दुर्गाष्टमी

दुर्गाष्टमी म्हणजे दुर्गादेवीला समर्पित, दर महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमी तिथीला (नवमीच्या आदल्या तिथीला) येणारे व्रत — वर्षातून बारा वेळा. आश्विन महिन्यातील दुर्गाष्टमीला महाअष्टमी म्हणतात — ही शारदीय नवरात्रीचा आठवा दिवस, सर्वांत मोठी व महत्त्वाची दुर्गाष्टमी; उरलेल्या अकरा या नियमित मासिक दुर्गाष्टमी. २०२६ मध्ये वर्षभरात बारा तारखा येतात.

देवता: दुर्गादेवी (महिषासुरमर्दिनी)

दुर्गादेवी (महिषासुरमर्दिनी)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

महाअष्टमी वर्षातून एकदाच येते (नवरात्रीत); मासिक दुर्गाष्टमी दर महिन्याला देवीभक्ती, संयम व आंतरिक शक्तीचे स्मरण करण्याची संधी देते — नियमित उपासनेसाठी ही सुलभ लय आहे.

दुर्गादेवीने महिषासुर राक्षसाचा वध करून दुष्टाईवर सत्याचा विजय मिळवला, याचे स्मरण या दिवशी केले जाते; देवीची पूजा केल्याने संरक्षण, आंतरिक शक्ती आणि मनःशांती मिळते अशी श्रद्धा आहे.

ही कथा देवी माहात्म्य/दुर्गा सप्तशती या ग्रंथातून येते — मार्कंडेय पुराणाचा भाग, इसवी सन सुमारे ४००-६०० च्या दरम्यानचा प्राचीन ग्रंथ, जो शतकानुशतके नवरात्रात व दुर्गापूजेत पठण होत आला आहे.

नियमित अष्टमी-पूजनाने नकारात्मक ऊर्जा, वाईट दृष्ट व छुपे शत्रू यांपासून संरक्षण मिळते, मनःशांती व आत्मविश्वास वाढतो असे मानले जाते.

व्रतकथा

दुर्गाष्टमीची स्वतंत्र वेगळी व्रतकथा नाही — ती महिषासुर-वधाच्या मूळ देवी माहात्म्य/दुर्गा सप्तशती कथेचाच भाग आहे, जिचे संपूर्ण नऊ-दिवसीय कथानक नवरात्र पानावर सविस्तर आहे.

महिषासुर या राक्षसाला ब्रह्मदेवाकडून असा वर मिळाला होता की त्याला कोणताही पुरुष किंवा देव मारू शकणार नाही (काही आवृत्त्यांत: फक्त स्त्रीच त्याला मारू शकेल). या वरामुळे त्याने देवांचा पराभव करून तिन्ही लोकांत दहशत माजवली. देव ब्रह्मा-विष्णू-महेश यांच्याकडे मदतीची प्रार्थना करतात; त्यांच्या व इतर देवांच्या एकत्रित तेजातून-ऊर्जेतून दुर्गादेवीचा जन्म होतो — शुक्ल अष्टमीला. सर्व देव तिला आपापली शस्त्रे देतात — शिवाचे त्रिशूळ, विष्णूचे चक्र, इंद्राचे वज्र इत्यादी — आणि ती सिंहावर स्वार होते. देवी महिषासुराशी नऊ दिवस-रात्र युद्ध करते; अष्टमी व नवमीच्या संधीकाळी त्रिशूळाने त्याचा वध करते — म्हणून तिला महिषासुरमर्दिनी म्हणतात.

कोणी करावी

मराठी विश्वकोश (महाराष्ट्र शासन) स्पष्टपणे नोंदवतो की या दिवशी स्त्रिया व्रत करतात. इंग्रजी व सर्वसाधारण भक्ति-स्रोत मात्र अधिक व्यापकपणे "भक्त" किंवा "अनेकजण" असे वर्णन करतात, लिंग-विशिष्ट उल्लेखाशिवाय. त्यामुळे "परंपरेने प्रामुख्याने स्त्रिया हे व्रत करतात, पण कोणीही भक्त श्रद्धेने करू शकतो" असे दोन्ही चौकटी सादर करणे योग्य ठरते.

नियमित उपासकांसाठी हे मासिक व्रत महाअष्टमी/नवरात्रीच्या तुलनेत कमी विस्तृत असल्याने वर्षभर पाळण्यास सुलभ आहे.

पूजाविधी

सकाळी लवकर उठून स्नान व स्वच्छ वस्त्रे परिधान केली जातात. देवीच्या मूर्ती किंवा प्रतिमेची पूजास्थळी सजावट — फुले, कुंकू — केली जाते. लाल फुले, नारळ, फळे, मिठाई, विडा-पान व दिवा अर्पण केला जातो. दिवसभर उपवास ठेवला जातो (क्षमतेनुसार). दुर्गा सप्तशती/चंडीपाठ किंवा दुर्गास्तोत्रांचे पठण केले जाते; काही जण मानसिक शांतीसाठी मंत्रजप करतात. घरी किंवा जवळच्या देवी मंदिरात पूजा-दर्शन घेतले जाते. संध्याकाळी आरती करून उपवास सोडला जातो — काहींच्या परंपरेनुसार दुसऱ्या दिवशी सकाळी.

नवरात्रीच्या महाअष्टमीइतका विस्तृत विधी (संधिपूजा, कुमारिकापूजन, घटस्थापना) मासिक दुर्गाष्टमीला बंधनकारक नाही — तो नवरात्र पानावरच योग्य आहे.

पूजा साहित्य

फुले (विशेषतः लाल), कुंकू, नारळ, फळे, मिठाई, विडा-पान, दिवा-धूप, आणि दुर्गा सप्तशती किंवा स्तोत्र-ग्रंथ.

फुले
कुंकू
नारळ
फळे
मिठाई
विडा-पान
दिवा
धूप
दुर्गा सप्तशती/स्तोत्र

उपवास / आहार नियम

काही जण पूर्ण उपवास, काही फलाहार (फळे, दूध) तर काही एक सात्त्विक भोजन करतात — क्षमतेनुसार. फलाहारात सुका मेवा (बदाम, काजू, मनुके), कुट्टूचे पीठ, साबुदाणा, दूध, बटाटा व सैंधव मीठ चालते; तांदूळ-गहू व इतर धान्ये, डाळी, मांस-मासे-अंडी व कांदा-लसूण वर्ज्य मानले जातात — ही सर्वसाधारण हिंदू व्रत-उपवासाची चौकट आहे, दुर्गाष्टमी-विशिष्ट नाही.

मंत्र / स्तोत्र

दुर्गा सप्तशती (चंडीपाठ, देवी माहात्म्य) हा ७०० श्लोकी, १३ अध्यायांचा प्राचीन ग्रंथ (मार्कंडेय पुराणाचा भाग) नवरात्रात व दुर्गापूजेत पठण होतो; पूर्ण पाठ शक्य नसल्यास मधला भाग (मध्यम चरित्र) पठण केला जातो. "दुर्गे दुर्घट भारी" ही प्रचलित मराठी दुर्गा-आरती आहे.

प्रादेशिक रीती

मराठी विश्वकोशाने हे व्रत स्पष्टपणे नोंदवले आहे — हा एक शासकीय, अधिकृत स्रोत आहे. ज्याप्रमाणे काळभैरव जयंती (कृष्ण अष्टमी, काळभैरव) दर महिन्याला येते व मार्गशीर्षमधली मुख्य आवृत्ती काळभैरव जयंती असते, त्याचप्रमाणे दुर्गाष्टमी (शुक्ल अष्टमी, देवी) दर महिन्याला येते व आश्विनमधली मुख्य आवृत्ती महाअष्टमी असते — मासिक तिथी-व्रताची वार्षिक प्रमुख आवृत्ती जोडीने येण्याची ही सर्वसाधारण पंचांग-परंपरा आहे.

महाराष्ट्रात देवीभक्त दुर्गाष्टमीला जवळच्या देवी मंदिरात (उदा. तुळजाभवानी, अंबाबाई, रेणुका इत्यादी शक्तिपीठ-परंपरेतील मंदिरे) दर्शनाला जातात; महाअष्टमी/नवरात्रीइतकी गर्दी सर्वसाधारण मासिक दुर्गाष्टमीला नसते.

तारखा (२०२६) — बारा दुर्गाष्टमी

#तारीखवारमासतिथीटीप
१२६ जानेवारीसोमवारमाघशु. अष्टमीपंचांगातील मुख्य नोंद 'प्रजासत्ताक दिन'
२२४ फेब्रुवारीमंगळवारफाल्गुनशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'
३२६ मार्चगुरुवारचैत्रशु. अष्टमी (सूर्योदयी)पंचांगातील मुख्य नोंद 'श्रीरामनवमी'
४२४ एप्रिलशुक्रवारवैशाखशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'
५२३ मेशनिवारअधिक ज्येष्ठशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'; अधिक मासातील
६२२ जूनसोमवारनिज ज्येष्ठशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'
७२१ जुलैमंगळवारआषाढशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'
८२० ऑगस्टगुरुवारश्रावणशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'
९१९ सप्टेंबरशनिवारभाद्रपदशु. अष्टमीपंचांगातील मुख्य नोंद 'ज्येष्ठा गौरी विसर्जन, घरगुती गणेश विसर्जन'
१०१९ ऑक्टोबरसोमवारआश्विनशु. अष्टमी= महाअष्टमी (नवरात्र दिवस ८)
१११७ नोव्हेंबरमंगळवारकार्तिकशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'
१२१७ डिसेंबरगुरुवारमार्गशीर्षशु. अष्टमी'दुर्गाष्टमी'

महिन्याला एक याप्रमाणे बारा रांगा पूर्ण आहेत — खरा गॅप नाही. तीन तारखांना पंचांगाचा मुख्य मथळा वेगळाच असतो, तरी अष्टमी तिथी त्या दिवशी खरी असते.

२६ जानेवारी रोजी पंचांगाचा मुख्य मथळा 'प्रजासत्ताक दिन' (राष्ट्रीय सुट्टी) असतो — अष्टमी तिथी त्या दिवशी खरी आहे, फक्त गौण राहते.

२६ मार्च रोजी पंचांगाचा मुख्य मथळा 'श्रीरामनवमी' असतो — हा चैत्र नवरात्राचा समारोप-दिवस, चैत्र नवरात्र पानावर आधीच कव्हर केलेला आहे; तो दिवस इथे पुन्हा कव्हर केलेला नाही.

१९ सप्टेंबर रोजी पंचांगाचा मुख्य मथळा 'ज्येष्ठा गौरी विसर्जन, घरगुती गणेश विसर्जन' असतो (गणेशोत्सव हंगाम) — अष्टमी तिथी खरी असते, पण उत्सवाच्या गर्दीत दुर्लक्षित राहते.

२३ मे ची दुर्गाष्टमी अधिक ज्येष्ठ (अधिक मास) महिन्यात येते — अधिक मासातील व्रत-आचरण परंपरेनुसार बदलू शकते.

१९ ऑक्टोबर ही शारदीय नवरात्रीची महाअष्टमी आहे — तिचे संपूर्ण संशोधन (संधिपूजा, कुमारिकापूजन, महालक्ष्मी जागर) नवरात्र पानावर आहे; इथे केवळ दुवा दिला आहे, पुन्हा कव्हर केलेले नाही.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

दुर्गाष्टमी म्हणजे काय?
दर महिन्याच्या शुक्ल पक्ष अष्टमीला येणारे दुर्गादेवीचे व्रत; वर्षातून बारा वेळा.
दुर्गाष्टमी आणि महाअष्टमी यात फरक काय?
आश्विन महिन्यातील दुर्गाष्टमीला महाअष्टमी म्हणतात — ही शारदीय नवरात्रीचा आठवा (सर्वांत मोठा) दिवस; बाकी अकरा या नियमित मासिक दुर्गाष्टमी.
कोणत्या तिथीला येते?
शुक्ल पक्ष अष्टमी, दर अमांत महिन्यात.
२०२६ मध्ये कधी कधी आहे?
बारा तारखा — २६ जाने., २४ फेब्रु., २६ मार्च, २४ एप्रिल, २३ मे (अधिक मास), २२ जून, २१ जुलै, २० ऑगस्ट, १९ सप्टें., १९ ऑक्टो. (=महाअष्टमी), १७ नोव्हें., १७ डिसें.
व्रत कसे करावे?
स्नान → देवी पूजा-अर्पण → उपवास → दुर्गा सप्तशती/स्तोत्र पठण → संध्याकाळी आरती-पारणा.
उपवासात काय खावे?
फळे, दूध, सुका मेवा, कुट्टू/साबुदाणा (फलाहार) किंवा एक सात्त्विक भोजन — क्षमतेनुसार.
कोणी करावी — फक्त स्त्रियांनी की सर्वांनी?
मराठी विश्वकोशानुसार परंपरेने प्रामुख्याने स्त्रिया हे व्रत करतात; पण कोणीही भक्त श्रद्धेने करू शकतो.
कथा काय आहे?
देवी माहात्म्य/दुर्गा सप्तशतीनुसार, महिषासुर राक्षसाच्या अत्याचारापासून मुक्तीसाठी देवांच्या एकत्रित तेजातून दुर्गादेवीचा जन्म झाला व तिने त्याचा वध केला.