विनायकी चतुर्थी

विनायकी चतुर्थी म्हणजे प्रत्येक चांद्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील (अमावस्येनंतरच्या) चतुर्थीला येणारे मासिक गणेश-व्रत — कृष्ण पक्षातील चतुर्थी म्हणजे संकष्टी, तर शुक्ल पक्षातील म्हणजे विनायकी. पूजा मध्याह्नकाळी (दुपारी) केली जाते — गणेशाचा जन्मकाळ मानला जातो. संकष्टीच्या नेमके उलट, विनायकीला चंद्र पाहणे टाळण्याची परंपरा आहे. २०२६ मध्ये वर्षभरात बारा विनायकी येतात.

देवता: श्री गणेश (विनायक)

श्री गणेश (विनायक)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

गणेश हा विघ्नहर्ता — अडथळे दूर करणारा देव मानला जातो; विनायकी व्रत रिद्धि-सिद्धी, ज्ञान, बुद्धी, धैर्य व समृद्धीसाठी पाळले जाते अशी श्रद्धा आहे. संकष्टी मुख्यतः संकट-निवारणासाठी पाळली जाते — या उद्देशातला हा सूक्ष्म भेद आहे.

"वरद विनायक चतुर्थी" या नावानेही ही ओळखली जाते — "वरद" म्हणजे वर किंवा इच्छापूर्तीचा आशीर्वाद; भक्त मनोकामनापूर्तीसाठी हे व्रत करतात असे सांगितले जाते.

दर महिन्याला दोन चतुर्थी येतात — शुक्ल पक्षातील (विनायकी) व कृष्ण पक्षातील (संकष्टी). चतुर्थी तिथी शास्त्रात गणेशाला समर्पित मानली जाते; गणेशभक्त दोन्ही किंवा फक्त एक नियमित पाळतात.

वर्षातील सर्वांत मोठी विनायकी म्हणजे भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी — हीच गणेश चतुर्थी व गणेशोत्सव. त्या दिवसाचे सविस्तर वर्णन त्या स्वतंत्र पानावर आहे.

व्रतकथा

विनायकीची स्वतंत्र, वेगळी व्रतकथा उपलब्ध नाही — तिचे महत्त्व मुख्यतः गणेश-भक्ती व चतुर्थी-माहात्म्यातून येते. चतुर्थीला चंद्र का पाहू नये, याची पार्श्वभूमी मात्र मिथ्या-दोष व स्यमंतक-मणी आख्यायिकेतून येते — चतुर्थीला चंद्र पाहिल्याने खोटा आळ (मिथ्या दोष) लागतो अशी श्रद्धा आहे, आणि याचे प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे श्रीकृष्ण-स्यमंतक मणी कथा, जिथे चतुर्थीला चंद्रबिंब पाहिल्याने कृष्णावर मणी-चोरीचा खोटा आळ आला होता. ही कथा प्रामुख्याने गणेश चतुर्थी व चंद्र-वर्जनाच्या रिवाजाशी जोडलेली आहे — तिचा सविस्तर तपशील गणेश चतुर्थी पानावर आहे, इथे केवळ चंद्र-वर्जनाचे कारण म्हणून संदर्भ दिला आहे.

कोणी करावे

कोणताही गणेशभक्त — स्त्री-पुरुष दोघेही — हे मासिक व्रत पाळतात, विशेषतः रिद्धि-सिद्धी, विद्या-बुद्धी, ऐश्वर्य व मनोकामनापूर्तीच्या संकल्पाने. काही जण दर महिन्याच्या दोन्ही चतुर्थी (विनायकी व संकष्टी) पाळतात, तर काही फक्त एक — हे कौटुंबिक व प्रादेशिक परंपरेनुसार बदलते.

पूजाविधी

  1. सकाळी लवकर उठून स्नान करून उपवास व गणेश पूजेचा संकल्प घेतला जातो.
  2. मध्याह्नकाळी (दुपारी) शुभ मुहूर्तावर गणपतीची स्थापना व पूजा केली जाते — पंचामृत स्नान, शेंदूर, दूर्वा, फुले (झेंडू/जास्वंद), अक्षता, धूप-दीप. मध्याह्न हाच गणेशजन्म-समय मानला जात असल्याने हा मुख्य पूजाकाळ आहे.
  3. मोदक, लाडू किंवा केळीचा नैवेद्य दाखवला जातो; गणेश स्तोत्र/चालीसा/व्रतकथा श्रवण केले जाते; कापूर-तुपाच्या दिव्याने आरती व क्षमा-प्रार्थना केली जाते.
  4. चतुर्थीला चंद्रदर्शन टाळावे — हे संकष्टीच्या नेमके उलट आहे.
  5. उपवास सोडण्याची वेळ परंपरेनुसार बदलते (खाली स्वतंत्र नोंद).

मध्याह्न पूजा-मुहूर्त तारीख व शहरानुसार बदलतो.

पूजा साहित्य

गणेशमूर्ती किंवा प्रतिमा, हळद-कुंकू, अक्षता, दूर्वा (दुर्वांकुर), शेंदूर, लाल किंवा झेंडूची फुले व हार, धूप-दीप, कापूर, पंचामृत, नैवेद्यासाठी मोदक-लाडू-केळी, आणि सुपारी (रिद्धि-सिद्धीचे प्रतीक मानली जाते).

हळद-कुंकू
अक्षता
दूर्वा
शेंदूर
लाल किंवा झेंडूची फुले
हार
धूप
दीप
कापूर
पंचामृत
मोदक
लाडू
केळी
सुपारी

उपवास सोडण्याची वेळ

आहारात दिवसभर उपवास ठेवला जातो — धान्य, कांदा-लसूण व तामसिक अन्न वर्ज्य; फळे, दूध, नारळपाणी, साबुदाणा-शेंगदाणे यांसारखे उपवासाचे पदार्थ चालतात. कडकपणा परंपरा व वैयक्तिक आरोग्यानुसार बदलतो.

उपवास केव्हा सोडावा, याबाबत तीन वेगळ्या परंपरा आढळतात — यांतील एकच ठाम सांगता येत नाही:

  • काही ठिकाणी मध्याह्न पूजेनंतरच पारणा केली जाते, कारण पूजा हाच केंद्रबिंदू असतो.
  • काही ठिकाणी संध्याकाळी, पूजा-आरतीनंतर उपवास सोडला जातो.
  • काही परंपरांत एकादशीप्रमाणे दोन्ही वेळेस उपास करून दुसऱ्या दिवशी स्नान-दान करून उपवास सोडला जातो.

घरच्या रिवाजाप्रमाणे यांतील योग्य ती पद्धत निवडावी.

मंत्र / आरती

मूलमंत्र 'ॐ गं गणपतये नमः' ही गणेशवंदना आहे. गणपतीची आरती "सुखकर्ता दुखहर्ता…" (समर्थ रामदास रचित, पारंपरिक) या ओळीने ओळखली जाते — गणपती सुख देणारा व दुःख हरणारा, भक्तांचे संकट दूर करणारा असा तिचा अर्थ आहे.

प्रादेशिक रीती

महाराष्ट्रात गणेशभक्ती विशेष प्रबळ आहे — मराठी माध्यमे दर महिन्याची विनायकी त्या-त्या मासाच्या नावाने कव्हर करतात (उदा. "वैशाख विनायक चतुर्थी", "निज ज्येष्ठ विनायक चतुर्थी"), मध्याह्न मुहूर्त व पूजाविधीसह.

विनायकी आणि संकष्टीतील फरक असा आहे — शुक्ल विरुद्ध कृष्ण पक्ष, मध्याह्न पूजा विरुद्ध रात्री-चंद्रोदय, चंद्र-वर्जन विरुद्ध चंद्र-दर्शन, आणि रिद्धि-सिद्धी विरुद्ध संकट-निवारण असा हा तुलनात्मक भेद आहे.

चतुर्थीला चंद्र का पाहू नये, याचे कारण मिथ्या-दोषाच्या परंपरेत आहे — हा नियम सर्वाधिक भर गणेश/भाद्रपद चतुर्थीवर देतो; प्रत्येक मासिक विनायकीला तो तितक्याच कडकपणे लागू होतो का, यावर स्रोतांत स्पष्ट एकमत नाही.

अधिक ज्येष्ठ (१९ मे) व निज ज्येष्ठ (१८ जून) या दोन्हीत विनायकी येते. निज ज्येष्ठात व्रत पाळण्याची परंपरा अधिक प्रचलित आहे, पण आचरण कुटुंब-परंपरेनुसार बदलते; अधिक ज्येष्ठमधील विनायकीही साजरी होते.

तारखा (२०२६) — बारा विनायकी

#तारीखवारमासतिथीनक्षत्रविशेष
१२२ जानेवारीगुरुवारमाघशुक्ल चतुर्थीशततारकामाघी गणेश जयंतीसोबत
२२१ फेब्रुवारीशनिवारफाल्गुनशुक्ल चतुर्थीरेवती—
३२२ मार्चरविवारचैत्रशुक्ल चतुर्थीभरणीगणपतीला दवणा वाहण्याची नोंद
४२० एप्रिलसोमवारवैशाखतृतीया→चतुर्थीरोहिणीसूर्योदयी तृतीया, चतुर्थी दुपारनंतर
५१९ मेमंगळवारअधिक ज्येष्ठशुक्ल तृतीया→चतुर्थीमृग'विनायक चतुर्थी (अंगारक योग)'; अधिक मास
६१८ जूनगुरुवारनिज ज्येष्ठशुक्ल चतुर्थीपुष्यनिज ज्येष्ठातील
७१७ जुलैशुक्रवारआषाढतृतीया→चतुर्थीमघासूर्योदयी तृतीया, चतुर्थी दुपारनंतर
८१६ ऑगस्टरविवारश्रावणशुक्ल चतुर्थीहस्तपंचांगात मुख्य नोंद नागचतुर्थी उपवास
९१४ सप्टेंबरसोमवारभाद्रपदतृतीया→चतुर्थीचित्रा= गणेश चतुर्थी, वर्षातील सर्वांत मोठी विनायकी
१०१४ ऑक्टोबरबुधवारआश्विनशुक्ल चतुर्थीअनुराधा—
१११३ नोव्हेंबरशुक्रवारकार्तिकशुक्ल चतुर्थीमूळ—
१२१३ डिसेंबररविवारमार्गशीर्षशुक्ल चतुर्थीश्रवण—

मासिक व्रत असल्याने बारा रांगा पूर्ण आहेत — खरा गॅप नाही. ऑगस्ट व सप्टेंबर महिन्यांतील शुक्ल चतुर्थी पंचांगात अनुक्रमे नागचतुर्थी व गणेश चतुर्थी म्हणून मुख्यत्वे नोंदवली असली तरी त्या महिन्यांची विनायकीही हीच आहे — "त्या महिन्यात विनायकी नाही" असे समजू नये.

काही तारखांना (२० एप्रिल, १९ मे, १७ जुलै, १४ सप्टेंबर) सूर्योदयी तृतीया तिथी असते, कारण चतुर्थी दुपारी सुरू होऊन मध्याह्नकाळी प्रचलित असते — हा मध्याह्नव्यापिनी नियम आहे, डेटा-त्रुटी नव्हे.

लक्षात ठेवा

  • आरोग्य: उपवास करणाऱ्यांनी — मधुमेह, गर्भवती, वृद्ध व लहान मुलांनी गरजेनुसार व वैद्यकीय सल्ल्याने सूट घ्यावी; हायड्रेशन व हलक्या आहाराकडे लक्ष द्यावे.
  • चंद्रदर्शन: परंपरेने चतुर्थीला चंद्र पाहणे टाळले जाते; चुकून दिसल्यास गणेश-मंत्र म्हणण्याची व स्यमंतक-कथा ऐकण्याची प्रथा सांगितली जाते — ही श्रद्धा आहे.
  • मुहूर्त: मध्याह्न पूजा-मुहूर्त तारीख व स्थानानुसार बदलतो — त्या तारखेच्या पंचांगातील वेळ पाहावी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

विनायकी चतुर्थी म्हणजे काय?
प्रत्येक चांद्र महिन्याच्या शुक्ल पक्ष चतुर्थीला (अमावस्येनंतर) येणारे गणेश-व्रत; कृष्ण पक्षातील चतुर्थी म्हणजे संकष्टी. पूजा मध्याह्नकाळी केली जाते.
विनायकी व संकष्टी चतुर्थीत फरक काय?
विनायकी शुक्ल पक्षात, मध्याह्नकाळी पूजा, चंद्रदर्शन टाळून, रिद्धि-सिद्धीसाठी केली जाते. संकष्टी कृष्ण पक्षात, रात्री चंद्रोदयानंतर पारणा (चंद्रदर्शन आवश्यक), संकट-निवारणासाठी केली जाते.
पूजा कधी करावी?
मध्याह्नकाळी (दुपारी) — गणेशाचा जन्मकाळ मानला जातो; अचूक मुहूर्त त्या तारखेच्या पंचांगानुसार बदलतो.
चंद्र पाहावा की नाही?
परंपरेने चतुर्थीला, विशेषतः गणेश चतुर्थीला, चंद्र पाहणे टाळतात — मिथ्या दोषाची (खोट्या आळाची) श्रद्धा त्यामागे आहे.
उपवास कसा सोडावा?
परंपरेनुसार भिन्न — मध्याह्न पूजेनंतर, संध्याकाळी, किंवा एकादशीप्रमाणे दुसऱ्या दिवशी. घरच्या रिवाजाप्रमाणे निवडावे.
२०२६ मध्ये विनायकी कधी कधी आहे?
वर्षभर बारा तारखा (वरील सारणी) — जानेवारी ते डिसेंबर दरम्यान, दर महिन्याला एक.
वरद विनायक चतुर्थी म्हणजे काय?
विनायक चतुर्थीचेच पर्यायी नाव — "वरद" म्हणजे इच्छापूर्तीचा आशीर्वाद.

संबंधित माहिती