ज्येष्ठा गौरी
ज्येष्ठा गौरी हा भाद्रपद शुक्ल पक्षात, गणेश चतुर्थीच्या गणेशोत्सवादरम्यान येणारा तीन दिवसांचा गौरी (महालक्ष्मी) उत्सव आहे. गौरी माहेरवाशीण म्हणून तीन दिवस माहेरी येते — म्हणून विवाहित स्त्रिया सौभाग्य, सुख-समृद्धी व संततीसाठी तिचे मनोभावे पूजन करतात. या उत्सवाचा अँकर तिथी नसून नक्षत्र आहे: अनुराधा नक्षत्रावर आवाहन, ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजन आणि मूळ नक्षत्रावर विसर्जन.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
गौरी ही पार्वती / महालक्ष्मीचे रूप मानली जाते. लोकपरंपरेत तिला गणपतीची आई (‘गणोबाची आई’) मानतात — म्हणूनच गणेशोत्सवाच्या दिवसांतच तिचे घरोघरी आगमन होते.
या सणाचा मुख्य भाव माहेरवाशिणीचा आहे. सासरहून गौरी तीन दिवस माहेरी येते, तिचे कोडकौतुक होते आणि विसर्जनाच्या दिवशी ती परत सासरी जाते — ही कल्पना कौटुंबिक ओढ, सौभाग्य आणि घरातील समृद्धीचे प्रतीक आहे.
स्त्रियांच्या दृष्टीने हे सौभाग्य, संतती व गृहसौख्याचे व्रत मानले जाते. महाराष्ट्रात याला विशेष स्थान आहे; अनेक घरांत गौरी-गणपती हे एकत्रच पूजले जातात.
पौराणिक कथा / व्रतकथा
गौरी-पूजनामागे सांगितली जाणारी कथा थोडक्यात अशी: गौरी (महालक्ष्मी) भक्तांच्या घरी येऊन सुख, सौभाग्य व समृद्धी देते. एका परंपरा-कथेनुसार, असुरांच्या त्रासाने पीडित झालेल्या स्त्रियांच्या रक्षणासाठी गौरीने त्यांच्या घरी आगमन केले आणि त्यांना सौभाग्य व संरक्षण दिले; तेव्हापासून स्त्रिया तिच्या आगमनाचे स्वागत करत आल्या, अशी श्रद्धा आहे.
काही आवृत्तींत ही कथा वेगवेगळ्या रूपांत सांगितली जाते — भाग, कुळ व घरगुती परंपरेनुसार तपशील बदलतो. कथेचा मुख्य भाव — गौरीचे आगमन, तिचे कृपाशीर्वाद व स्त्रियांचे सौभाग्य — तेवढा कायम आहे.
कोणी करावे
हे व्रत मुख्यतः विवाहित स्त्रिया व माहेरवाशिणी करतात, पण संपूर्ण कुटुंब त्यात सहभागी होते. ज्या घरांत गौरी बसवण्याची परंपरा आहे, ती घरे दरवर्षी हा उत्सव पाळतात. नवीन सून आल्यावर किंवा घरात गौरी आणण्याचा संकल्प केल्यावर अनेक कुटुंबे ही परंपरा सुरू करतात.
पूजाविधी (आवाहन → पूजन → विसर्जन)
खाली पूजाविधीचे सर्वसाधारण स्वरूप दिले आहे; घरगुती व भागानुसार तपशीलात फरक असतो.
१. आवाहन (अनुराधा नक्षत्र) — या दिवशी गौरींचे घरात आगमन होते. गौरींच्या रूपात खडे, मुखवटे किंवा तेरड्याची रोपे (भागानुसार) आणले जातात. उंबरठ्यापासून देवघरापर्यंत लक्ष्मीच्या पावलांचे ठसे काढून, ‘गौरी आली, सोन्याच्या पावलांनी आली’ असे म्हणत गौरींना ओवाळून, घरातील महत्त्वाच्या जागा दाखवत त्यांना मानाच्या जागी स्थानापन्न करतात.
२. पूजन (ज्येष्ठा नक्षत्र) — हा मुख्य पूजेचा दिवस. गौरींना साडी, दागिने, हळद-कुंकू व फुले अशा सोळा शृंगारांनी सजवतात. समई-निरांजन लावून, रांगोळी घालून महालक्ष्मीची आरती म्हणतात आणि महानैवेद्य अर्पण करतात. संध्याकाळी हळदी-कुंकवाचा समारंभ करून सुवासिनींना बोलावतात.
३. विसर्जन (मूळ नक्षत्र) — तिसऱ्या दिवशी गौरींचे विसर्जन / उत्थापन होते. काही घरांत मूर्ती/मुखवटे विसर्जित करतात, तर काही घरांत मुखवटे किंवा खडे जपून ठेवून प्रतीकात्मक विसर्जन करतात. गणेशोत्सवाशी जोडलेला असल्याने अनेक घरांत गणपतीच्या विसर्जनाचे नियोजनही यासोबतच पाहिले जाते; सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सांगता मात्र नंतर, अनंत चतुर्दशीला होते.
(सोवळे, रांगोळी, समई/निरांजन व अन्य तपशील घरच्या पद्धतीनुसार असतात.)
पूजा साहित्य
- गौरी-मूर्ती / मुखवटे किंवा खडे किंवा तेरड्याची रोपे (भागानुसार).
- साडी, दागिने, हळद-कुंकू, फुले, रांगोळी.
- लक्ष्मी-पावलांचा साचा, समई, निरांजन, उदबत्ती.
- नैवेद्याचे साहित्य (पुरणपोळी, भाज्या, फराळ इत्यादी) व हळदी-कुंकवाचे साहित्य.
साडी-दागिने
हळद-कुंकू
फुले
रांगोळी
समई
निरांजन
उदबत्ती
नैवेद्य (पुरणपोळी व भाज्या)नैवेद्य
पूजनाच्या दिवशी (ज्येष्ठा नक्षत्र) महानैवेद्य दाखवण्याची परंपरा आहे — यात पुरणपोळी, विविध भाज्या, भाकरी-कढी, फराळ व गोडाचे पदार्थ असतात. अनेक ठिकाणी सोळा भाज्यांचा नैवेद्य दाखवला जातो असे म्हटले जाते.
मात्र ‘सोळा भाज्यांची’ नेमकी यादी सार्वत्रिक नाही — ती घरगुती परंपरेनुसार बदलते. म्हणून वरील पदार्थ हे केवळ उदाहरणादाखल आहेत; तुमच्या घरची पद्धत हीच योग्य मानावी.
मंत्र / आरती
पूजनानंतर महालक्ष्मीची आरती म्हणण्याची परंपरा आहे. खाली दिलेली पारंपरिक आरती — ‘जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी’ (मुकेश्वर नागर):
जप-मंत्र (पारंपरिक): ॐ महालक्ष्म्यै नमः.
प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)
गौरी-पूजनाचे स्वरूप महाराष्ट्रात भागानुसार वेगळे आहे:
- किनारी भाग (कोकण / कोळी समाज): येथे बहुधा एकच ज्येष्ठा गौरी पूजली जाते.
- देश / दख्खन भाग: येथे ज्येष्ठा + कनिष्ठा अशा दोन गौरी एकत्र महालक्ष्मी म्हणून पूजल्या जातात — याच नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या कोल्हापूर महालक्ष्मी देवीशी हे रूप-साधर्म्य आहे.
वऱ्हाड, विदर्भ व मराठवाड्यातही तपशील बदलतात — म्हणून ‘घरच्या व भागाच्या परंपरेनुसार’ असेच मानावे.
गौरींची मूर्ती कोणत्या रूपात असावी हेही भागानुसार बदलते:
- खड्यांच्या गौरी — नदी/विहिरीचे खडे गोळा करून.
- मुखवट्याच्या गौरी — माती किंवा धातूचे मुखवटे, उभ्या (खड्या) गौरी.
- तेरड्याच्या रोपांच्या गौरी — तेरड्याची रोपे बांधून.
यांपैकी कोणतीही एक पद्धत घराघरांत परंपरेनुसार पाळली जाते; एकच पद्धत सर्वांना लागू होत नाही.
लक्षात ठेवा
- गौरी-मूर्ती, मुखवटे व सजावट घरच्या परंपरेनुसार बदलतात — दुसऱ्याच्या पद्धतीशी तुलना करू नये.
- नैवेद्याची ‘१६ भाज्यांची’ यादी सार्वत्रिक नाही; घरची पद्धत मानावी.
- आवाहन व पूजनाची शुभ वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार व स्थानानुसार तपासावी.
- गणेशोत्सवाशी जोडलेला असल्याने गणपतीसोबतच गौरींच्या विसर्जनाचे नियोजन पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- ज्येष्ठा गौरी 2026 मध्ये कधी आहे?
- पंचांग-डेटानुसार आवाहन १७ सप्टेंबर (अनुराधा नक्षत्र), पूजन १८ सप्टेंबर (ज्येष्ठा नक्षत्र) व विसर्जन १९ सप्टेंबर 2026 (मूळ नक्षत्र). अँकर नक्षत्र आहे, म्हणून तारखा दरवर्षी पंचांगानुसार बदलतात.
- गौरी आवाहन, पूजन व विसर्जन कोणत्या नक्षत्रावर करतात?
- अनुक्रमे अनुराधा (आवाहन), ज्येष्ठा (पूजन) व मूळ (विसर्जन) नक्षत्रावर, भाद्रपद शुक्ल पक्षात.
- ज्येष्ठा गौरी व महालक्ष्मी एकच आहेत का?
- देश/दख्खन भागात ज्येष्ठा + कनिष्ठा अशा दोन गौरी एकत्र ‘महालक्ष्मी’ म्हणून पूजल्या जातात; किनारी भागात एकच ज्येष्ठा गौरी असते. गौरी ही महालक्ष्मी/पार्वतीचे रूप मानली जाते.
- ज्येष्ठा गौरीला नैवेद्यात काय करतात?
- पुरणपोळी, विविध भाज्या (काही ठिकाणी सोळा भाज्या), भाकरी-कढी, फराळ व गोडाचे पदार्थ — नेमके पदार्थ घरच्या परंपरेनुसार बदलतात.
- गौरी पूजन कोण करते?
- मुख्यतः विवाहित स्त्रिया व माहेरवाशिणी, संपूर्ण कुटुंबासह. घरची परंपरा असल्यास ती दरवर्षी पाळली जाते.
