भाद्रपद पौर्णिमा (प्रोष्ठपदी पौर्णिमा)
भाद्रपद महिन्याची पौर्णिमा (शुक्ल पक्षाची शेवटची तिथी) — २०२६ मध्ये शनिवार, २६ सप्टेंबर. "भाद्रपद पौर्णिमा" व "प्रोष्ठपदी पौर्णिमा" (संस्कृत प्रौष्ठपदी) ही दोन्ही नावे एकाच दिवसासाठी सर्रास वापरली जातात. या दिवशी सर्वसाधारण पौर्णिमा-प्रथेप्रमाणे चंद्र-पूजा व सत्यनारायण पूजा केली जाते. ही तिथी पितृपक्ष/महालयाच्या अगदी लगत येते — पुढच्याच दिवशी महालयारंभ होतो — आणि याच दिवशी पौर्णिमा-श्राद्ध केले जाते. मात्र औपचारिक पंधरा-तिथींचा पितृपक्ष प्रतिपदेपासूनच सुरू होतो, पौर्णिमेपासून नव्हे.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
हिंदू महिन्यांना त्या महिन्याच्या पौर्णिमेला चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो त्यावरून नाव दिले जाते (उदाहरणार्थ चैत्र↔चित्रा नक्षत्र) — "भाद्रपद" हे नाव भाद्रपदा (पूर्वा/उत्तरा) नक्षत्रावरून आले असे मानले जाते. याच वर्षी (२०२६) या पौर्णिमेला चंद्र प्रत्यक्षात पूर्वा भाद्रपदा नक्षत्रात आहे — हे पंचांगाच्या स्वतःच्या नोंदीतून प्रत्यक्ष दिसते.
पितृपक्षाशी नेमके नाते (या पानाचा मुख्य मुद्दा): तीन स्वतंत्र स्रोत सुसंगतपणे सांगतात की औपचारिक पितृपक्ष प्रतिपदेपासून सुरू होऊन सर्वपित्री अमावास्येपर्यंत पंधरा तिथींचा असतो; भाद्रपद पौर्णिमेला होणारे "पौर्णिमा-श्राद्ध" हे पितृपक्षाचा औपचारिक भाग नाही — ते पौर्णिमा तिथीला निवर्तलेल्या पूर्वजांसाठी केले जाणारे स्वतंत्र, पण पितृपक्षाला लगेच आधीचे/संलग्न पर्वण श्राद्ध आहे. पंचांगातही हेच दिसते — प्रोष्ठपदी पौर्णिमा २६ सप्टेंबरला, तर महालयारंभ (प्रतिपदा) २७ सप्टेंबरला — वेगळ्या तारखा. अनेक लोकप्रिय लेखांत मात्र "पितृपक्ष याच दिवशी सुरू होतो" असे सुलभीकरण आढळते — हे दिशाभूल करणारे आहे; हा नेमका फरक स्पष्ट सांगणे हाच या पानाचा मुख्य उद्देश आहे.
सत्यनारायण पूजा भारतभर (महाराष्ट्रासह) कोणत्याही पौर्णिमेला, एकादशीला किंवा इतर शुभ प्रसंगी केली जाणारी अतिशय सर्वसाधारण प्रथा आहे — भाद्रपद पौर्णिमा त्याला अपवाद नाही, पण ती या तिथीचे खास वैशिष्ट्य नाही.
आदल्याच दिवशी (२५ सप्टेंबर) अनंत चतुर्दशी असून गणेशोत्सवाची सांगता/सार्वजनिक विसर्जन तिथेच होते — गणपती-विसर्जन भाद्रपद पौर्णिमेला होत नाही, ते आदल्या दिवशीच आटोपलेले असते.
गुजरातमध्ये या तिथीला ("भाद्रवी पूनम") अंबाजी शक्तिपीठ मंदिरात तेरस-चौदस-पूनम असा तीन-दिवसीय मोठा मेळा भरतो, लाखो भाविकांची पदयात्रा होते — हे महाराष्ट्राबाहेरचे उदाहरण आहे, स्थानिक प्रथा नव्हे.
पौराणिक कथा / व्रतकथा
या दिवसाची एकच सर्वमान्य मुख्य कथा सापडलेली नाही. भाद्रपद पौर्णिमेशी थेट जोडलेली सर्वाधिक-उल्लेखित कथा उमा-महेश्वर व्रतकथा आहे — पण तिच्यातही तिथी व नायक या दोन्हींबाबत स्रोतांत भेद आहे, त्यामुळे ही कथा दुय्यम/पर्यायी भाग म्हणून इथे मांडली आहे.
समान बीज असे आहे — एका देवाला (दोन्ही आवृत्त्यांत विष्णू) एका शापामुळे ऐश्वर्य/कृपा गमवावी लागते; प्रायश्चित्त म्हणून भाद्रपद पौर्णिमेला शिव-पार्वतीची (उमा-महेश्वर) आराधना/व्रत करण्यास सांगितले जाते; व्रतानंतर गमावलेले सर्व परत मिळते.
एका आवृत्तीनुसार दुर्वास ऋषींनी शिवाकडून मिळालेली बेल-माळ विष्णूला भेट दिली; विष्णूने ती आपले वाहन गरुडाच्या गळ्यात घातल्याने अनादर झाला असे मानून दुर्वासांनी विष्णूला शाप दिला — लक्ष्मी, क्षीरसागर व शेषाची साथ सुटेल असा. प्रायश्चित्तासाठी दुर्वासांनीच भाद्रपद पौर्णिमेचे उमा-महेश्वर व्रत सांगितले; विष्णूने ते केल्यावर सर्व परत मिळाले. दुसऱ्या आवृत्तीनुसार विष्णूने शापाचे प्रायश्चित्त म्हणून शिव व चंद्राची आराधना केली, त्यातून सत्यनारायण व्रताची परंपरा जोडली गेली असा उल्लेख — तपशील किंचित वेगळे पण गाभा (शाप→प्रायश्चित्त व्रत) सुसंगत आहे.
एका जुन्या, अस्पष्ट-मूळ संदर्भानुसार या व्रताचा नायक विष्णू नसून इंद्र आहे — इंद्राने ऐरावत/इंद्रलोक-सिंहासन परत मिळवण्यासाठी हे व्रत केले असा उल्लेख; हा स्वतंत्रपणे पडताळता आलेला नाही. तिथीही स्वतःच वादग्रस्त आहे — एका दाव्यानुसार नारद पुराण हे व्रत भाद्रपद पौर्णिमेला सांगतो, तर भविष्य पुराण तेच व्रत मार्गशीर्ष शुक्ल तृतीयेला (पूर्णपणे वेगळा महिना/तिथी) सांगतो — हा दावा प्रत्यक्ष स्रोत-पानावरून पडताळता आलेला नाही, त्यामुळे इथे ठाम मांडलेला नाही.
कोणी करावे / साजरे करतात
सर्वसाधारण भाविक सत्यनारायण पूजा, चंद्र-अर्घ्य, उपवास व दान-धर्म करतात — कोणत्याही पौर्णिमेप्रमाणेच. ज्यांचे पूर्वज पौर्णिमा तिथीला निवर्तले, ते याच दिवशी त्यांचे पौर्णिमा-श्राद्ध (पर्वण श्राद्ध) करतात — पिता, पितामह, प्रपितामह व मातृ-पक्षाच्या पूर्वजांसाठीही. काही परंपरांत (प्रामुख्याने उत्तर-भारतीय/हिंदी-भाषिक धार्मिक माध्यमांत) उमा-महेश्वर व्रत करणारे भाविकही उल्लेखले जातात — महाराष्ट्रात स्वतंत्र मराठी स्रोतात या नावाने प्रचलित असल्याचा पुरावा सापडलेला नाही, त्यामुळे हे महाराष्ट्र-मुख्य प्रथा म्हणून इथे मांडलेले नाही.
पूजाविधी
सकाळी स्नान (शक्य असल्यास पवित्र नदी/तीर्थी) करावे. सत्यनारायण पूजा ही सर्वसाधारण पौर्णिमा-प्रथा आहे — पंचामृत-स्नान, कथा-श्रवण/वाचन, नैवेद्य; तपशीलवार विधी सत्यनारायण पूजा पानावर आहे, इथे पुनरावृत्ती केलेली नाही.
ज्यांचे पूर्वज पौर्णिमेला निवर्तले, त्यांच्यासाठी परंपरेनुसार पौर्णिमा-श्राद्ध साधारणपणे पर्वण श्राद्ध पद्धतीने केले जाते — कुटुप/रोहिण मुहूर्तापासून अपरान्ह काळापर्यंत असा एक प्रचलित उल्लेख आहे; नेमकी पद्धत कुटुंब/कुलाचारानुसार बदलू शकते, आणि नेमकी वेळ शहर/वर्षानुसारही बदलते — त्यामुळे वेळ २६ सप्टेंबर दिनविशेष पानावर द्यावी लागेल, तर नेमकी विधि-पद्धत आपल्या कुलाचाराप्रमाणे पुरोहितांकडून जाणून घ्यावी.
संध्याकाळी चंद्रदर्शन व अर्घ्य दिले जाते. दान-धर्म — अन्नदान, ब्राह्मण-भोजन/दक्षिणा — पौर्णिमा व पितृ-संलग्नता दोन्ही अंगांनी शुभ मानले जाते.
एका उल्लेखानुसार, दुय्यम व विवादित-तिथी असलेल्या उमा-महेश्वर व्रतात ब्रह्ममुहूर्तावर स्नान → शिव-पार्वती पूजा (बेलपत्रांसह) → रात्र-जागरण → ब्राह्मण-भोजन/दान असा क्रम सांगितला जातो; ही पद्धत परंपरा/कुलाचारानुसार बदलू शकते. काही उल्लेखांनुसार हे व्रत पंधरा वर्षे सलग करून मग उद्यापन केले जाते असेही सांगितले जाते.
पूजा साहित्य
पंचामृत (दूध-दही-तूप-मध-साखर) व सत्यनारायण पूजेचे नेहमीचे साहित्य (कलश, तांदूळ, केळीचे खुंट, नैवेद्य); चंद्र-अर्घ्यासाठी पाणी/दूध व तांब्याचे पात्र; पितरांसाठी तर्पण-साहित्य (तीळ, जव, दर्भ, पाणी); उमा-महेश्वर व्रत करणाऱ्यांसाठी बेलपत्र व शिव-पार्वती प्रतिमा/मूर्ती; दीप-धूप व दान-सामग्री.
पंचामृत
कलश
केळीचे खुंट
नैवेद्य
तांब्याचे पात्र (चंद्र-अर्घ्य)
बेलपत्र
दीप
धूपउपवास / आहार नियम
सर्वसाधारण पौर्णिमा-उपवास पद्धत — फराळ/फळाहार; धान्य व मीठ वर्ज्य असा उल्लेख एका स्रोतात आहे. कठोरता घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. सत्यनारायण पूजेनंतर शिरा/पंचामृत प्रसाद घेण्याची सर्वसाधारण प्रथा आहे.
मंत्र / आरती / स्तोत्र
सत्यनारायण कथा/आरती ही सर्वसाधारण पौर्णिमा-प्रथेचा भाग आहे — संपूर्ण मजकुरासाठी सत्यनारायण पूजा पानाकडे निर्देश करावा, इथे पुनरावृत्ती केलेली नाही. उमा-महेश्वर स्तोत्र अस्तित्वात असल्याचे शीर्षकाने आढळले, पण मजकूर/प्रताधिकार पडताळलेला नाही.
प्रादेशिक रीती
गुजरातमध्ये अंबाजी शक्तिपीठ मंदिरात भाद्रवी पूनम मेळा भरतो — तेरस-चौदस-पूनम असे तीन दिवस, लाखो भाविकांची पदयात्रा; हे महाराष्ट्र-प्रथा नाही, तुलनेसाठी/संदर्भासाठी नोंदवले आहे. एका स्रोतानुसार वर्षावासाच्या काळात या पौर्णिमेला बौद्ध भाविक एकत्र येऊन अष्टशील ग्रहण व धम्म-श्रवण करतात असाही उल्लेख आहे — याला स्वतंत्र दुजोरा मिळालेला नाही. महाराष्ट्र-विशिष्ट वेगळी प्रथा/जत्रा या संशोधनात सापडलेली नाही — हे पान प्रामुख्याने सर्वसाधारण चंद्र/सत्यनारायण उपासना व पितृपक्ष-निकटतेच्या स्पष्टीकरणावरच बांधलेले आहे.
आज लक्षात ठेवा
"भाद्रपद पौर्णिमा म्हणजेच पितृपक्षाचा पहिला दिवस" असे ठामपणे मानू नये — औपचारिक पितृपक्ष प्रतिपदेपासून (२७ सप्टेंबर) सुरू होतो; आजचा दिवस पौर्णिमा-श्राद्धाचा, त्याच्या लगेच आधीचा दिवस आहे. श्राद्ध-मुहूर्त (कुटुप/रोहिण/अपरान्ह काळ) शहरानुसार/पंचांगानुसार बदलतो — नेमक्या वेळेसाठी दिनविशेष पान पाहावे. घरगुती श्राद्ध-विधीची पद्धत कुलाचारानुसार बदलते — पुरोहित/कुलधर्माप्रमाणे तपासून घ्यावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- भाद्रपद पौर्णिमा २०२६ कधी आहे?
- शनिवार, २६ सप्टेंबर २०२६ (भाद्रपद शुक्ल पौर्णिमा).
- भाद्रपद पौर्णिमेला "प्रोष्ठपदी पौर्णिमा" का म्हणतात?
- प्रौष्ठपदी/प्रोष्ठपदी हे संस्कृत समानार्थी नाव आहे; भाद्रपद महिन्याचे नावच मुळात भाद्रपदा नक्षत्रावरून पडले आहे — दोन्ही नावे एकाच तिथीला वापरली जातात.
- भाद्रपद पौर्णिमा हा पितृपक्षाचा पहिला दिवस आहे का?
- नाही, तांत्रिकदृष्ट्या नाही. औपचारिक पंधरा-तिथींचा पितृपक्ष पुढच्या दिवशी, प्रतिपदेपासून (२७ सप्टेंबर) सुरू होतो. भाद्रपद पौर्णिमेला मात्र पौर्णिमा-श्राद्ध — पितृपक्षाला लगतचे, पण वेगळे — केले जाते.
- पौर्णिमा श्राद्ध म्हणजे काय आणि ते कोणी करावे?
- ज्यांचे पूर्वज (वडील/आजोबा/पणजोबा किंवा मातृ-पक्षातील) पौर्णिमा तिथीला निवर्तले, त्यांच्यासाठी हे श्राद्ध याच दिवशी केले जाते.
- भाद्रपद पौर्णिमेला कोणाची पूजा करतात?
- सर्वसाधारणपणे चंद्र व सत्यनारायण (विष्णु) — कोणत्याही पौर्णिमेप्रमाणेच; काही परंपरांत (प्रामुख्याने उत्तर भारतीय) शिव-पार्वती (उमा-महेश्वर व्रत) असाही उल्लेख आढळतो, पण तो या तिथीचा एकमेव/मुख्य विधी नाही.
- भाद्रपद पौर्णिमा व अनंत चतुर्दशी यांचा काय संबंध आहे?
- अनंत चतुर्दशी (गणेश विसर्जन/गणेशोत्सव सांगता) या पौर्णिमेच्या आदल्याच दिवशी येते — दोन्ही लागोपाठचे दिवस आहेत, पण गणपती-विसर्जन पौर्णिमेला होत नाही, ते अनंत चतुर्दशीलाच आटोपलेले असते.
- या दिवशी उपवास कसा करावा?
- सर्वसाधारण पौर्णिमा-उपवास पद्धत (फराळ/फळाहार); सत्यनारायण पूजेनंतर प्रसाद घेतला जातो. कठोरता घरा-घरातून बदलते.