काशी विश्वनाथ (वाराणसी, उत्तर प्रदेश)

काशी विश्वनाथ हे वाराणसी (उत्तर प्रदेश), गंगा नदीच्या पश्चिम तीरावरील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक — देवता विश्वनाथ/विश्वेश्वर ("विश्वाचा स्वामी"). मुघल-काळात अनेकदा उद्ध्वस्त झाल्यानंतर, सध्या उभे असलेले मंदिर इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी इ.स. १७८० मध्ये बांधले — मराठी भाविकांसाठी हा या स्थळाचा सर्वांत महत्त्वाचा दुवा. १८३९ च्या सुमारास (काही स्रोतांनुसार १८३५) महाराजा रणजितसिंह यांनी सोने दान करून कळस मढवले असे मानले जाते — दान केलेल्या सोन्याचे नेमके प्रमाण स्रोतांनुसार वेगळे (सुमारे ८२० किलो ते एक टन) सांगितले जाते. मंदिर पाच दैनंदिन आरत्या, रंगभरी एकादशीची अबीर-गुलाल मिरवणूक व २०२१ मध्ये उभारलेल्या भव्य कॉरिडॉरसाठी ओळखले जाते.

देवता: शिव (काशी विश्वनाथ / विश्वेश्वर ज्योतिर्लिंग — 'विश्वाचा स्वामी')ठिकाण: वाराणसी, उत्तर प्रदेश

शिव (काशी विश्वनाथ / विश्वेश्वर ज्योतिर्लिंग — 'विश्वाचा स्वामी')

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

देवता भगवान शिव — विश्वनाथ/विश्वेश्वर रूपात, बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. काशी हे ज्योतिर्लिंग-रूपात प्रथम प्रकट झालेले स्थान मानले जाते असा उल्लेख दोन स्वतंत्र स्रोतांत सापडतो — हे स्तोत्र-क्रमातील क्रमांकापेक्षा वेगळे विधान आहे, दोन्ही गल्लत न करता स्वतंत्रपणे समजून घ्यावेत.

ज्योतिर्लिंग-स्तोत्र-क्रमानुसार काशी विश्वनाथाचा क्रमांक स्रोतांत विसंगत आढळतो — मंदिराच्या स्वतःच्या अधिकृत संकेतस्थळानुसार यादीत सातवे, तर विकिपीडियाच्या पारंपरिक द्वादश-ज्योतिर्लिंग स्तोत्र-क्रमानुसार नववे. दोन्ही स्वतंत्र, प्रथम-श्रेणी स्रोत असल्याने एकच ठाम आकडा इथे दिलेला नाही.

काशी ही हिंदू धर्मातील सात मोक्षदायी नगरांपैकी (सप्तपुरी — अयोध्या, मथुरा, हरिद्वार, काशी, कांचीपुरम, उज्जैन, द्वारका) एक असून, "सर्वाधिक पवित्र" म्हणून वारंवार उल्लेखली जाते. शिवपुराण व स्कंदपुराण-आधारित परंपरागत श्रद्धेनुसार काशी हे 'अविमुक्त क्षेत्र' आहे — शिव प्रलयकाळीही जे कधीच सोडत नाही; काशीच्या सीमेत मृत्यू झाल्यास शिवाकडून तारक मंत्र मिळून मोक्ष मिळतो अशी श्रद्धा आहे. हे धार्मिक श्रद्धा-विधान आहे, ऐतिहासिक तथ्य म्हणून मांडलेले नाही.

इतिहास व आख्यायिका

मूळ आदि विश्वेश्वर मंदिर इ.स. ११९४ मध्ये उद्ध्वस्त झाले; पुढील शतकांत ते अनेकदा पुनर्बांधले गेले व पुन्हा उद्ध्वस्त झाले — अकबराच्या काळात राजा मानसिंह व राजा टोडरमल यांच्याकडून पुनर्बांधणी झाली होती.

औरंगजेबाने इ.स. १६६९ मध्ये त्या वेळचे मंदिर उद्ध्वस्त केले व इ.स. १६७८ मध्ये त्याच जागी ज्ञानवापी मशीद बांधली गेली — मशिदीच्या पाया व स्तंभांत जुन्या मंदिराचे अवशेष आजही दिसतात असे नोंदवले जाते. ही केवळ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे; याहून पुढे कोणत्याही वर्तमान वाद किंवा सर्वेक्षणाबद्दल इथे भाष्य केलेले नाही.

सध्या उभे असलेले मंदिर इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी इ.स. १७८० मध्ये, मशिदीच्या शेजारील वेगळ्या जागेवर बांधले — हा तपशील पाच स्वतंत्र स्रोतांनी दुजोरा दिलेला, अत्यंत भक्कम आहे. पुढे इ.स. १८३९ मध्ये पंजाब केसरी महाराजा रणजितसिंह यांनी सुमारे एक टन सोने दान करून दोन कळस मढवले — तिसरा कळस अजूनही सोन्याविना आहे. काही दुय्यम स्रोत हे वर्ष १८३५ व प्रमाण ८२० किलो असेही सांगतात — शासकीय स्रोतांना प्राधान्य देत १७८०/१८३९ इथे दिले आहे, पण हा ठाम अंतिम आकडा नाही.

मंदिराचे व्यवस्थापन 'उत्तर प्रदेश श्री काशी विश्वनाथ मंदिर अधिनियम, १९८३' या राज्य-कायद्यानुसार 'Board of Trustees for Sri Kashi Vishwanath Temple' कडे आहे — हा कायदा जानेवारी १९८३ च्या एका चोरीच्या पार्श्वभूमीवर मंदिराच्या सुरक्षा-व्यवस्थेसाठी आणला गेला. विश्वस्त मंडळाच्या सध्याच्या अध्यक्ष/पदाधिकाऱ्यांचे नाव इथे मुद्दाम दिलेले नाही — एका स्रोतातील नाव कालबाह्य आढळले.

ज्योतिर्लिंग-उत्पत्तीची सर्वसाधारण कथा इतर सर्व ज्योतिर्लिंगांप्रमाणेच इथेही सांगितली जाते — ब्रह्मा-विष्णू आपापल्या श्रेष्ठत्वावरून वाद घालत असताना शिव अनंत तेजस्तंभाच्या रूपात प्रकटला; विष्णूने वराह-रूपात व ब्रह्मदेवाने आकाशमार्गे त्या स्तंभाचे टोक शोधण्याचा प्रयत्न केला, दोघेही अयशस्वी ठरले. ब्रह्मदेवाने मात्र खोटा दावा केला की त्याला टोक सापडले; संतापलेल्या शिवाने त्याचे पाचवे मस्तक छाटले व शाप दिला की यापुढे ब्रह्मदेवाची मंदिरे किंवा पूजा होणार नाही.

काशी-विशिष्ट दुसरी, स्वतंत्र आख्यायिका राजा दिवोदासाबद्दल आहे — दिवोदासाचे काशीवरील राज्य इतके धर्मनिष्ठ व परिपूर्ण होते की देवही तिथे राहू लागले, त्यामुळे शिवाला पार्वतीसह काशी सोडून मंदार पर्वतावर जावे लागले. शिवाने प्रथम दूत, नंतर अनेक अप्सरा दिवोदासाला भ्रष्ट करण्यासाठी पाठवल्या, पण त्या सर्व काशीच्या मोहात पडून तिथेच स्थायिक झाल्या. अखेर ब्रह्मदेव स्वतः साधू-वेषात दिवोदासाकडे गेले व त्याला अश्वमेध यज्ञ करण्यास प्रवृत्त केले — त्यातून शिवलिंग-स्थापनेचा मार्ग निघाला व शिव पुन्हा काशीत कायमचे परतले.

वास्तू व रचना

शिवलिंग सुमारे साठ सेंमी उंच व नव्वद सेंमी परिघाचे असून चांदीच्या वेदीत स्थापित आहे — हे मोजमाप एकाच स्रोतातून असल्याने सावधपणे मांडले आहे.

मुख्य शिखर सुमारे साडेपंधरा मीटर उंच असून त्यावर सोन्याचा घुमट व त्रिशूळ-ध्वजासह आतील सोन्याचे शिखर आहे. गाभाऱ्याभोवती काळभैरव, कार्तिकेय, अविमुक्तेश्वर, विष्णू, गणेश, शनी व पार्वती यांची उपमंदिरे आहेत.

२०२१ मध्ये उभारलेला काशी विश्वनाथ कॉरिडॉर हे मंदिराचे सर्वांत मोठे आधुनिक रूपांतर आहे — प्रकल्प २०१९ मध्ये सुरू झाला व पंतप्रधान मोदींनी १३ डिसेंबर २०२१ रोजी उद्घाटन केले. मंदिर-परिसर सुमारे तीन हजार चौरस फुटांवरून सुमारे पाच लाख चौरस फूट इतका विस्तारित करण्यात आला; या प्रक्रियेत चाळीसहून अधिक जुनी, विसरलेली मंदिरे सापडून पुनर्बांधली गेली. कॉरिडॉर मंदिराला थेट गंगा घाटांशी (मणिकर्णिका/दशाश्वमेध परिसर) जोडतो. यानंतर मंदिराला भेट देणाऱ्या भाविकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढली असल्याचे ट्रस्टचे म्हणणे आहे.

मुख्य उत्सव व यात्रा

उत्सवतारीख (२०२६)वारसंबंध
महाशिवरात्री१५ फेब्रुवारीरविवारमंदिराचा वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस — शिव-पार्वती विवाहोत्सवाचे प्रतीक म्हणून भव्य 'शिव बारात' मिरवणूक
रंगभरी एकादशी (पंचांगात आमलकी एकादशी)२७ फेब्रुवारीशुक्रवारशिव-पार्वतीच्या काशी-आगमनाची अबीर-गुलाल मिरवणूक, मणिकर्णिका घाटापर्यंत — महाशिवरात्रीनंतर बरोबर बारा दिवसांनी; काशीची स्वतःची, अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा
श्रावणी सोमवार (४)१७, २४, ३१ ऑगस्ट व ७ सप्टेंबर—महाराष्ट्र/अमांत मास-गणनेनुसार
त्रिपुरारी पौर्णिमा / देव दीपावली२४ नोव्हेंबरमंगळवारमंदिर-विशिष्ट नाही — संपूर्ण वाराणसी शहराचा घाट-दीपोत्सव

काशीच्या अधिकृत संकेतस्थळानुसार तिथले स्थानिक 'श्रावण' महिना पौर्णिमांत पंचांग-परंपरेने मोजला जातो — २०२६ साठी सुमारे २९ जुलै ते २९ ऑगस्ट. वरील चार तारखा महाराष्ट्राच्या अमांत गणनेनुसार आहेत, त्यामुळे काशीतील स्थानिक श्रावण-गर्दीच्या प्रत्यक्ष तारखा यापेक्षा वेगळ्या असू शकतात — काशी-भेटीचे नियोजन करताना मंदिराच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील स्थानिक तारखा तपासाव्यात.

दर्शन व आरती वेळा

मंदिर पहाटे २:३० वाजता उघडते. मंदिर-ट्रस्टच्या स्वतःच्या संकेतस्थळानुसार वेळापत्रक साधारण असे — मंगला आरती पहाटे ३ ते ४ (तिकीटधारकांसाठी), सर्वसाधारण दर्शन सकाळी ४ ते ११, मध्यान्ह भोग आरती सकाळी साडेअकरा ते दुपारी बारा, दर्शन पुन्हा दुपारी बारा ते संध्याकाळी सात, सप्तर्षी आरती संध्याकाळी सात ते साडेआठ, शृंगार/भोग आरती रात्री नऊपासून, व शयन आरती रात्री साडेदहापासून — मंदिर रात्री अकरा वाजता बंद होते.

एक दुसरा शासकीय स्रोत यापेक्षा थोड्या वेगळ्या वेळा देतो — त्यामुळे प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी मंदिराच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून किंवा अ‍ॅपवरून अद्ययावत वेळा तपासाव्यात.

'सुगम दर्शन' — रांगेशिवाय जलद दर्शनाची विशेष सशुल्क सुविधा — ऑनलाइन बुकिंगसह उपलब्ध आहे, पण बुकिंगची स्थिती वारंवार बदलते (उदा. श्रावणातील अपेक्षित गर्दीमुळे काही काळ तात्पुरती बंद राहिल्याचेही आढळले). परदेशी भाविकांना धर्म किंवा राष्ट्रीयत्वावर आधारित कोणतीही बंदी नाही — फक्त मूळ पासपोर्ट व व्हिसाची प्रत सादर करून वेगळी नोंदणी-प्रक्रिया पूर्ण करावी लागते.

येथील विशेष विधी

रुद्राभिषेक व जलाभिषेकाची बुकिंग मंदिर-ट्रस्टमार्फत (मोबाईल अ‍ॅपवरूनही) उपलब्ध आहे. रंगभरी एकादशीला शिवलिंगाला अबीर-गुलाल लावला जातो व शिव-पार्वतीची मिरवणूक मणिकर्णिका घाटापर्यंत नेली जाते. महाशिवरात्रीला वाद्ये व तलवारबाजी-नर्तकांसह भव्य 'शिव बारात' मिरवणूक निघते. अन्नकूटला (दिवाळीचा चौथा दिवस) देवी अन्नपूर्णेचा सन्मान करत मोठ्या प्रमाणावर अन्न-प्रसाद तयार करून वाटला जातो. हे सर्व विधी-तपशील मंदिराच्या स्वतःच्या वेळापत्रकाप्रमाणे बदलू शकतात — कोणताही अधिकृत पुरोहित-संबंध येथून सुचवलेला नाही.

कसे पोहोचाल

सर्वांत जवळचे विमानतळ लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (बाबतपूर, कोड VNS) — मंदिरापासून सुमारे २४-२५ किमी. मुंबई किंवा पुण्याहून विमानाने सुमारे दोन ते अडीच तास लागतात — अंतर दीड हजार किलोमीटरहून अधिक असल्याने विमान हा सर्वांत व्यवहार्य पर्याय आहे.

सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक वाराणसी जंक्शन (वाराणसी कँट, स्थानक-कोड BSB) — मंदिरापासून सुमारे साडेचार किमी. मुंबईहून थेट रेल्वेसेवा (अनेक साप्ताहिक गाड्या, सुमारे २४-३० तास); पुण्याहून थेट सेवा मर्यादित (सुमारे २७-३२ तास). रस्तामार्गे मुंबई-वाराणसी सुमारे १,६१० किमी व पुणे-वाराणसी सुमारे १,६५५ किमी — इतका लांब पल्ला रस्त्याने सुचवण्याजोगा नाही.

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स

आज लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

काशी विश्वनाथ मंदिर कोणत्या राज्यात व नदीकाठी आहे?
उत्तर प्रदेशातील वाराणसी शहरात, गंगा नदीच्या पश्चिम तीरावर.
काशी विश्वनाथ बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी कितवे आहे?
स्रोतानुसार भिन्न — मंदिराच्या स्वतःच्या संकेतस्थळावर सातवे, विकिपीडियाच्या पारंपरिक स्तोत्र-क्रमात नववे. निश्चित एकच आकडा नाही.
काशी विश्वनाथ मंदिर अहिल्याबाई होळकरांनी कधी बांधले?
इ.स. १७८० मध्ये, मुघलकालीन विध्वंसानंतर शेजारील जागेवर — हे आजही उभे असलेले मंदिर आहे.
काशी विश्वनाथ मंदिराचा सुवर्णकळस कोणी व कधी दिला?
महाराजा रणजितसिंह यांनी बहुसंख्य स्रोतांनुसार इ.स. १८३९ मध्ये सुमारे एक टन सोने दान केले; काही स्रोत १८३५ सांगतात.
रंगभरी एकादशी म्हणजे काय व ती कधी असते?
फाल्गुन शुक्ल एकादशी (पंचांगात 'आमलकी एकादशी') — काशीत शिव-पार्वतीच्या आगमनाची अबीर-गुलाल मिरवणूक, महाशिवरात्रीनंतर बरोबर बारा दिवसांनी. २०२६ मध्ये २७ फेब्रुवारी.
काशी विश्वनाथ कॉरिडॉर काय आहे?
२०२१ मध्ये बांधलेला भव्य मंदिर-ते-गंगाघाट कॉरिडॉर — मंदिर-परिसर सुमारे तीन हजार चौरस फुटांवरून सुमारे पाच लाख चौरस फूट इतका विस्तारित झाला.
काशी विश्वनाथ मंदिराच्या आरतीच्या वेळा काय आहेत?
पाच दैनंदिन आरत्या (मंगला पहाटे तीन, भोग सकाळी साडेअकरा, सप्तर्षी संध्याकाळी सात, शृंगार रात्री नऊ, शयन रात्री साडेदहा) — अधिकृत स्रोतांतही किरकोळ फरक आहे, live वेळा तपासाव्यात.
मुंबई किंवा पुण्याहून वाराणसीला कसे जायचे?
विमानाने सर्वांत जलद (सुमारे दोन ते अडीच तास); थेट रेल्वेने सुमारे २४ ते ३२ तास. अंतर दीड हजार किलोमीटरहून अधिक असल्याने विमान अधिक व्यवहार्य.
ज्ञानवापी मशीद काशी विश्वनाथ मंदिराशी कशी संबंधित आहे?
औरंगजेबाने १६६९ मध्ये तत्कालीन मंदिर उद्ध्वस्त करून १६७८ मध्ये त्याच जागी मशीद बांधली; अहिल्याबाईंनी १७८० मध्ये शेजारील वेगळ्या जागेवर सध्याचे मंदिर उभारले — हे फक्त ऐतिहासिक तथ्य आहे.
काशी विश्वनाथ मंदिरात दर्शनासाठी कोणत्या वस्तू नेण्यास बंदी आहे?
मोबाईल, कॅमेरा, मोठी बॅग व मेटल-बकल बेल्ट यांसारख्या वस्तू पर्यटन-मार्गदर्शक स्रोतांनुसार — प्रकाशनापूर्वी अधिकृत यादीने पडताळावे.