परिवर्तिनी एकादशी (वामन एकादशी)

परिवर्तिनी एकादशी ही भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी — भगवान विष्णू (वामन/त्रिविक्रम रूपात) ला समर्पित उपवास-व्रत. 'परिवर्तिनी' म्हणजे 'कूस/बाजू बदलणारी' — चातुर्मासाच्या योगनिद्रेत असलेले विष्णू या दिवशी कूस बदलतात अशी श्रद्धा; म्हणून हिला पार्श्व एकादशी (पार्श्व = बाजू) व वामन एकादशी असेही म्हणतात. यंदा (२०२६): मंगळवार, २२ सप्टेंबर — दरवर्षीप्रमाणे गणेशोत्सवाच्या दरम्यानच येणारी!

देवता: विष्णू (वामन/त्रिविक्रम रूपात)

विष्णू (वामन/त्रिविक्रम रूपात)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

'परिवर्तिनी/पार्श्व' = विष्णूचे कूस बदलणे: चातुर्मास (आषाढी देवशयनी → कार्तिकी प्रबोधिनी) या सुमारे चार महिन्यांच्या योगनिद्रेत भगवान विष्णू भाद्रपद शुक्ल एकादशीला कूस/बाजू बदलतात अशी श्रद्धा — म्हणून 'परिवर्तिनी' (वळणारी) व 'पार्श्व' (बाजू) ही नावे. हे चातुर्मासातील एक महत्त्वाचे टप्पा-व्रत मानले जाते.

वामन-अवताराशी संबंध: ही एकादशी विष्णूच्या वामन (त्रिविक्रम) अवताराशी जोडलेली आहे; काही स्रोत याच सुमारास 'वामन जयंती' धरतात व वामन-रूपाची विशेष पूजा सांगतात.

गणेशोत्सवाच्या मधली एकादशी (महाराष्ट्र-वैशिष्ट्य, दरवर्षीचे): गणेश चतुर्थी (भाद्रपद शु.४) व अनंत चतुर्दशी/विसर्जन (भाद्रपद शु.१४) या दोन्ही भाद्रपद-शुक्लातील स्थिर तिथी असल्याने परिवर्तिनी (शु.११) दरवर्षी गणेशोत्सवाच्या दरम्यान येते — ही २०२६-ची योगायोगाची घटना नाही. (२०२६: गणेश चतुर्थी १४ सप्टेंबर, परिवर्तिनी २२ सप्टेंबर, अनंत चतुर्दशी २५ सप्टेंबर.) अनेक मराठी घरांत तेव्हा गणपती विराजमान असतात — परिवर्तिनी-उपवास व गणेशोत्सव एकत्र येतात.

व्यापक पापक्षालन — मान्यतेनुसार हे व्रत श्रद्धेने केल्यास सर्व पापे नष्ट होतात व स्वर्ग/मुक्ती-मार्ग खुला होतो; केवळ कथा ऐकल्यानेही पुण्य मिळते असे माहात्म्य सांगितले जाते. ब्रह्मवैवर्त-परंपरेत हिला 'जयंती' (विजयी) एकादशी म्हणतात, कारण ती मागील पाप-कर्मांतून मुक्ती देते असे मानले जाते — ही धार्मिक-मान्यता आहे, सार्वत्रिक-प्रिस्क्रिप्शन नव्हे.

पौराणिक कथा

खालील कथा विविध स्रोतांतून संकलित केली आहे; तपशिलांत भेद आढळतात, ते नोंदवले आहेत.

भगवान विष्णूंनी वामन (बटु-ब्राह्मण/खुजा) अवतार घेतला व उदार, दानशूर राजा बळी (दैत्यराज, विष्णु-भक्त) याच्याकडे तीन पावले जमीन दान म्हणून मागितली. बळीने वचन दिले; तत्क्षणी वामनाने प्रचंड (त्रिविक्रम) रूप घेतले — एका पावलात पृथ्वी/भूलोक, दुसऱ्यात स्वर्ग व वरचे लोक व्यापले. तिसरे पाऊल ठेवायला जागा उरली नाही; बळीने नम्रपणे स्वतःचे मस्तक पुढे केले. विष्णूने तिसरे पाऊल बळीच्या मस्तकावर ठेवून त्याला पाताळ/सुतल-लोकी पाठवले. बळीच्या भक्ती व दानशूरतेने प्रसन्न होऊन विष्णूने त्याला पाताळाचे राज्य दिले — काही आवृत्त्यांत त्याच्या दारी सदैव उपस्थित राहण्याचे/द्वारपाल होण्याचे वरदानही दिले.

एका स्रोतात यासोबत एक दुसरी उप-कथाही आढळते — धर्मनिष्ठ राजा मान्धात्याच्या राज्यात भीषण दुष्काळ पडला; अंगिरा ऋषींनी राजाला हे व्रत करण्याचा उपदेश दिला व दुष्काळ संपला. पण हा मान्धाता-प्रसंग बहुतांश स्रोत वगळतात — ते फक्त वामन-बळी कथाच देतात; त्यामुळे तो "काही आवृत्तींत" म्हणूनच समजावा, सर्वत्र-समान म्हणून नाही.

पुराण-श्रेयातही भेद आहे — कथा/माहात्म्य पद्म पुराणातील (देवता हृषीकेश), ब्रह्मवैवर्त पुराणातील (देवता त्रिविक्रम/वामन; 'जयंती=विजयी'), भविष्य पुराणातील, की स्कंद पुराणातील — यावर स्रोत भिन्न आहेत. कोणतेही एक अंतिम मानलेले नाही.

कोणी करावे

एकादशी-व्रती विष्णू-भक्त; अनेक वैष्णव कुटुंबे. जे दर एकादशी करतात त्यांच्यासाठी परिवर्तिनी ही वार्षिक-चक्रातील एक (चातुर्मासातील) एकादशी. कथेच्या भावामुळे (वामन-बळी-उदारता, पापनाश) हे व्रत पापक्षालन व पुण्यप्राप्ती या हेतूने विशेष श्रद्धेने केले जाते.

पूजाविधी

खालील क्रम विविध स्रोतांतून संकलित केलेला सर्वसाधारण क्रम आहे — ठाम/एकमेव-योग्य विधी म्हणून नाही; घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतो.

  1. आदल्या दिवशी (दशमीला) संयमित सात्त्विक आहार — धान्य-तांदूळ, कांदा-लसूण व तामसिक पदार्थ वर्ज्य.
  2. एकादशीला ब्रह्ममुहूर्तावर स्नान करून विष्णू/वामन मूर्ती-प्रतिमेचे पूजन.
  3. गंध-अक्षता, तुळशीपत्र, कमळ व (भाद्रपद-प्रिय) फुले, धूप-दीप (तुपाचा), फळे-नैवेद्य अर्पण; विशेषतः वामन-रूपाची पूजा.
  4. काही आवृत्त्यांत (पद्म-पुराण-strand) जलपूर्ण कलश वस्त्राने झाकून, दही-भात, छत्री व पादत्राणांसह ब्राह्मणाला दान करण्याचा विधी सांगितला जातो — हा विधी फक्त काही स्रोत देतात; इतर स्रोत केवळ भात-दही-दान देतात, परंपरा-भेद आहे.
  5. विष्णु-नामजप व विष्णुसहस्रनाम; परिवर्तिनी-कथा-श्रवण, भजन; दिवसभर नाम-स्मरण.
  6. रात्री जागरण — अनेक भक्त रात्रभर हरिनाम-भजन करतात.
  7. दुसऱ्या दिवशी (भाद्रपद शुक्ल द्वादशी — २०२६: बुधवार २३ सप्टेंबर) योग्य पारणे-मुहूर्तात, हरिवासर टाळून, व्रत सोडावे — नेमकी घड्याळी वेळ स्थान-सापेक्ष असते, येथे ठाम सांगितलेली नाही.

पूजा साहित्य

विष्णू/वामन मूर्ती वा प्रतिमा, तुळशीपत्र व कमळ, फुले-हार, धूप-दीप-निरांजन (तूप), फळे-नैवेद्य (सात्त्विक; भाद्रपदात दही-अर्पण), विष्णुसहस्रनाम/कथा-पोथी, दानासाठी अन्न/दही-भात/वस्त्र/दक्षिणा (काही परंपरा जल-कलश+छत्री+पादत्राणे).

तुळशीपत्र
फुले
हार
धूप
तुपाचा दिवा
निरांजन
फळे
नैवेद्य
विष्णुसहस्रनाम/कथा-पोथी
वस्त्र
दक्षिणा
जल-कलश

उपवास / आहार नियम

धान्य, तांदूळ व सर्व डाळी-कडधान्ये वर्ज्य ही व्यापक मान्यता आहे; दशमीला हलका सात्त्विक आहार, द्वादशीला पारणे. काही भक्त निर्जळी उपवास करतात, तर बहुतेक फलाहार (फळे, दूध, भाजी) घेतात — दोन्ही परंपरा-मान्य, निर्जळी अनिवार्य नाही. नामस्मरण, सत्संग व रात्रजागरणासह असत्य, क्रोध, कांदा-लसूण, मद्य व दिवसा-झोप वर्ज्य मानली जाते.

मंत्र / आरती

व्रत-संकल्प व पूजेत "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" हा विष्णू-मूल-मंत्र पारंपरिकपणे जपला जातो — अर्थ: "भगवान वासुदेवाला (विष्णूला) नमस्कार." विष्णुसहस्रनाम वाचण्याचीही व्यापक प्रथा आहे; पूर्ण मजकूर येथे दिलेला नाही. नेमकी आरती (विष्णू/वामन) परंपरेनुसार बदलते.

प्रादेशिक रीती

परिवर्तिनी ही मुख्यत: पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी आहे — तिला वटपौर्णिमा/आषाढीइतकी खास-मराठी स्वतंत्र सण-ओळख नाही. महाराष्ट्रात 'परिवर्तिनी'/'वामन' ही नावे प्रचलित; उत्तर भारतात 'जलझुलनी/जलझिलिनी/डोल ग्यारस' (देव-मूर्तीचा जलविहार-सोहळा) व 'पद्मा/पार्श्व/जयंती' ही नावेही आढळतात — तीच एकादशी, फक्त प्रादेशिक-नाव व काही रीत-भेद. (टीप: येथील 'पद्मा' हे नाव अधिक मासातील स्वतंत्र 'पद्मिनी एकादशी'हून वेगळे आहे — दोन्ही गोंधळू नयेत.)

आज लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

परिवर्तिनी एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
मंगळवार, २२ सप्टेंबर २०२६ (भाद्रपद शुक्ल एकादशी); पारणे २३ सप्टेंबरला. ही गणेशोत्सवाच्या मध्ये येते.
परिवर्तिनी एकादशीला 'परिवर्तिनी' का म्हणतात?
'परिवर्तिनी' म्हणजे 'कूस/बाजू बदलणारी' — चातुर्मासाच्या योगनिद्रेत असलेले विष्णू या दिवशी कूस बदलतात अशी श्रद्धा आहे.
परिवर्तिनी एकादशीला वामन एकादशी का म्हणतात?
ही एकादशी विष्णूच्या वामन (त्रिविक्रम) अवताराशी जोडलेली आहे — वामनाने राजा बळीकडे तीन पावले जमीन मागितल्याची कथा या दिवसाशी निगडित आहे.
परिवर्तिनी एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
विष्णूच्या वामन अवताराने उदार राजा बळीकडे तीन पावले जमीन मागितली; प्रचंड रूप घेऊन दोन पावलांत सर्व लोक व्यापले व तिसरे पाऊल बळीच्या मस्तकावर ठेवून त्याला पाताळात पाठवले; बळीच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन त्याला पाताळाचे राज्य दिले.
परिवर्तिनी एकादशीचे व्रत कसे करावे?
दशमीला सात्त्विक आहार; एकादशीला स्नान-संकल्प, विष्णू/वामन-पूजा, कथा-श्रवण, दिवसभर उपवास व रात्री जागरण; द्वादशीला पारणे.
परिवर्तिनी एकादशीला काय खावे व काय टाळावे?
तांदूळ, धान्य व डाळी-कडधान्ये टाळावी; फलाहार (फळे, दूध) चालतो; निर्जळी अनिवार्य नाही, आरोग्यानुसार निवडावे.
परिवर्तिनी एकादशीचे पारणे कधी करावे?
दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला (२०२६: २३ सप्टेंबर), हरिवासर टाळून योग्य वेळी; नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.