योगिनी एकादशी
योगिनी एकादशी ही ज्येष्ठ (आषाढ) महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशी — विष्णूचे पापमोचन व रोगमुक्तीचे व्रत. यंदा (२०२६) ही एकादशी दोन दिवस येते — स्मार्त पंथासाठी १० जुलै, तर वैष्णव/भागवत पंथासाठी ११ जुलै.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- योगिनी स्मार्त एकादशी; शुक्रवारशुक्रवार, १० जुलै २०२६
- भागवत एकादशी (वैष्णव योगिनी एकादशी); शनिवारशनिवार, ११ जुलै २०२६
महाराष्ट्रात अमांत पद्धतीने ही ज्येष्ठ कृष्ण एकादशी, तर बहुतांश पूर्णिमांत/पॅन-इंडिया पंचांगांत हीच तिथी आषाढ कृष्ण एकादशी म्हणून ओळखली जाते — दोन्ही एकच तिथी. निर्जला एकादशी (ज्येष्ठ शुक्ल) आणि आषाढी/देवशयनी एकादशी (आषाढ शुक्ल, चातुर्मास-आरंभ) यांच्यामधील ही एकादशी आहे.
महत्त्व
योगिनी एकादशीचे व्रत केल्याने पापांचा नाश होतो आणि विशेषतः त्वचारोगासारख्या व्याधींपासून मुक्ती मिळते, अशी मान्यता आहे. या व्रताच्या पुण्याची तुलना ब्राह्मणभोजन घातल्याच्या मोठ्या पुण्याशी केली जाते. हे रोगमुक्तीचे फळ ही धार्मिक श्रद्धा आहे, वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नव्हे — आजारपणात डॉक्टरांचा सल्ला व उपचार आवश्यकच आहेत.
व्रतकथा
अलकापुरी नगरीत यक्षराज कुबेर राज्य करत असे. कुबेराच्या सेवेत हेममाली नावाचा एक यक्ष होता, ज्याचे रोजचे काम मानससरोवरातून फुले आणून पूजेसाठी अर्पण करणे हे होते. एके दिवशी आपल्या सुंदर पत्नीच्या प्रेमात इतका गुंतला की त्याला आपल्या कर्तव्याचा विसर पडला आणि तो फुले आणण्यास विलंब करत राहिला. संतापलेल्या कुबेराने त्याला शाप दिला — हेममालीला श्वेतकुष्ठ रोग झाला आणि तो आपल्या पत्नीपासून कायमचा विभक्त झाला.
रोगाने पीडित व पत्नीविरहित झालेला हेममाली वणवण भटकत असताना त्याला मार्कंडेय ऋषींची भेट झाली. ऋषींनी त्याला योगिनी एकादशीचे व्रत करण्याचा सल्ला दिला. हेममालीने श्रद्धेने हे व्रत आचरणात आणले — त्याचा कुष्ठरोग बरा झाला आणि तो पुन्हा आपल्या पत्नीसह एकत्र आला.
काही आवृत्त्यांत ही कथा ब्रह्मवैवर्त पुराणाला, तर काहींत पद्म पुराणाला दिली जाते. पत्नीचे नाव काही ठिकाणी 'स्वरूपवती' तर काही ठिकाणी 'विशालाक्षी' असे सांगितले आहे. देवताही बहुतांश स्रोतांत विष्णू सर्वसाधारणपणे सांगितली आहे, तर काही ठिकाणी विशेषतः वामन अवतार आणि फुले शिवपूजेसाठी नेली जात असल्याचे वर्णन आढळते.
पूजाविधी
एकादशीच्या दिवशी स्नान करून विष्णूचे पूजन करावे — फुले, तुळस, धूप-दीप अर्पण करावेत. दिवसभर उपवास पाळून रात्री जागरण करावे आणि दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) पारणे करावे.
स्मार्त व भागवत — दोन दिवस का?
स्मार्त पंथ सूर्योदयाला जी तिथी असेल ती एकादशी मानतो, तर वैष्णव/भागवत पंथ 'शुद्ध' एकादशी — म्हणजे दशमी तिथीचा स्पर्श सूर्योदयापूर्वी (अरुणोदयापूर्वी) पूर्णपणे संपलेली एकादशी — पाळतात. यामुळे काही वेळा दोन्ही पंथांचा उपवास-दिवस वेगळा येतो; ही दशमी-विद्ध टाळण्याची भूमिका आहे, चूक नाही.
यंदा (२०२६) स्मार्त योगिनी एकादशी शुक्रवार, १० जुलै रोजी आहे, तर भागवत (वैष्णव) योगिनी एकादशी शनिवार, ११ जुलैला आहे. ही दोन-दिवसांची विभागणी पुत्रदा एकादशीसारख्या द्वादशी-वृद्धीच्या (एका विशिष्ट वर्षी घडणाऱ्या खगोलीय योगायोगाच्या) कारणामुळे नाही — इथे कारण वेगळे आहे: वैष्णव पंथाचा 'शुद्ध एकादशी'चा नियम, जो प्रत्येक वेळी दोन्ही पंथांत भेद घडवत नसला तरी योगिनी एकादशीसारख्या काही तिथींना नियमितपणे लागू होतो.
२०२६ हे अधिक-ज्येष्ठ (अधिक मास असलेले) वर्ष असल्याने यंदा ही एकादशी नेहमीपेक्षा उशिरा, जुलैमध्ये आली आहे; सर्वसाधारण वर्षी ती जूनअखेर किंवा जुलैच्या सुरुवातीस येते.
उपवास व पारणे
उपवासाचे स्वरूप — निर्जल किंवा फलाहार — कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते. मधुमेह, गर्भारपण, वृद्धत्व किंवा आजारपण असल्यास निर्जल वा दीर्घ उपवास सर्वांनाच झेपेल असे नाही — अशा वेळी तज्ज्ञ/डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच फलाहार किंवा सौम्य उपवास करावा. रात्री जागरण करून दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला, पारणे करावे. आपण स्मार्त की भागवत परंपरा पाळता त्यानुसार उपवासाचा दिवस निवडावा.
मंत्र
पूजेच्या वेळी विष्णू-नामस्मरण परंपरेने केले जाते; 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' (अर्थ: भगवान वासुदेवांना — विष्णूंना — नमस्कार असो) हा मंत्र विशेषत्वाने म्हटला जातो.
लक्षात ठेवा
- आपण स्मार्त की भागवत (वैष्णव) परंपरा पाळता, त्यानुसार उपवासाचा दिवस निवडावा — दोन्ही दिवस चुकीचे नाहीत, फक्त वेगळ्या पंथांचे नियम आहेत.
- ज्येष्ठ आणि आषाढ अशा दोन्ही नावांनी ही एकादशी ओळखली जाते — दोन्ही एकच तिथी आहे.
- २०२६ मध्ये अधिक-मासामुळे ही एकादशी नेहमीपेक्षा उशिरा आली आहे; पुढील वर्षी ती साधारण जूनअखेर/जुलैच्या सुरुवातीस अपेक्षित आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- योगिनी एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- स्मार्त पंथासाठी शुक्रवार, १० जुलै २०२६; भागवत (वैष्णव) पंथासाठी शनिवार, ११ जुलै २०२६.
- योगिनी एकादशी कोणत्या महिन्यात येते? आषाढ की ज्येष्ठ?
- महाराष्ट्रात (अमांत) ज्येष्ठ कृष्ण एकादशी, तर बहुतांश पंचांगांत (पूर्णिमांत) आषाढ कृष्ण एकादशी — दोन्ही एकच तिथी.
- स्मार्त आणि भागवत (वैष्णव) एकादशीत काय फरक आहे? एकादशी दोन दिवस का येते?
- स्मार्त पंथ सूर्योदयाची तिथी पाहतो, तर वैष्णव पंथ दशमीचा स्पर्श नसलेली 'शुद्ध' एकादशी पाळतो — त्यामुळे कधी दोन्ही पंथांचे उपवास-दिवस वेगळे येतात.
- योगिनी एकादशीचे व्रत का करावे / काय फळ मिळते?
- पापनाश व त्वचारोगासारख्या व्याधींपासून मुक्ती — हेममाली यक्षाच्या कथेनुसार हे व्रताचे फळ सांगितले जाते; ही धार्मिक श्रद्धा आहे, वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नाही.
- योगिनी एकादशीची व्रतकथा काय आहे?
- कर्तव्यात कसूर केल्याने शापित झालेला हेममाली यक्ष मार्कंडेय ऋषींच्या सल्ल्याने योगिनी एकादशीचे व्रत करतो आणि रोगमुक्त होऊन पत्नीसह पुन्हा एकत्र येतो.
- योगिनी एकादशीचे पारणे कधी करावे?
- एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला — नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.