संकष्टी चतुर्थी

संकष्टी चतुर्थी हे प्रत्येक चंद्र महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला येणारे मासिक गणेश-व्रत आहे. ‘संकष्ट’ म्हणजे संकट — हे व्रत संकटनिवारण व मनोकामनापूर्तीसाठी पाळले जाते. दिवसभर उपवास करून रात्री चंद्रोदय (चंद्रदर्शन) झाल्यावरच गणपती व चंद्राला पूजा-नैवेद्य अर्पून उपवास सोडतात; म्हणूनच शहरनिहाय चंद्रोदयाची वेळ हा या पानाचा गाभा आहे. 2026 मध्ये अधिक मास असल्याने सामान्य १२ ऐवजी १३ संकष्टी आहेत.

देवता: श्री गणेश (गणपती / विघ्नहर्ता)

श्री गणेश (गणपती / विघ्नहर्ता)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

गणेश हा विघ्नहर्ता — अडथळे दूर करणारा देव. संकष्टी व्रत संकट-निवारण, मनःशांती, समृद्धी व इच्छापूर्तीसाठी पाळले जाते अशी श्रद्धा आहे. दर महिन्याला येणारे व्रत असल्याने अनेक गणेशभक्तांचे हे नियमित आचरण बनते.

या व्रताचा चंद्राशी घट्ट संबंध आहे. उपवास सूर्योदयापासून सुरू होतो व चंद्रदर्शनानंतरच सुटतो. चंद्रोदयाची प्रतीक्षा संयम शिकवते, अर्घ्य नम्रता दर्शवते आणि चंद्रदर्शनानंतरची पारणा ‘फलप्राप्ती शिस्तीनंतरच’ असे सुचवते, असे मानले जाते. (हे आध्यात्मिक भाष्य आहे — सार्वत्रिक धर्मादेश म्हणून न घेता श्रद्धेचा भाग म्हणून पाहावे.)

चतुर्थी ही तिथी कृष्ण पक्षात रिक्ता गटात मोडते, तरी गणेशाची तिथी असल्याने संकष्टीला भक्तिभावाने विशेष स्थान आहे. काही जण आयुष्यभर, तर काही २१ वर्षे किंवा एक वर्ष असा संकल्प घेऊन हे व्रत पाळतात. कृष्ण पक्षातील ही चतुर्थी संकष्टी, तर शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला विनायकी चतुर्थी म्हणतात — दोन्ही मासिक गणेश-चतुर्थ्या आहेत.

अंगारकी संकष्टी चतुर्थी म्हणजे काय

संकष्टी चतुर्थी जेव्हा मंगळवारी येते, तेव्हा तिला अंगारकी संकष्टी चतुर्थी म्हणतात. ‘अंगारक’ हे मंगळाचे नाव; मंगळ व गणेश यांचा संगम असल्याने ती दुर्मीळ व विशेष पुण्यदायी मानली जाते. 2026 मध्ये अंगारकी संकष्टी ६ जानेवारी, ५ मे व २९ सप्टेंबर (तीनही मंगळवार) रोजी आहे.

अंगारकीचे पुण्य विशेष मोठे मानले जाते, असे परंपरेने सांगितले जाते (उदा. वर्षभराच्या संकष्टींइतके पुण्य). अंगारकीला मंदिरांत मोठी गर्दी असते व मराठी माध्यमांत चंद्रोदयाची वेळ ठळकपणे दिली जाते.

पौराणिक कथा (व्रत कथा)

संकष्टीशी अनेक कथा जोडल्या जातात; त्यांत एकही ‘एकमेव प्रमाण’ आवृत्ती नाही. खाली सर्वाधिक प्रचलित धागा प्रथम, व इतर धागे संक्षेपाने दिले आहेत.

चंद्रदर्शन का महत्त्वाचे — चंद्राच्या शापाची कथा.

एकदा गणपती आपल्या वाहनावरून, म्हणजे उंदरावरून, चालले असता तोल जाऊन घसरले. ते पाहून चंद्र उपहासाने हसला. क्रुद्ध होऊन गणपतीने चंद्राला शाप दिला — ‘तुझे तोंड जो पाहील, त्याच्यावर विनाकारण खोटा आळ (आरोप) येईल.’ चंद्राने नम्रपणे क्षमा मागितल्यावर तो शाप सौम्य करून गणेश चतुर्थीच्या (भाद्रपद शुक्ल) दिवसापुरता मर्यादित केला गेला. याच शापाचे प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे श्रीकृष्ण व स्यमंतक मणी — चतुर्थीला चंद्र पाहिल्याने कृष्णावर मणी चोरल्याचा खोटा आळ आला; पुढे जांबवंताशी संघर्षानंतर मणी परत मिळाला व सत्य उजळले. काही आवृत्तींत चंद्र न पाहण्याचा दिवस गणेश चतुर्थी सांगितला जातो, तर काही आवृत्तींत सामान्य चतुर्थी; काही ठिकाणी स्यमंतक प्रसंग सविस्तर, तर काही ठिकाणी केवळ उल्लेखापुरता येतो.

व्रताच्या माहात्म्याच्या इतर कथा.

काही आवृत्तींत एका निपुत्रिक राजा-राणीला (एका कथेत कृतवीर्य व सुगंधादेवी) संकष्टी व्रताचा उपदेश मिळतो; ब्राह्ममुहूर्ती स्नान, दिवसभर उपवास व चंद्रोदयी गणेशपूजा असे व्रत केल्याने गणेशकृपेने त्यांना संततिप्राप्ती होते. तर काही आवृत्तींत ऋषी भृशुंडी या गणेशभक्ताच्या संदर्भात इंद्राचे विमान एका पाप्याच्या दृष्टीने जमिनीवर उतरते व चतुर्थी व्रताचे पुण्य दिल्यावर पुन्हा उडते — व्रत करणारा अंती गणेशलोकी जातो, असा या कथेचा संदेश. काही आवृत्तींत ही कथा वेगळ्या स्वरूपात सांगितली जाते; कथेतील नावे आवृत्तीनुसार बदलतात.

या सर्व कथांचा समान बोध एकच — श्रद्धेने व नम्रतेने संकष्टी व्रत केल्यास विघ्नहर्ता गणेश प्रसन्न होतो आणि संकटे दूर होऊन मनोकामना पूर्ण होते.

कोणी करावे

कोणताही गणेशभक्त — स्त्री व पुरुष दोघेही — हे मासिक व्रत पाळू शकतात. अडचणीत किंवा संकटात असलेले, एखाद्या इच्छेच्या पूर्ततेसाठी संकल्प घेणारे, तसेच संततिप्राप्तीसाठीही हे व्रत पाळल्याचे उल्लेख आढळतात.

आयुष्यभर, २१ वर्षे किंवा एक वर्ष असा कालावधीचा संकल्प घेतला जातो. (हे आचरण प्रादेशिक व कौटुंबिक परंपरेनुसार बदलते — सार्वत्रिक नियम म्हणून न घेता आपापल्या परंपरेनुसार पाळावे.)

पूजाविधी

खाली दिलेला क्रम सर्वसाधारण आहे; तपशील परंपरेनुसार थोडाफार बदलू शकतो.

  1. ब्राह्ममुहूर्तावर उठून स्नान करावे (परंपरेनुसार तिळाचे उटणे लावतात). दिवसभर उपवासाचा संकल्प करावा.
  2. दिवसभर गणपतीचे नामस्मरण व पूजा करावी; उपवास पाळावा.
  3. रात्री चंद्रोदयाच्या वेळी गणपतीची पूजा करावी — हळद-कुंकू, दूर्वा, फुले, धूप-दीप व मोदक/लाडू (काही परंपरांत २१ मोदक) नैवेद्य अर्पावा.
  4. चंद्रदर्शन घेऊन (काही परंपरांत) चंद्राला अर्घ्य अर्पावे व गणपतीला प्रार्थना करावी.
  5. यानंतरच उपवास सोडावा (पारणा).

नेमका क्रम, नैवेद्याची संख्या व साहित्य कुटुंब/प्रादेशिक परंपरेनुसार बदलू शकते — वरील क्रम सर्वसाधारण मार्गदर्शक आहे, एकमेव योग्य पद्धत नव्हे.

पूजा साहित्य

गणेशमूर्ती किंवा प्रतिमा, हळद-कुंकू, अक्षता, दूर्वा (दुर्वांकुर), लाल फुले किंवा जास्वंद, धूप-दीप, नैवेद्यासाठी मोदक किंवा लाडू, आणि चंद्राला अर्घ्य देण्यासाठी पाणी (काही परंपरांत त्यात फूल, चंदन व अक्षता घालतात). (ही यादी सर्वसाधारण आहे; तपशील परंपरेनुसार बदलतो.)

हळद-कुंकू
अक्षता
दूर्वा (दुर्वांकुर)
लाल फुले (जास्वंद)
धूप
दीप
मोदक
चंदन

उपवास व आहार

  • उपवास सूर्योदयापासून चंद्रदर्शनापर्यंत असतो; चंद्र दिसल्यावरच पारणा करतात.
  • काही जण फलाहार व उपवासाचे पदार्थ (साबुदाणा, फळे, शेंगदाणे) घेतात, तर काही निर्जल किंवा कडक उपवास करतात. उपवासाचा कडकपणा परंपरा व व्यक्तिगत प्रकृतीनुसार बदलतो — सार्वत्रिक आहार-नियम म्हणून न घेता आपल्या सोयीनुसार व आरोग्यानुसार पाळावा.

मंत्र व आरती

मूलमंत्र:

‘ॐ गं गणपतये नमः’ — ही गणेशाची लघु वंदना. हा जप संकष्टीच्या दिवशी नामस्मरणात म्हणतात.

गणपती आरती — सुखकर्ता दुःखहर्ता (समर्थ रामदास).

चंद्रोदयी पूजेनंतर ही आरती म्हणण्याची परंपरा आहे. गणपती सुख देणारा व दुःख हरणारा असून भक्तांचे संकट दूर करणारा आहे, असा या आरतीचा भाव आहे.

सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची ।नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची ।सर्वांगीं सुंदर उटी शेंदुराची ।कंठीं झळके माळ मुक्ताफळांची ॥१॥जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।दर्शनमात्रे मन कामना पुरती ॥ धृ ॥रत्नखचित फरा तुज गौरीकुमरा ।चंदनाची उटी कुमकुम केशरा ।हिरेजडित मुकुट शोभतो बरा ।रुणझुणती नूपुरे चरणीं घागरिया ॥२॥लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना ।सरळ सोंड वक्रतुंड त्रिनयना ।दास रामाचा वाट पाहे सदना ।संकटीं पावावे निर्वाणीं रक्षावे सुरवरवंदना ॥३॥

प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र)

महाराष्ट्रात गणेशभक्ती प्रबळ असल्याने संकष्टीचे आचरण व्यापक आहे. येथील एक वैशिष्ट्य म्हणजे चंद्रोदयाची शहरनिहाय वेळ — वृत्तपत्रे, पंचांग व मंदिरांतून ती जाहीर केली जाते; या साइटवरही मुंबई, पुणे, नागपूर, नाशिक, कोल्हापूर, सोलापूर, पंढरपूर, रत्नागिरी, पणजी अशा अनेक शहरांची वेळ दिली जाते.

दर मासात गणपतीला वेगळ्या नावाने पूजण्याची व त्या मासाची स्वतंत्र व्रतकथा सांगण्याची परंपरा काही ठिकाणी सांगितली जाते (वर तक्त्यात रूप-नावे दिली आहेत). (हे रूप-नाव व कथा-भेद परंपरेनुसार बदलतात; सार्वत्रिक नियम म्हणून न घेता आपापल्या परंपरेनुसार पाहावे.)

लक्षात ठेवा

  • आरोग्य: दीर्घ (कधी निर्जल) उपवास असतो; मधुमेह, गर्भवती स्त्रिया, वृद्ध व लहान मुले यांनी वैद्यकीय सल्ल्याने व गरजेनुसार सूट घ्यावी. पारणा रात्री उशिरा (चंद्रोदयानंतर) येत असल्याने हायड्रेशन व हलका आहार लक्षात ठेवावा.
  • चंद्रोदयाची वेळ शहरानुसार बदलते — आपल्या शहराची वेळ पाहूनच पारणेची तयारी करावी; ढगाळ हवामानात चंद्र थोडा उशिरा दिसू शकतो.
  • अंगारकीला मंदिरांत मोठी गर्दी असते — वेळेचे नियोजन करावे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संकष्टी चतुर्थी म्हणजे काय?
प्रत्येक चंद्र महिन्याच्या कृष्ण पक्ष चतुर्थीला येणारे गणेश-व्रत. ‘संकष्ट’ म्हणजे संकट; हे व्रत संकटनिवारणासाठी पाळतात व रात्री चंद्रदर्शनानंतर उपवास सोडतात.
2026 मध्ये संकष्टी कधी आहे?
वर्षभरात १३ संकष्टी आहेत (अधिक-मास वर्ष). सर्व तारखा वरील तक्त्यात दिल्या आहेत (साइटच्या पंचांगातून). पुढील वर्षाच्या तारखा त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार.
संकष्टीला चंद्रोदय किती वाजता आहे? (मुंबई/पुणे/नागपूर)
दर तारखेला वेळ वेगळी असते; शहरनिहाय वेळ तक्त्यात आहे (उदा. ६ जाने: मुंबई ०९:२०, पुणे ०९:१६, नागपूर ०८:५३). वेळ स्थान-सापेक्ष असल्याने आपल्या शहराची वेळ पाहावी.
अंगारकी संकष्टी म्हणजे काय व ती का महत्त्वाची?
संकष्टी मंगळवारी आल्यास तिला अंगारकी म्हणतात; मंगळ (अंगारक) व गणेश यांचा संगम असल्याने ती दुर्मीळ व विशेष पुण्यदायी मानली जाते.
संकष्टी व गणेश चतुर्थीत काय फरक?
गणेश चतुर्थी वर्षातून एकदा येते (भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी — गणेशस्थापना), तर संकष्टी दर महिन्याला येते (कृष्ण चतुर्थी — उपवास-व्रत).
संकष्टीचा उपवास कसा सोडावा?
दिवसभर उपवासानंतर रात्री चंद्रदर्शन घेऊन गणपती व चंद्राला पूजा-नैवेद्य अर्पून पारणा करतात.

संबंधित माहिती