वरुथिनी एकादशी
वरुथिनी एकादशी ही चैत्र (वैशाख) महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशी — विष्णूचे रक्षण-व्रत. 'वरुथ' म्हणजे ढाल/कवच; या व्रताने संकट व अकाली दुःखांपासून रक्षण मिळते, अशी मान्यता आहे.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
'वरुथिनी' हे नाव 'वरूथ' या संस्कृत शब्दावरून आले आहे — ज्याचा अर्थ ढाल, कवच किंवा रक्षण असा होतो (मूळ धातू 'वृ' म्हणजे झाकणे/वेढणे). महाराष्ट्रात अमांत पद्धतीने ही चैत्र कृष्ण एकादशी, तर बहुतांश उत्तर भारतीय (पूर्णिमांत) पंचांगांत हीच तिथी वैशाख कृष्ण एकादशी म्हणून ओळखली जाते — दोन्ही एकच दिवस. यंदा (२०२६) ही तिथी सोमवार, १३ एप्रिल रोजी होती.
महत्त्व
वरुथिनी एकादशीचे व्रत केल्याने पापांचा नाश होतो आणि संकटे व अकाली आलेली दुःखे/व्याधी यांपासून रक्षण मिळते, अशी मान्यता आहे. 'वरुथ' (कवच) या नावाच्या अर्थाला अनुसरूनच या व्रताला रक्षण-व्रत मानले जाते — इहलोकात सुरक्षा व समृद्धी, आणि अंती मोक्ष हे या व्रताचे फळ सांगितले जाते. हे रक्षण व आरोग्य-प्राप्तीचे फळ ही धार्मिक श्रद्धा आहे, वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नव्हे — आजारपणात डॉक्टरांचा सल्ला व उपचार आवश्यकच आहेत.
व्रतकथा
राजा मांधाता नर्मदा नदीच्या तीरावर तपश्चर्या करत होता. तपस्येत मग्न असताना एका रानटी अस्वलाने त्याच्यावर हल्ला केला — त्याचा पाय खाऊ लागले आणि त्याला फरफटत जंगलात ओढून नेले. वेदनेने व्याकुळ झालेल्या राजाने विष्णूचा धावा केला. विष्णू प्रकट झाले आणि सुदर्शन चक्राने त्या अस्वलाचा वध केला. राजाला त्यांनी सांगितले की ही व्यथा त्याच्या पूर्वजन्मीच्या पापांचे फळ आहे; त्यावर उपाय म्हणून मथुरेला जाऊन वरुथिनी एकादशीचे व्रत करण्याचा व आपल्या अवताराची पूजा करण्याचा सल्ला दिला. राजाने श्रद्धेने हे व्रत केले आणि त्याचा देह पूर्ववत झाला; अखेर त्याला स्वर्गप्राप्तीही झाली.
काही आवृत्त्यांत राजाला अस्वलाने इजा केल्याऐवजी तो कुष्ठरोगाने ग्रस्त असल्याचे सांगितले आहे — तिथेही उपाय व फळ तेच : वरुथिनी एकादशीचे व्रत करून व्याधीतून मुक्तता. विष्णूचा कोणता अवतार पूजिला गेला यातही आवृत्तीभेद आढळतो — काही स्रोतांत वामन तर काही स्रोतांत वराह अवतार सांगितला आहे. हे माहात्म्य कोणत्या पुराणात आहे यावरही स्रोतांत एकवाक्यता नाही — काही ठिकाणी भविष्य (उत्तर) पुराणाला, तर काही ठिकाणी पद्म पुराणाला याचे श्रेय दिले जाते.
पूजाविधी
एकादशीच्या दिवशी सकाळी स्नान करून विष्णूचे नामस्मरण-पूजन करावे. धान्य/तांदूळ टाळून फलाहार किंवा निराहार करावा. दिवसभर व्रत पाळून दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) पारणे करावे.
उपवास व पारणे
उपवासाचे स्वरूप — निर्जल किंवा फलाहार — कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते. चैत्र/वैशाख महिना उन्हाळ्याचा असल्याने निर्जल व्रत करणाऱ्यांनी प्रकृतीची विशेष काळजी घ्यावी. मधुमेह, गर्भारपण, वृद्धत्व किंवा आजारपण असल्यास निर्जल वा दीर्घ उपवास टाळावा — अशा वेळी तज्ज्ञ/डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच फलाहार किंवा सौम्य उपवास करावा. दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला, पारणे करावे.
मंत्र
पूजेच्या वेळी विष्णू-नामस्मरण व पूजित अवताराचा जप परंपरेने केला जातो; 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' (अर्थ: भगवान वासुदेवांना — विष्णूंना — नमस्कार असो) हा मूलमंत्र एकादशी-पूजेत व संकल्पात विशेषत्वाने म्हटला जातो.
लक्षात ठेवा
- चैत्र आणि वैशाख अशा दोन्ही नावांनी ही एकादशी ओळखली जाते — दोन्ही एकच तिथी आहे.
- ही एक व्यापक पॅन-इंडिया वैष्णव एकादशी आहे; हिला वेगळी खास-मराठी प्रादेशिक रीत नाही.
- निर्जल व्रत करत असल्यास उन्हाळी दिवसांत प्रकृतीची विशेष काळजी घ्यावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- वरुथिनी एकादशी २०२६ मध्ये कधी होती?
- सोमवार, १३ एप्रिल २०२६ रोजी.
- वरुथिनी एकादशी म्हणजे काय / 'वरुथिनी' शब्दाचा अर्थ काय?
- 'वरुथ' म्हणजे ढाल/कवच/रक्षण. वरुथिनी एकादशी हे विष्णूचे रक्षण-व्रत मानले जाते — संकटे व अकाली दुःखांपासून संरक्षण देणारे.
- वरुथिनी एकादशीचे व्रत का करावे / काय फळ मिळते?
- पापनाश, संकटांपासून रक्षण आणि इहलोकी सुख-समृद्धीसह अंती मोक्ष — असे या व्रताचे फळ सांगितले जाते.
- वरुथिनी एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
- राजा मांधाताला वनात अस्वलाने इजा केली असता विष्णूंनी त्याला वाचवले व वरुथिनी एकादशीचे व्रत करण्याचा सल्ला दिला; व्रताने राजाचा देह पूर्ववत झाला.
- वरुथिनी एकादशीचे व्रत कसे करावे?
- सकाळी स्नान-पूजन, धान्य टाळून फलाहार/निराहार, दिवसभर व्रत आणि दुसऱ्या दिवशी पारणे.
- वरुथिनी एकादशीचे पारणे कधी करावे?
- एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला — नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.