अनंत चतुर्दशी
अनंत चतुर्दशी हे भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशीला येणारे श्री विष्णूच्या 'अनंत' (शेषशायी, अंत नसलेल्या) रूपाचे व्रत आहे. या दिवशी चौदा गाठींचा अनंत सूत्र (दोरा) पूजून हातावर बांधला जातो — रक्षक सूत्र मानले जाणारे. यंदा (२०२६) हा दिवस शुक्रवार, २५ सप्टेंबर असून, त्याच दिवशी महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाची सांगता — सार्वजनिक गणपतींचे विसर्जनही होते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
अनंत म्हणजे ज्याला अंत नाही — काळ, अवकाश व सृष्टीच्या पलीकडचे विष्णूचे शाश्वत रूप. सृष्टीपूर्वी शेष-सर्पावर शयन करणारा नारायण हेच या व्रताचे आराध्य रूप मानले जाते. दक्षिण भारतात याच व्रताला 'अनंत पद्मनाभ व्रत' असे म्हणतात.
महत्त्व
- अनंताचे प्रतीक: काळ, अवकाश व सृष्टीच्या पलीकडचे विष्णूचे शाश्वत रूप — त्यामुळेच त्यांना 'अनंत' म्हटले जाते.
- काम्य व्रत: गमावलेली समृद्धी, सुख-शांती परत मिळावी व दुःख-संकटे दूर व्हावीत यासाठी हे व्रत केले जाते. श्रीकृष्णाने वनवासातील पांडवांना हे व्रत सांगितले, अशी कथा आहे.
- अनंत सूत्राचा प्रतीक-अर्थ: याबाबत परंपरांत भेद आहे — काही परंपरांत चौदा गाठींचा अर्थ चौदा लोक असा सांगितला जातो, तर काहींत तो चौदा वर्षांच्या व्रत-संकल्पाशी जोडला जातो; एका मांडणीत दोऱ्यात आरंभी विष्णु, मध्ये बारा देवता व अंती अनंत (शेष) यांचे पूजन मानले जाते. एक अर्थ 'खरा' असे न ठरवता ही विविधता जाणून घेणे उपयुक्त ठरते.
- महाराष्ट्रातील संदर्भ: याच दिवशी दहा दिवसांच्या गणेशोत्सवाची सांगता होते — सार्वजनिक गणपतींचे विसर्जन (गणेश चौदस). विसर्जनाचा तपशील गणेश चतुर्थी पानावर आहे.
पौराणिक कथा
अनंत चतुर्दशीची कथा परंपरेने महाभारत व पुराणांत सांगितली जाते.
द्यूतात राज्य गमावून पांडव बारा वर्षे वनवास व एक वर्ष अज्ञातवास भोगत असताना, श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला अनंत चतुर्दशीचे व्रत करण्यास सांगितले. या व्रताचे माहात्म्य सांगण्यासाठी कृष्णाने कौंडिण्य ऋषी व त्यांची पत्नी सुशीला यांची कथा सांगितली.
सुमंत नावाच्या ऋषींची सद्गुणी कन्या सुशीला. आईच्या निधनानंतर सावत्र आई कठोरपणे वागत असे, आणि सुशीलेचा पती कौंडिण्य ऋषींना हुंड्यात अगदी क्षुल्लक वस्तूच मिळाली. आश्रमाकडे जाताना वाटेत नदीकाठी सुशीलेला व्रत करणाऱ्या स्त्रिया भेटल्या; त्यांच्याकडून अनंत व्रताचे महत्त्व शिकून सुशीलेने तिथेच व्रत केले आणि चौदा गाठींचे सूत्र हातात बांधले.
घरी परतल्यावर कौंडिण्याला ते सूत्र दिसले. "आपले वैभव या व्रतामुळेच" असे ऐकून त्याने अभिमानाने ते सूत्र अग्नीत टाकले — अनंताचा हा अपमान मानला गेला. यानंतर त्यांच्यावर दारिद्र्य, अवहेलना व विध्वंस ओढवला.
पश्चात्तापदग्ध कौंडिण्य अरण्यात अनंताचा शोध घेऊ लागला. अखेर अनंत (काही आवृत्तींत वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात) प्रकट झाले आणि "तू माझा तिरस्कार केलास" असे सांगितले; पण त्याचा पश्चात्ताप स्वीकारून त्याला चौदा वर्षे हे व्रत करण्यास सांगितले. व्रत पूर्ण होताच सर्व दुःख संपून वैभव परत आले.
या कथेचा बोध असा — भक्ती व श्रद्धेचा अपमान केल्यास अवनती होते, आणि सातत्यपूर्ण अनंत-उपासनेने रक्षण व समृद्धीची पुनर्प्राप्ती होते.
कोणी करावे
विष्णुभक्त — विशेषतः गमावलेले वैभव किंवा शांती परत मिळवू इच्छिणारे, संकट-निवारणासाठी संकल्प करणारे — हे व्रत करतात. काम्य व्रत असल्याने ते विशिष्ट हेतूने घेतले जाते. अनेक ठिकाणी पती-पत्नी मिळून व घरातील गृहिणी हे व्रत करतात; पुरुष व स्त्रिया दोघेही अनंत सूत्र धारण करतात.
दक्षिण भारतात (केरळ, आंध्र, तमिळनाडू, कर्नाटक) 'अनंत व्रतम् / अनंत पद्मनाभ व्रत' म्हणून हे घरोघरी व मंदिरांत अधिक ठळकपणे पाळले जाते. महाराष्ट्रात मात्र ते तुलनेने गणेशोत्सवाच्या सावलीत असते, कारण त्याच दिवशी विसर्जन असते.
पूजाविधी
खालील क्रम सर्वसाधारण आहे; घराण्याच्या व गुरुजींच्या परंपरेनुसार तपशील बदलू शकतो.
- प्रातःस्नानानंतर व्रताचा संकल्प करावा; कलशावर शेष-शय्येवर शयन करणाऱ्या विष्णूची मूर्ती किंवा चित्र स्थापित करावे.
- चौदा गाठी असलेले हळदीने रंगवलेले अनंत सूत्र (दोरा) समोर ठेवावे; काही परंपरांत ते काकडीभोवती गुंडाळून पंचामृतात फिरवले जाते.
- "ॐ अनन्ताय नमः" या मंत्राने विष्णू व अनंत सूत्राची षोडशोपचार पूजा करावी; विष्णुसहस्रनाम किंवा स्तोत्र म्हणावे.
- पूजन झाल्यावर मंत्र म्हणत पुरुषांनी उजव्या दंडावर, स्त्रियांनी डाव्या हातावर अनंत सूत्र बांधावे.
- अनंत व्रतकथेचे वाचन किंवा श्रवण करून गोड नैवेद्य अर्पण करावा.
परंपरेने हे व्रत सलग चौदा वर्षे करून नंतर उद्यापन केले जाते असे सांगितले जाते; मात्र नेमकी उद्यापन-विधी कोणत्याही तपासलेल्या स्रोतात तपशीलवार दिलेली नाही.
पूजा साहित्य
शेषशायी विष्णूची मूर्ती किंवा चित्र, कलश-सुपारी, चौदा गाठींचे अनंत सूत्र (दोरा), हळद-कुंकू, गंध/अष्टगंध, अक्षता, फुले (तुळशीपत्रासह), धूप-दीप-निरांजन, पंचामृत, (परंपरेनुसार) काकडी, नैवेद्यासाठी गोड पदार्थ, विड्याची पाने-सुपारी-दक्षिणा, फळे.
कलश
सुपारी
चौदा गाठींचा अनंत दोरा
हळद-कुंकू
गंध/अष्टगंध
अक्षता
फुले
तुळशीपत्र
धूप
दीप
निरांजन
पंचामृत
नैवेद्यासाठी गोड पदार्थ
दक्षिणा
फळेउपवास / आहार नियम
अनेक भाविक अनंत चतुर्दशीला उपवास करतात व पूजा-कथाश्रवणानंतर फलाहार-नैवेद्य घेऊन सोडतात; काही सात्त्विक किंवा एकभुक्त आहार पाळतात. कडक उपवास सर्वांना बंधनकारक नाही — घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.
मंत्र
मूलमंत्र "ॐ अनन्ताय नमः" हा अनंताला केलेला नमस्कार असून, अनंत सूत्र-पूजन व धारणाचा मुख्य मंत्र आहे. सूत्र-धारण करताना पारंपरिक धारण-श्लोकही म्हटला जातो — त्याची ओळख-ओळ "अनन्तसंसारमहासमुद्रे…" अशी दिली जाते. या व्रतात विष्णुसहस्रनाम किंवा विष्णुस्तुतीचेही पठण केले जाते.
प्रादेशिक रीती
- दक्षिण भारत: केरळ (तिरुवनंतपुरम-संदर्भ), आंध्र-तेलंगण, कर्नाटक (उडुपी कृष्ण मंदिरादी) व तमिळनाडूतील विष्णुमंदिरांत हे व्रत प्रमुख विष्णु-व्रत म्हणून ठळक असते; माध्व-वैष्णव परंपरेत विशेष महत्त्व आहे.
- महाराष्ट्र: येथे अनंत चतुर्दशी प्रामुख्याने गणेशोत्सवाच्या सांगतेचा (विसर्जनाचा) दिवस म्हणून ओळखली जाते; अनंत-व्रत घरगुती पातळीवर कमी-अधिक प्रमाणात, तर विष्णुभक्त व काही घराण्यांत सूत्र-धारणासह पाळले जाते.
- पुढच्या वर्षी नवे सूत्र बांधताना जुने सूत्र विसर्जित करण्याची प्रथा भागानुसार बदलते.
आज लक्षात ठेवा
- तारीख गल्लत टाळा: अनंत चतुर्दशी (विष्णु व्रत) व गणेश चतुर्थी या दोन वेगळ्या तिथी असल्या तरी एकाच पक्षात येतात — अनंत चतुर्दशी हा गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवस.
- व्रताचा हेतू: काम्य व्रत असल्याने ते विशिष्ट संकल्पाने घेतले जाते; चौदा वर्षे सातत्य ही पारंपरिक अपेक्षा आहे, पण सर्वांना बंधनकारक नाही.
- विसर्जन-दिवशी गर्दी: महाराष्ट्रात याच दिवशी सार्वजनिक विसर्जन मिरवणुका असतात — गर्दी व पाण्याजवळ काळजी घ्यावी, स्थानिक प्रशासनाच्या सूचना पाळाव्यात. विसर्जन-मार्गदर्शनासाठी गणेश चतुर्थी पान पाहा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- अनंत चतुर्दशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- शुक्रवार, २५ सप्टेंबर २०२६ (भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी).
- अनंत चतुर्दशीचे व्रत कोणत्या देवाचे आहे?
- श्री विष्णूच्या 'अनंत' (शेषशायी, शाश्वत) रूपाचे; दक्षिण भारतात याला 'अनंत पद्मनाभ व्रत' म्हणतात.
- अनंत दोरा (चौदा गाठी) का बांधतात व त्याचा अर्थ काय?
- हा एक रक्षक अनंत-सूत्र मानला जातो. चौदा गाठींचा अर्थ परंपरेनुसार चौदा लोक, चौदा वर्षे किंवा विष्णु-बारा देवता-अनंत असा सांगितला जातो.
- अनंत दोरा कोणत्या हातावर बांधावा?
- पूजेनंतर पुरुषांनी उजव्या दंडावर, स्त्रियांनी डाव्या हातावर — यात परंपरेनुसार किरकोळ भेद आढळतो.
- अनंत चतुर्दशी व गणपती विसर्जन एकाच दिवशी का येते?
- दोन्ही भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशीलाच येतात; हा गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवस असल्याने सार्वजनिक विसर्जनही याच दिवशी होते. विसर्जनाचा तपशील गणेश चतुर्थी पानावर आहे.
- हे व्रत किती वर्षे करतात?
- परंपरेने सलग चौदा वर्षे, नंतर उद्यापन; अचूक उद्यापन-विधी घराण्याच्या परंपरेनुसार बदलते.
- व्रताची कथा काय आहे?
- श्रीकृष्णाने वनवासातील पांडवांना सांगितलेले हे व्रत आहे. कौंडिण्य-सुशीला कथेत सूत्राचा अपमान झाल्याने अवनती होते, आणि चौदा वर्षांच्या व्रताने पुनरुत्थान होते.