मासिक शिवरात्री

मासिक शिवरात्री म्हणजे दर महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला — अमावास्येच्या आदल्या रात्री — येणारे शिवव्रत. पूजा व जागरण रात्री, निशीथ काळात (मध्यरात्री) केले जाते. वर्षातून बारा मासिक शिवरात्री येतात; त्यांतील माघ/फाल्गुनमधली शिवरात्री म्हणजेच वार्षिक महाशिवरात्री — बाकीच्या अकरा मासिक शिवरात्री, अधिक लवचीक व सोप्या व्रताच्या स्वरूपात.

देवता: शिव (महादेव)

शिव (महादेव)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

महाशिवरात्री वर्षातून एकदाच येते; मासिक शिवरात्री मात्र दर महिन्याला शिवस्मरण, संयम व अंतर्मुखतेची संधी देते — त्यामुळे नियमित साधनेसाठी ती अधिक सुलभ मानली जाते.

शिवरात्रीची रात्र शिव व शक्ती यांच्या मिलनाची मानली जाते; जागरण करून पूजा केल्याने मन शांत होते व भक्तीचा मार्ग दृढ होतो अशी श्रद्धा आहे.

प्रत्येक शिवरात्रीचे व्रत तिथीपेक्षा क्षणावर ठरते — म्हणजे मध्यरात्री (निशीथ काळ) कोणती तिथी चालू आहे यावर. चतुर्दशी मध्यरात्री प्रवर्तमान असणारा दिवस म्हणजेच व्रताची रात्र. त्यामुळेच बहुतेक महिन्यांत सूर्योदयी अजून त्रयोदशी असूनही व्रत त्याच रात्री येते — निशीथ काळाच्या या नियमानुसार सूर्योदयी त्रयोदशी असणे अपेक्षितच आहे, ती चूक नाही.

स्कंद पुराणात महाशिवरात्री व मासिक शिवरात्री या दोन्ही शिवपूजेचे प्रभावी दिवस मानले आहेत असे सांगितले जाते.

व्रतकथा

मासिक शिवरात्रीची स्वतःची स्वतंत्र व्रतकथा नाही — ती शिवाच्या शिवरात्री-कथांचाच भाग मानली जाते. लिंगोद्भव, समुद्रमंथन-नीलकंठ, शिव-पार्वती विवाह व लुब्धक-बेलपत्र या कथा महाशिवरात्री पानावर सविस्तर दिलेल्या आहेत — त्याच कथा मासिक शिवरात्रीलाही लागू होतात, त्यामुळे त्या येथे पुन्हा सांगितलेल्या नाहीत.

कोणी करावे

सर्व शिवभक्त — स्त्री-पुरुष, वयोगट व वैवाहिक स्थिती निरपेक्ष — हे व्रत करू शकतात. अविवाहित मुली इच्छित जोडीदारासाठी, विवाहित स्त्रिया वैवाहिक शांती-सौख्यासाठी, तर कोणीही भक्त आध्यात्मिक उन्नती व विघ्ननाशासाठी हे व्रत करतो असे मानले जाते.

नियमित साधकांसाठी हे मासिक व्रत महाशिवरात्रीच्या तुलनेत कमी कठोर असल्याने वर्षभर पाळण्यास सोपे मानले जाते.

पूजाविधी

  1. दिवसा उपवासाचा व शिवपूजेचा संकल्प घेतला जातो.
  2. दिवसभर उपवास ठेवला जातो (क्षमतेनुसार — खाली आहार-नियम पाहा).
  3. संध्याकाळी/रात्री स्नान करून शिवलिंग किंवा शिवमूर्तीच्या पूजेची तयारी केली जाते.
  4. शिवलिंगावर पाणी व दूध (आणि परंपरेनुसार पंचामृत/गंगाजल) अर्पण करून अभिषेक केला जातो.
  5. बेलपत्र, फुले, गंध, अक्षता, धूप-दीप अर्पण केले जातात.
  6. 'ॐ नमः शिवाय' जप, भजन व आरती म्हटली जाते.
  7. निशीथ काळात (मध्यरात्री) मुख्य पूजा केली जाते — हा सर्वांत शुभ क्षण मानला जातो; अनेकजण रात्री शिवमंदिरात दर्शनासही जातात.
  8. जागरण केले जाते, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी स्नान-पूजेनंतर पारणा (उपवास सोडणे) केला जातो.

पूजा साहित्य

पाणी, दूध (पंचामृत/गंगाजल परंपरेनुसार), बेलपत्र, फुले, गंध-चंदन, अक्षता, धूप-दीप, फळे, शिवलिंग किंवा शिवमूर्ती — ही यादी परंपरेनुसार बदलू शकते.

पंचामृत
गंगाजल
बेलपत्र
फुले
गंध-चंदन
अक्षता
धूप
दीप
फळे
शिवलिंग

उपवास / आहार नियम

महाशिवरात्रीपेक्षा हा उपवास अधिक लवचीक मानला जातो — काहीजण पूर्ण उपवास ठेवतात, काही फलाहार (फळे, दूध) घेतात, तर काही एकभुक्त (एक सात्त्विक भोजन) राहतात. उपवास साधारण सूर्योदयापासून सुरू होतो; पूजा-जागरण रात्री, आणि पारणा दुसऱ्या दिवशी सकाळी शिवपूजेनंतर.

मंत्र / आरती

पंचाक्षरी मंत्र 'ॐ नमः शिवाय' (अर्थ: शिवाला नमन) हा शिवपूजेचा मूळ मंत्र आहे, जो या रात्री सतत जपला जातो.

शंकराची आरती — लवथवती विक्राळा (समर्थ रामदास)

लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडीं माळा ।वीषे कंठ काळा त्रिनेत्रीं ज्वाळा ।लावण्यसुंदर मस्तकीं बाळा ।तेथुनियां जळ निर्मळ वाहे झुळझुळां ॥१॥जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।आरती ओवाळूं तुज कर्पूरगौरा ॥ धृ ॥कर्पूरगौरा भोळा नयनीं विशाळा ।अर्धांगीं पार्वती सुमनांच्या माळा ।विभुतीचें उधळण शितिकंठ नीळा ।ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा ॥२॥देवी दैत्यीं सागरमंथन पैं केलें ।त्यामाजी जें अवचित हळाहळ उठिलें ।तें त्वां असुरपणें प्राशन केलें ।नीळकंठ नाम प्रसिद्ध झालें ॥३॥व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी ।पंचानन मनमोहन मुनिजनसुखकारी ।शतकोटीचें बीज वाचे उच्चारी ।रघुकुलतिलक रामदासा अंतरी ॥४॥

प्रादेशिक रीती

महाराष्ट्राच्या पंचांगात अनेक मासिक शिवरात्री 'शिवरात्री, प्रदोष' अशा एकत्र नोंदलेल्या दिसतात. याचे कारण असे — त्रयोदशीला प्रदोष काळी शिवपूजा करून मासिक शिवरात्री व्रताचा संकल्प घेतला जातो, आणि ते व्रत चतुर्दशीच्या रात्री (निशीथ काळ) पूर्ण होते. म्हणजे प्रदोष हा त्रयोदशी-संध्याकाळचा वेगळा शिवव्रत आहे, तर मासिक शिवरात्री चतुर्दशी-मध्यरात्रीचा — हे दोन वेगळे पण एकमेकांशी जोडलेले शिवव्रत आहेत, एकच नव्हे.

महाराष्ट्र अमांत पद्धती वापरतो; तारीख ठरवताना निशीथ काळी चतुर्दशी हाच निकष असला तरी पंचांग-परंपरेनुसार तारीख बदलू शकते — या पानावरील तारखा महाराष्ट्राच्या पंचांगानुसार आहेत. मंदिर-दर्शनास जाताना स्थानिक मंदिराच्या वेळा तपासाव्यात.

तारखा (२०२६) — बारा मासिक शिवरात्री

#तारीखवारमासतिथीनक्षत्रटीप
११६ जानेवारीशुक्रवारपौषकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)मूळ'शिवरात्री, प्रदोष'
२१५ फेब्रुवारीरविवारमाघकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)उत्तराषाढा= वार्षिक महाशिवरात्री
३१७ मार्चमंगळवारफाल्गुनकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)शततारका'शिवरात्री'
४१५ एप्रिलबुधवारचैत्रकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)पूर्वा भाद्रपदा'शिवरात्री, प्रदोष' — बुध प्रदोष ही याच दिवशी
५१५ मेशुक्रवारवैशाखकृ. त्रयोदशी/चतुर्दशीअश्विनीदोन्ही तिथी याच दिवशी
६१३ जूनशनिवारअधिक ज्येष्ठकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)कृत्तिकाअधिक मासातील
७१२ जुलैरविवारनिज ज्येष्ठकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)रोहिणी'शिवरात्री, प्रदोष'
८११ ऑगस्टमंगळवारआषाढकृ. चतुर्दशी (पहाटेपर्यंत)पुनर्वसुपंचांगात मुख्य मथळा 'अमावास्या'
९९ सप्टेंबरबुधवारश्रावणकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)आश्लेषा'शिवरात्री'
१०८ ऑक्टोबरगुरुवारभाद्रपदकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)पूर्वा फाल्गुनी'शिवरात्री, प्रदोष' — गुरु प्रदोष ही याच दिवशी
११७ नोव्हेंबरशनिवारआश्विनकृ. त्रयोदशी (रात्री चतुर्दशी)चित्रा'शिवरात्री'
१२७ डिसेंबरसोमवारकार्तिककृ. चतुर्दशी (पहाटेपर्यंत)विशाखासूर्योदयीच चतुर्दशी

महिन्याला एक याप्रमाणे या बारा तारखा पूर्ण आहेत — यात खरा गॅप नाही. दोन तारखा विशेष लक्षात घ्याव्यात.

१३ जून ही मासिक शिवरात्री अधिक ज्येष्ठ महिन्यात येते. अधिक मासातील व्रत-आचरण परंपरेनुसार बदलू शकते.

११ ऑगस्ट रोजी पंचांगाचा मुख्य मथळा 'अमावास्या' असला तरी त्या रात्री चतुर्दशी तिथी पहाटेपर्यंत असल्याने ती रात्रही मासिक शिवरात्रीची मानली जाते.

निशीथ मुहूर्ताची नेमकी घड्याळ-वेळ तारीख व स्थाननिहाय असल्याने प्रत्येक तारखेखालील पंचांग पानावर पाहावी.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मासिक शिवरात्री म्हणजे काय?
दर महिन्याच्या कृष्ण पक्ष चतुर्दशीला (अमावास्येच्या आदल्या रात्री) येणारे शिवव्रत; वर्षातून बारा वेळा येते.
मासिक व महाशिवरात्री यात फरक काय?
माघ/फाल्गुनमधली शिवरात्री म्हणजे सर्वांत मोठी महाशिवरात्री; बाकीच्या अकरा म्हणजे मासिक शिवरात्री — अधिक लवचीक व सोपे व्रत.
कोणत्या तिथीला येते?
कृष्ण पक्ष चतुर्दशीला; व्रत निशीथ काळी (मध्यरात्री) चतुर्दशी प्रवर्तमान असणाऱ्या रात्री केले जाते.
२०२६ मध्ये मासिक शिवरात्री कधी कधी आहे?
१६ जाने., १५ फेब्रु. (=महाशिवरात्री), १७ मार्च, १५ एप्रिल, १५ मे, १३ जून, १२ जुलै, ११ ऑगस्ट, ९ सप्टें., ८ ऑक्टो., ७ नोव्हें., ७ डिसें. — बारा तारखा.
व्रत कसे करावे?
संकल्प घेऊन दिवसा उपवास ठेवावा; रात्री शिवलिंगावर पाणी-दूध-बेलपत्र अभिषेक करून 'ॐ नमः शिवाय' जप करावा, जागरण करून दुसऱ्या सकाळी पारणा करावा.
मासिक शिवरात्री व प्रदोष एकच आहेत का?
नाही. प्रदोष म्हणजे त्रयोदशी संध्याकाळचा (प्रदोष काळ) शिवव्रत; मासिक शिवरात्री म्हणजे चतुर्दशी मध्यरात्रीचा (निशीथ काळ) शिवव्रत — दोन्ही वेगळे पण जोडलेले व्रत आहेत.
पूजा कोणत्या वेळी करावी?
मुख्यतः रात्री, निशीथ काळात (मध्यरात्री) — शिवपूजेसाठी हा सर्वांत शुभ काळ मानला जातो; नेमकी वेळ त्या दिवसाच्या पंचांग पानावर पाहावी.