतात.
पॅन-भारतीय आख्यायिका: कंबोज देशाचा एक निपुत्रिक राजा — काही स्रोतांत "यशोवर्मा", तर मराठी विश्वकोशात "यशोधर्मा" असे स्पेलिंग — प्रार्थनेने त्याला पुत्रप्राप्ती झाली, पण मुलगा गंभीर आजारी होता. एका साधूने सल्ला दिला की रथसप्तमीचे व्रत भक्तिभावाने केल्यास पूर्वजन्मीच्या पापांचा नाश होऊन आरोग्य मिळेल. मुलाने व्रत केले, तो बरा झाला व पुढे राज्य उत्तम चालवले.
मराठी लोककहाणी — "आदित्यराणूबाईची कहाणी": एका गरीब ब्राह्मणाच्या दोन मुली — एकीचे लग्न राजाशी, दुसरीचे प्रधानाशी. राजाची राणी रविवारची (सूर्याची) कहाणी ऐकण्याकडे दुर्लक्ष करते, तर प्रधानाची पत्नी श्रद्धेने ऐकते — त्यामुळे राणीच्या घरी दारिद्र्य येते, प्रधानाच्या घरी भरभराट. शेवटी राणी कहाणी नीट ऐकते व स्वतः चार गरजू व्यक्तींना (व्यापारी, माळी, वृद्धा, अपंग) ऐकवते — सर्वांचे कल्याण होते. पारंपरिक समाप्ती-वाक्य: "साठा उत्तराची कहाणी, पाचा उत्तरी सुफळ संपूर्ण."
ही लोककहाणी रथसप्तमीशी जोडली जाते, पण तीच कहाणी श्रावण महिन्यातील रविवारची कहाणी म्हणूनही सांगितली जाते — म्हणजे ही सूर्य/रविवार-पूजेची व्यापक कहाणी-परंपरा असू शकते, जी वेगवेगळ्या प्रसंगी वापरली जाते. रथसप्तमीशी हिचा नेमका संबंध परंपरेनुसार बदलतो.
भीष्म पितामहांचे निर्वाण भीष्माष्टमीला (माघ शुक्ल अष्टमी) मानले जाते, जी रथसप्तमीच्या (माघ शुक्ल सप्तमी) अगदी दुसऱ्याच दिवशी येते.
कोणी करावे
सूर्योपासक; महाराष्ट्रात प्रामुख्याने स्त्रिया हे व्रत श्रद्धेने करतात. आरोग्य व दीर्घायुष्यासाठी संकल्प करणारे कोणीही हे व्रत करू शकतात — घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार यात बदल होऊ शकतो.
पूजाविधी
- षष्ठीचा संकल्प: आदल्या दिवशी (षष्ठी) एकभुक्त राहून व्रताचा संकल्प केला जातो.
- अरुणोदयकाळी स्नान: सप्तमीला सूर्योदयापूर्वीच्या दीड-तासाच्या अरुणोदयकाळात स्नान केले जाते. नेमकी सूर्योदय/अरुणोदय वेळ स्थल-तारखेनुसार बदलते — त्यासाठी २५ जानेवारी या दिवसाचे पान पाहावे.
- सूर्यार्घ्य: तांब्याच्या भांड्यातून जल घेऊन उगवत्या सूर्यास मंत्रोच्चारासह अर्घ्य दिले जाते.
- सूर्यप्रतिमेची पूजा: अंगणात काढलेल्या सूर्यप्रतिमेची (किंवा सूर्याच्या प्रतिमा/मूर्तीची) पूजा — फुले, गंध, धूप, दीप अर्पण केले जातात.
- नैवेद्य: अंगणातच शिजवलेल्या दुधाच्या खिरीचा नैवेद्य सूर्यास दाखवला जातो — दूध उतू जाऊ देण्याची पारंपरिक कृती यात असते.
- हळदीकुंकू व वायने: महाराष्ट्रात काही घरगुती/प्रादेशिक परंपरांत या दिवशी हळदीकुंकू व वायने (भेटवस्तू) वाटले जाते — मकरसंक्रांतीपासून सुरू झालेल्या हळदीकुंकू हंगामाची ही सांगता मानली जाते.
रथसप्तमीसाठी स्वतंत्र, सर्वमान्य उद्यापन-विधीचा उल्लेख आढळत नाही.
दक्षिण भारतात या स्नानात डोके, खांदे, गुडघे व पाय यांवर अर्क (रुई) पानांचा वापर होतो — ही दक्षिण-भारतीय प्रथा आहे, महाराष्ट्राची नाही.
पूजा साहित्य
तांब्याचे भांडे (अर्घ्यासाठी), शुद्ध जल, फुले (शक्यतो लाल/पिवळी), गंध, अक्षता, दीप, धूप, दुधाची खीर (गूळ/साखर), हळद-कुंकू, सूर्यप्रतिमा काढण्यासाठी रांगोळी/गेरू.
तांब्याचे भांडे
फुले (लाल/पिवळी)
गंध
अक्षता
दीप
धूप
दुधाची खीर
हळद-कुंकू
रांगोळी/गेरूउपवास / आहार नियम
षष्ठीला एकभुक्त उपवास केला जातो, सप्तमीला व्रताचरण होते — कडक निर्जल उपवासाऐवजी साधा सात्त्विक आहार अनेक ठिकाणी पाळला जातो. हे घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.
मंत्र / स्तोत्र
सूर्य अर्घ्य मंत्र व सूर्याची विविध नावे अर्घ्य देताना पठण केली जातात. आदित्यहृदय स्तोत्र/गायत्री मंत्राचाही काही परंपरांत रथसप्तमीला पठणाचा उल्लेख आढळतो — हा सर्वसाधारण सूर्योपासना-परंपरेचा भाग असल्याचे दिसते, रथसप्तमी-विशिष्ट नाही.
प्रादेशिक रीती
महाराष्ट्र: महाराष्ट्रात काही घरगुती/प्रादेशिक परंपरांत, मकर संक्रांतीला सुरू होणारा स्त्रियांचा तिळगूळ व हळदीकुंकूचा दैनंदिन हंगाम रथसप्तमीला संपतो असे मानले जाते. काही ठिकाणी हा काळ साधनेस अनुकूल मानला जातो, कारण अर्पण लवकर देवीपर्यंत पोहोचते अशी समजूत आहे.
दक्षिण भारत: तमिळनाडूत कोलममध्ये रथ व सात घोडे काढणे, गोवऱ्यांची होळी पेटवून त्यावर दूध उकळून सूर्यास अर्पण करणे ("paramannam"); अर्क-पानांचे स्नान. मंगळुरूत "Kodial Teru" रथयात्रा. मैसूर/मेळकोटे येथे सूर्यमंडल मिरवणुका. तिरुमला येथे एक-दिवसीय ब्रह्मोत्सवम. या सर्व दक्षिण-भारतीय प्रथा आहेत — महाराष्ट्राच्या नाहीत.
राष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्ध: ओडिशाचे कोणार्क सूर्यमंदिर (युनेस्को वारसा स्थळ, रथाच्याच आकाराचे बांधकाम) हे रथसप्तमीचे राष्ट्रीय केंद्र मानले जाते, महाराष्ट्र-केंद्रित उदाहरण नाही.
तारखा / occurrences
| तारीख | वार | तिथी | नक्षत्र | टीप |
|---|---|---|---|---|
| २५ जानेवारी | रविवार | माघ शुक्ल सप्तमी | रेवती | याच दिवशी भानुसप्तमी व नर्मदा जयंतीही जुळते |
रथसप्तमी ही तिथी-आधारित वार्षिक सण असून माघ शुक्ल सप्तमी वर्षातून एकदाच येते — भानुसप्तमीसारखी पुनरावृत्त होत नाही. फक्त २०२६ ची तारीख पंचांगात उपलब्ध आहे — पुढील वर्षांची नेमकी तारीख त्या-त्या वर्षीच्या पंचांगातून घ्यावी.
लक्षात ठेवा
- अर्घ्य/स्नान अरुणोदयीच करावे — नेमकी वेळ स्थलानुसार बदलते; त्या दिवसाच्या /day पानावर पाहा.
- आरोग्य/त्वचारोग-निवारणाचे दावे धार्मिक मान्यता आहेत, वैद्यकीय सल्ल्याला पर्याय नाहीत; सूर्याकडे थेट डोळे भरून पाहणे टाळावे.
- ही रथसप्तमी असून भानुसप्तमी नव्हे (जरी २०२६ मध्ये दोन्ही एकाच दिवशी जुळत असले तरी) — भानुसप्तमी पानाकडे दुवा पाहा.
- भीष्माष्टमी (माघ शु. ८) रथसप्तमीच्या पुढच्याच दिवशी येते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- रथसप्तमी म्हणजे काय?
- माघ शुक्ल सप्तमीला साजरा होणारा सूर्यदेवाचा जन्मदिन (सूर्य जयंती); सूर्याचा रथ सात घोड्यांसह उत्तरेकडे वळल्याचे प्रतीक.
- रथसप्तमी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- २५ जानेवारी २०२६, रविवार.
- रथसप्तमीला सूर्याला अर्घ्य कसे द्यावे?
- अरुणोदयकाळी स्नान करून तांब्याच्या भांड्यातून जल घेऊन उगवत्या सूर्यास मंत्रोच्चारासह अर्घ्य द्यावे — नेमकी वेळ स्थलानुसार बदलते.
- रथसप्तमी आणि भानुसप्तमी यात काय फरक आहे?
- रथसप्तमी दरवर्षी ठराविक माघ शुक्ल सप्तमीला येणारा सण; भानुसप्तमी म्हणजे कोणतीही सप्तमी तिथी जी रविवारी येते (वर्षातून अनेकदा). २०२६ मध्ये हे दोन्ही योगायोगाने २५ जानेवारीला एकत्र जुळले.
- रथसप्तमीला सूर्याचे सात घोडे कशाचे प्रतीक आहेत?
- सप्ताहाचे सात वार (रविवारपासून सुरू) किंवा इंद्रधनुष्याचे सात रंग असे मानले जाते.
- रथसप्तमी हा सूर्याचा जन्मदिवस का मानतात?
- पौराणिक मान्यतेनुसार सूर्य हा अदिती व कश्यप ऋषींचा पुत्र असून याच तिथीला त्याचा जन्म झाला असे मानले जाते.
