श्री अय्यप्पा (शबरीमला, केरळ)

श्री अय्यप्पा हे केरळमधील पथानामथिट्टा जिल्ह्यातील शबरीमला डोंगरावरील मंदिर — पुराणांनुसार शिव व मोहिनी (विष्णूचे स्त्री-रूप) यांचा पुत्र मानले जाते. भाविक यात्रेपूर्वी ४१-दिवसीय व्रतम् पाळतात आणि दरवर्षी वृश्चिक संक्रांतीपासून मकर संक्रांतीपर्यंतच्या मंडल काळम् हंगामात दर्शनासाठी येतात.

देवता: अय्यप्पा / धर्मशास्ता / हरिहरपुत्र / मणिकंठन्ठिकाण: पथानामथिट्टा जिल्हा, केरळ

अय्यप्पा / धर्मशास्ता / हरिहरपुत्र / मणिकंठन्

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

शबरीमला मंदिर पेरियार व्याघ्र प्रकल्पातील अठरा डोंगरांनी वेढलेल्या टेकडीवर, समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,२६० मीटर उंचीवर आहे. देवता अय्यप्पन् — धर्मशास्ता, हरिहरपुत्र किंवा मणिकंठन् या नावांनीही ओळखले जातात. मंदिर वर्षभर खुले नसते; मुख्यत्वे मंडल काळम् (वृश्चिक संक्रांती ते मकर संक्रांती) या सुमारे दोन महिन्यांच्या हंगामातच भाविकांना दर्शन मिळते. दरवर्षी सुमारे एक ते दीड कोटी भाविक इथे येतात असे नमूद केले जाते — जगातील सर्वांत मोठ्या तीर्थयात्रांपैकी एक.

शबरीमला हे महाराष्ट्राबाहेरील प्रमुख तीर्थस्थळांपैकी एक आहे — काशी विश्वनाथ ज्योतिर्लिंग, तिरुपती वेंकटेश्वर व वैष्णोदेवी ही याच मालिकेतील इतर पाने आहेत. शबरीमल्याचा महाराष्ट्र किंवा मराठा इतिहासाशी कोणताही दस्तऐवजीकृत ऐतिहासिक संबंध नाही.

देवता व महत्त्व

पुराणांनुसार अय्यप्पन् हे शिव व मोहिनी (विष्णूचे स्त्री-रूपातील अवतार) यांचे पुत्र मानले जातात — म्हणूनच त्यांना 'हरिहरपुत्र' म्हटले जाते, शैव व वैष्णव या दोन्ही परंपरांना जोडणारे रूप. ही संपूर्णतः धार्मिक/पौराणिक मान्यता आहे, ऐतिहासिक तथ्य म्हणून इथे मांडलेली नाही.

अय्यप्पाचा नैष्ठिक ब्रह्मचारी दर्जा त्यांच्या उपासना-परंपरेच्या केंद्रस्थानी मानला जातो. शबरीमला येथील याच भूमिकेला प्रजननक्षम वयातील महिलांच्या प्रवेशाबाबतच्या परंपरागत निर्बंधाचे धार्मिक कारण मानले जाते — याचा तपशीलवार, तटस्थ कायदेशीर आढावा खाली स्वतंत्र विभागात दिला आहे.

काही ठिकाणी अय्यप्पाचे रूप वेगळे आढळते — उदाहरणार्थ अचनकोविल शास्ता मंदिरात अय्यप्पाला विवाहित (पत्नी पूर्णा-पुष्कला व पुत्र सत्यक यांसह) रूपात पूजिले जाते. ही शबरीमल्याच्या ब्रह्मचारी-रूपाहून वेगळी, स्थानिक परंपरा आहे — दोन्ही आवृत्त्या एकाच देवतेच्या वेगवेगळ्या उपासना-परंपरा म्हणून समजून घेणे उपयुक्त ठरते.

मंदिर-परिसरातील 'वावर नाडा' हे उप-स्थान मुस्लिम योद्धा वावर यांच्याशी निगडित मानले जाते. एका आवृत्तीनुसार अय्यप्पाने वावरशी घनिष्ठ मैत्री केली होती असे सांगितले जाते — हा तपशील फक्त एकाच प्रमुख स्रोताने नोंदवलेला आहे, त्यामुळे हिंदू-मुस्लिम सहजीवनाचे एक उदाहरण म्हणून सौम्य शब्दांत नमूद करणे योग्य ठरते.

इतिहास व आख्यायिका

शबरीमल्याचे प्रशासन त्रावणकोर देवस्वम् मंडळ (TDB) या सांविधिक संस्थेकडे आहे — Travancore-Cochin Hindu Religious Institutions Act, 1950 अंतर्गत स्थापित, जी एक हजारांहून अधिक मंदिरांचे व्यवस्थापन पाहते. इ.स. १९४९ च्या त्रावणकोर-कोचीन विलीनीकरणापूर्वी ही मंदिरे त्रावणकोरच्या राजघराण्याकडून चालवली जात होती. मंदिराच्या दैनंदिन विधींत ठाणामोन मडम कुटुंबाकडे परंपरेने थांत्री (मुख्य पुजारी) पद आहे, तर पंडलम् राजघराण्याकडे परंपरागत संरक्षक-अधिकार मानला जातो.

मल्याळम् लोककथेनुसार, पंडलम् राज्याचा राजा राजशेखर व राणी कोपेरुंदेवी यांना निपुत्रिक असताना पंपा नदीकाठी एक तेजस्वी बालक सापडले — गळ्यात सोन्याची घंटा असल्याने त्याला 'मणिकंठन्' (मणि म्हणजे घंटा, कंठ म्हणजे गळा) असे नाव दिले गेले; राजाने त्याला दत्तक घेतले. पुढे मंत्र्यांच्या कारस्थानाने प्रेरित होऊन राणीने ढोंगी आजार दाखवत वाघिणीचे दूध औषध म्हणून मागितले — मणिकंठन् वनात गेला व तिथे राक्षसी महिषीचा सामना केला. पुराणकथेनुसार महिषीला ब्रह्मदेवाकडून असा वर मिळाला होता की तिला केवळ शिव-विष्णूच्या संयुक्त पुत्राच्याच हातून मृत्यू येईल — शिव व मोहिनी यांच्या संयोगातून जन्मलेल्या मणिकंठन्ने महिषीचा वध केला व वाघावर स्वार होऊन राजाकडे परतला. मणिकंठन्चे दिव्यत्व ओळखून राजाने त्याच्यासाठी मंदिर उभारण्याचे ठरवले; मणिकंठन् अय्यप्पा-रूपात प्रकट होऊन बाण मारून मंदिराची जागा निश्चित केली, अशी मान्यता आहे.

या कथेच्या काही आवृत्त्यांत तपशील वेगळे आढळतात — काहींत अय्यप्पा राजाच्या बहिणीचा पुत्र म्हणून वर्णित आहेत, तर काहींत ते राज्य सोडून वनात तपस्वी झाल्याचेही सांगितले जाते. अभ्यासकांच्या मते अय्यप्पा-उपासना ही मूळची द्रविड आदिवासी दैवत-परंपरा व पुराणिक शिव-मोहिनी कथा यांच्या संमीलनातून आकाराला आली असावी.

वास्तू व रचना

शबरीमला मंदिर पेरियार व्याघ्र प्रकल्पातील अठरा डोंगरांनी वेढलेल्या टेकडीवर उभे आहे. मुख्य गर्भगृहाचे छत सुवर्णमंडित असून त्यावर चार सुवर्ण-कळस आहेत. मंदिराचा सर्वांत ठळक घटक म्हणजे अठरा पवित्र पायऱ्या (पथिनेट्टमपडी) — इरुमुडी केट्टु (पवित्र गाठोडे) घेतलेल्या भाविकांनाच या पायऱ्या चढण्याची परवानगी असते. प्रत्येक पायरी एका विशिष्ट मानवी अवगुणाचे प्रतीक मानली जाते, अशी एक लोकप्रिय समजूत आहे — मात्र हा तपशील ठाम स्रोताने पडताळलेला नाही, त्यामुळे तो केवळ प्रचलित मान्यता म्हणून समजून घ्यावा.

मुख्य उत्सव व यात्रा

मकर संक्रांती हा एक सर्वसाधारण सौर पर्व आहे — त्याची सर्वसामान्य माहिती मकर संक्रांती या पानावर आहे; इथे फक्त शबरीमला-विशिष्ट मकरविलक्कू/मकर ज्योती तपशील दिला आहे. खालील तारखा पंचांगातील संक्रांती-तारखा आहेत, मंदिर-विशिष्ट नोंद नाहीत.

उत्सव/हंगामआधारया वर्षीवारतपशील
मकर संक्रांती — मकरविलक्कू/मकर ज्योतीसौर संक्रांती१४ जानेवारीबुधवारनोव्हेंबर २०२५ पासून सुरू झालेल्या मागील हंगामाची सांगता
वृश्चिक संक्रांती — मंडल काळम् प्रारंभसौर संक्रांती१६ नोव्हेंबरसोमवार४१-दिवसीय मंडल काळम् (यात्रा-हंगाम) याच दिवसापासून सुरू
मंडल पूजा४१-दिवस मंडल-काळम् समाप्ती२७ डिसेंबररविवारमंदिर काही काळ बंद होऊन मकरविलक्कूच्या दुसऱ्या टप्प्यासाठी पुन्हा उघडते

वृश्चिक संक्रांती सर्वसाधारणपणे कार्तिक महिन्याच्या अखेरीस येते, तर मंडल काळम्चा बहुतांश काळ मार्गशीर्ष महिन्यात असतो. वृश्चिक संक्रांती व मंडल पूजेच्या नेमक्या तारखा वर्षानुवर्षे एक-दोन दिवसांनी बदलू शकतात — प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी त्रावणकोर देवस्वम् मंडळाच्या अधिकृत हंगाम-कॅलेंडरवरून खात्री करावी.

मार्च-एप्रिलमध्ये (मल्याळम् मीनम् महिना) दहा दिवसांचा उत्सवम् साजरा होतो — ध्वजारोहण, पल्लिवेट्टा (प्रतीकात्मक शिकार) व पंपा नदीतील आरट्टू (विसर्जन-स्नान) यांचा त्यात समावेश असतो.

मकरविलक्कू आणि मकर ज्योती

मकरविलक्कू व मकर ज्योती या दोन संबंधित पण वेगळ्या गोष्टी आहेत. मकर ज्योती हा मकर संक्रांतीच्या सुमारास आकाशात दिसणारा तारा (सिरियस) असल्याचे सांगितले जाते, तर मकरविलक्कू ही पोन्नंबलमेडु या टेकडीवर त्रावणकोर देवस्वम् मंडळाकडून प्रज्वलित केली जाणारी प्रत्यक्ष ज्योत आहे — शबरीमला मंदिरातून ही ज्योत दिसते. दोन्हींतील फरक इथे केवळ वस्तुनिष्ठपणे नोंदवला आहे; कोणत्याही गोष्टीच्या अस्सलतेबाबत इथे भाष्य केलेले नाही. दरवर्षी सुमारे पाच लाख भाविक ही ज्योत पाहण्यासाठी येतात.

दर्शन व आरती वेळा

शबरीमल्यात इरुमुडी केट्टु (तूप-भरलेला नारळ असलेले पवित्र गाठोडे) घेतल्याशिवाय अठरा पायऱ्या चढून दर्शन घेता येत नाही. नेय्याभिषेकम् — देवतेच्या मूर्तीवर शुद्ध तूप अर्पण करण्याची विधी — ही सर्वाधिक लोकप्रिय सेवा आहे, साधारण पहाटे साडेतीन ते सकाळी अकरा या वेळेत उपलब्ध असते; याचे शुल्क संशोधन-कालीन सुमारे दहा रुपये नोंदवले गेले आहे, ते बदलू शकते.

काशी विश्वनाथ किंवा तिरुपतीसारखे शबरीमला वर्षभर चोवीस तास खुले नसते — मंडल काळम्, ठराविक मासारंभ-दिवस व उत्सवम् या मर्यादित काळातच दर्शन शक्य असते. भेटीचे नियोजन करण्यापूर्वी त्रावणकोर देवस्वम् मंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून त्या वर्षीचे उघड्या-दिवसांचे वेळापत्रक पाहणे उपयुक्त ठरते.

येथील विशेष विधी

व्रतम्-प्रारंभी भाविक मालाइदल विधीत अय्यप्पाच्या लॉकेटसह मणी-माळ परिधान करतात — ही माळ पुजारी किंवा गुरुस्वामींकडून स्वीकारली जाते. त्यानंतर सुरू होणारे मंडल व्रतम् हे ४१-दिवसांचे कठोर तपश्चर्या-पर्व असते — शाकाहार, ब्रह्मचर्य, मद्य-निषेध, केस/नखे न कापणे व शक्यतो काळ्या रंगाचे कपडे यांचा त्यात समावेश होतो.

यात्रेपूर्वी केट्टुनिरक्कल विधीत इरुमुडी केट्टु (दोन कप्प्यांची पवित्र गाठोडी) बांधले जाते — त्यात तूप-भरलेला नारळ केंद्रस्थानी असतो. यात्रा-मार्गावर पेट्टा तुल्लल हे सुष्ट-दुष्ट विजयाचे प्रतीक मानले जाणारे पारंपरिक नृत्य सादर होते. मंदिरात पोहोचल्यावर नेय्याभिषेकम् केले जाते.

ही सर्व विधी-तपशील मंदिराच्या स्वतःच्या परंपरेनुसार असून कोणत्याही विशिष्ट पुरोहित किंवा संस्थेशी अधिकृत संबंध इथून सुचवलेला नाही.

महिला-प्रवेश — कायदेशीर कालक्रम

शबरीमला मंदिरात प्रजननक्षम वयातील (साधारण दहा ते पन्नास वर्षे) महिला व मुलींच्या प्रवेशावर परंपरागत निर्बंध होता — अय्यप्पाच्या ब्रह्मचर्य-व्रताशी निगडित धार्मिक भूमिकेवर आधारित. ही प्रथा 'Kerala Hindu Places of Public Worship (Authorisation of Entry) Rules, 1965' या नियमावलीच्या नियम ३(ब) अंतर्गत कायदेशीररीत्या चालत होती. खालील कालक्रम फक्त बहुस्रोत-पुष्ट कायदेशीर व ऐतिहासिक घटनांची तटस्थ नोंद आहे.

इ.स. १९९१ मध्ये केरळ उच्च न्यायालयाने (S. Mahendran विरुद्ध द सेक्रेटरी, त्रावणकोर देवस्वम् बोर्ड या प्रकरणात) हा प्रवेश-निर्बंध परंपरेस अनुसरून असल्याचा व घटनेचा भंग करत नसल्याचा निकाल दिला. इ.स. २००६ मध्ये Indian Young Lawyers Association च्या सहा सदस्यांनी हा निर्बंध घटनाबाह्य असल्याचा दावा करत सर्वोच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली.

२८ सप्टेंबर २०१८ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या घटनापीठाने चार विरुद्ध एक अशा बहुमताने (Indian Young Lawyers Association विरुद्ध केरळ राज्य) निकाल दिला — सर्व वयोगटांतील महिलांना मंदिर-प्रवेशाचा अधिकार असल्याचे व हा निर्बंध घटनेच्या कलम १४ (समानता) व कलम २५ (धार्मिक स्वातंत्र्य) यांचा भंग करत असल्याचे बहुमताने नमूद केले. बहुमतात सरन्यायाधीश दीपक मिश्रा, न्यायमूर्ती खानविलकर, न्यायमूर्ती नरिमन व न्यायमूर्ती चंद्रचूड होते; न्यायमूर्ती इंदू मल्होत्रा यांनी असहमती नोंदवत व्यक्तीने आपल्या श्रद्धेनुसार धर्माचरण करावे व त्यातील तर्कसंगततेचा प्रश्न गौण असतो असे मत मांडले.

निकालानंतर राज्यभर निदर्शने झाली; ऑक्टोबर २०१८ अखेरपर्यंत तीन हजारांहून अधिक अटका झाल्याची नोंद आहे. २ जानेवारी २०१९ रोजी बिंदू अम्मिनी व कनकदुर्गा या निकालानंतर प्रत्यक्ष मंदिरात प्रवेश करणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या; यानंतर मंदिर शुद्धीकरण-विधीसाठी तात्पुरते बंद करण्यात आले. प्रति-निदर्शन म्हणून लाखो महिलांनी 'वनिता मतिल' (महिला-भिंत) उभारली.

१४ नोव्हेंबर २०१९ रोजी घटनापीठाने पुनर्विलोकन याचिकांवर तीन विरुद्ध दोन अशा बहुमताने हे प्रकरण व्यापक घटनात्मक प्रश्नांसह मोठ्या खंडपीठाकडे पाठवले. या निर्णयाने २०१८ चा निकाल रद्द किंवा स्थगित केलेला नाही — तो निकाल लागू राहिला; फक्त मूळ प्रश्न मोठ्या खंडपीठाकडे प्रलंबित ठेवण्यात आला.

सरन्यायाधीश सूर्यकांत यांच्या नेतृत्वाखालील नऊ-न्यायाधीशांच्या घटनापीठाने एप्रिल २०२६ पासून या प्रकरणाची व्यापक सुनावणी सुरू केली; सुमारे सोळा दिवसांच्या सुनावणीनंतर निकाल राखीव ठेवण्यात आला. या संशोधनाच्या वेळेपर्यंत (जुलै २०२६) अंतिम निर्णय अद्याप जाहीर झालेला नाही.

कसे पोहोचाल

सर्वांत जवळचे विमानतळ कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (सुमारे १५४ किमी) व तिरुवनंतपुरम् विमानतळ (सुमारे १७० किमी). जवळची रेल्वे स्थानके कोट्टायम्, एर्नाकुलम् व चेंगन्नूर. पंपापर्यंत रस्ता उपलब्ध आहे (कोट्टायम्-पंपा सुमारे ११९ किमी); पंपापासून सन्निधानमपर्यंत सुमारे पाच किमी पायी चढाई करावी लागते (पालखी/डोली पर्यायही उपलब्ध). तीन प्रमुख पायी-मार्ग आहेत — एरुमेली (परंपरागत, सुमारे ६१ किमी, वावर मशिदीहून सुरू होणारा), वंडीपेरियार व चालाक्कयम् (सर्वांत सोपा).

मुंबई किंवा पुण्याहून शबरीमला अंदाजे १,६०० ते १,७०० किमी दूर आहे. विमानाने कोची किंवा तिरुवनंतपुरमपर्यंत जाऊन पुढे रस्त्याने प्रवास करणे सर्वांत व्यवहार्य ठरते — एकत्रित प्रवासाचे नियोजन साधारण एक दिवसाचे करावे.

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स

आज लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

शबरीमला मंदिर कोणत्या राज्यात व डोंगरावर आहे?
केरळमधील पथानामथिट्टा जिल्ह्यात, पेरियार व्याघ्र प्रकल्पातील एका डोंगरावर, समुद्रसपाटीपासून सुमारे १,२६० मीटर उंचीवर.
अय्यप्पा हे शिव व मोहिनी (विष्णू) यांचे पुत्र आहेत असे का मानले जाते?
पुराणांनुसार, राक्षसी महिषीला केवळ शिव-विष्णूच्या संयुक्त पुत्राच्याच हातून मृत्यू येण्याचा वर होता; त्यामुळे शिव व मोहिनी (विष्णूचे स्त्री-रूप) यांच्या संयोगातून अय्यप्पाचा जन्म झाला अशी मान्यता आहे. ही धार्मिक मान्यता आहे.
अय्यप्पांच्या ४१-दिवसीय व्रतम्चे नियम काय आहेत?
शाकाहार, ब्रह्मचर्य, मद्य-निषेध, केस/नखे न कापणे, शक्यतो काळे कपडे व दिवसातून दोनदा स्नान-पूजा.
इरुमुडी केट्टु व नेय्याभिषेकम् म्हणजे काय?
इरुमुडी केट्टु हे तूप-भरलेल्या नारळासह असलेले दोन-कप्प्यांचे पवित्र गाठोडे; नेय्याभिषेकम् म्हणजे देवतेवर तूप अर्पण करण्याची विधी.
मकरविलक्कू व मकर ज्योती यांत काय फरक आहे?
मकर ज्योती हा आकाशस्थ तारा मानला जातो, तर मकरविलक्कू ही पोन्नंबलमेडु येथे त्रावणकोर देवस्वम् मंडळाकडून प्रज्वलित केली जाणारी प्रत्यक्ष ज्योत आहे — दोन्ही वेगळ्या, संबंधित गोष्टी आहेत.
शबरीमला मंडल काळम् हंगाम कधी सुरू होतो व संपतो?
वृश्चिक संक्रांतीपासून (२०२६ मध्ये १६ नोव्हेंबर) साधारण मकर संक्रांतीपर्यंत (सुमारे १४ जानेवारी); यादरम्यान ४१-दिवसीय मंडल काळम् व मंडल पूजा (२०२६ मध्ये २७ डिसेंबर) येते.
शबरीमला मंदिरातील महिला-प्रवेशाबाबत सर्वोच्च न्यायालयाचा निकाल काय होता?
२८ सप्टेंबर २०१८ रोजी चार विरुद्ध एक बहुमताने सर्व वयोगटांतील महिलांना प्रवेशाचा अधिकार असल्याचा निकाल देण्यात आला, घटनेच्या कलम १४ व २५ आधारे.
शबरीमला महिला-प्रवेश खटल्याची सद्यस्थिती काय आहे?
१४ नोव्हेंबर २०१९ रोजी हे प्रकरण मोठ्या खंडपीठाकडे पाठवण्यात आले (२०१८ चा निकाल रद्द न करता). नऊ-न्यायाधीशांच्या घटनापीठाने एप्रिल २०२६ मध्ये सुनावणी पूर्ण करून निकाल राखीव ठेवला असून अंतिम निर्णय अद्याप प्रलंबित आहे.
शबरीमला मंदिराचा वावर (मुस्लिम) यांच्याशी काय संबंध आहे?
एका आख्यायिकेनुसार अय्यप्पाने मुस्लिम योद्धा वावरशी घनिष्ठ मैत्री केली होती; मंदिर-परिसरातील 'वावर नाडा' हे उप-स्थान त्यांच्याशी निगडित मानले जाते.
मुंबई किंवा पुण्याहून शबरीमलाला कसे जायचे?
विमानाने कोची किंवा तिरुवनंतपुरमपर्यंत, तिथून रस्त्याने पंपापर्यंत व पुढे पायी किंवा पालखीने सन्निधानमपर्यंत.