दसरा / विजयादशमी

दसरा (विजयादशमी) हा आश्विन शुक्ल दशमीला येणारा सण — शारदीय नवरात्राची सांगता व वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा दिवस. देवीने महिषासुराचा आणि श्रीरामाने रावणाचा वध केला अशी पुराण-धारणा या तिथीशी जोडलेली आहे. महाराष्ट्रात या दिवशी आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देतात, सीमोल्लंघन करून शमी-अपराजिता व शस्त्र/आयुधांचे पूजन करतात आणि विद्यार्थी सरस्वती/पाटीपूजन करतात. दसरा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त असल्याने खरेदी व नवीन कार्यास वेगळी दिनशुद्धी पाहावी लागत नाही. या वर्षीची तारीख (2026): मंगळवार २० ऑक्टोबर.

देवता: आदिशक्ती दुर्गा (महिषासुरमर्दिनी) · श्रीराम · सरस्वती · अपराजिता; शमी/आपटा वृक्षपूजन

आदिशक्ती दुर्गा (महिषासुरमर्दिनी) · श्रीराम · सरस्वती · अपराजिता; शमी/आपटा वृक्षपूजन

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

महत्त्व

दसऱ्याचे महत्त्व अनेक बाजूंनी आहे:

साडेतीन मुहूर्त-यादी: गुढीपाडवा · अक्षय्य तृतीया · दसरा (तीन पूर्ण) + दिवाळी पाडवा/बलिप्रतिपदा (अर्धा) — ही यादी परंपरा-आधारित आहे व स्वतंत्र स्रोतांत जुळते; तरी आपल्या प्रमाण-पंचांगाशी ताळा घ्यावा.

पौराणिक कथा

दसरा एकाच कथेशी बांधलेला नाही — त्याच्याशी तीन स्वतंत्र कथा-धागे जोडले जातात. या कथा एकाच घटनेच्या नाहीत; त्या एकमेकांना पर्यायी आहेत, स्पर्धी नव्हे. या तिन्ही कथा-धाग्यांच्या तपशिलांत परंपरा व स्रोतानुसार फरक आढळतो — येथे प्रचलित आवृत्ती दिली आहे, कोणतीही एक आवृत्ती अंतिम/निर्विवाद तथ्य म्हणून नव्हे.

देवी-महिषासुर व श्रीराम-रावण (नवरात्र-सांगता धागा)

मान्यतेनुसार देवीने नऊ दिवसांच्या युद्धानंतर दशमीला महिषासुराचा वध करून अंतिम विजय मिळवला — म्हणून ‘विजयादशमी’. याच तिथीला श्रीरामाने रावणाचा वध करून अहंकार व अधर्माचा पराभव केला, अशी दुसरी धारणा आहे; उत्तर भारतात याच धाग्यावर रावण-दहन व रामलीला होते. (या दोन कथांचा विस्तार नवरात्राच्या पानावर आहे — इथे थोडक्यात.)

कौत्स–रघुराजा–कुबेर (आपट्याची पाने ‘सोनं’ लुटण्याची कथा)

ही दसरा-विशिष्ट आख्यायिका. कौत्स या शिष्याचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्याने गुरूंना गुरुदक्षिणा देऊ केली; गुरूंनी (काही आवृत्तींत वरतंतु ऋषी) प्रत्येक विद्येमागे एक कोटी अशा चौदा विद्यांसाठी चौदा कोटी सुवर्णमुद्रा मागितल्या. कौत्स अयोध्येच्या रघुराजाकडे गेला; पण रघुराजाने नुकत्याच केलेल्या विश्वजित यज्ञात सर्व खजिना दान केल्याने त्याचा कोश रिकामा होता. पुढे अयोध्येबाहेरील आपटा व शमी वृक्षांवर सुवर्णवृष्टी झाली. गुरूंनी फक्त चौदा कोटीच घेतल्या; उरलेले सोने कौत्सने वृक्षाखाली ठेवून लोकांना लुटण्यास सांगितले — याच स्मृतीतून आजही दसऱ्याला आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देतात.

कुबेराने सुवर्णवृष्टी का केली याविषयी आवृत्त्यांत भेद आहे — काही आवृत्तींत रघुराजाने कुबेरावर स्वारीची तयारी केल्याने (धाकाने) वृष्टी झाली, तर काही आवृत्तींत इंद्राने हे ऐकून स्वतःहून कुबेराकरवी सुवर्णवृष्टी घडवली, असे सांगतात. यातील एकच आवृत्ती अंतिम मानू नये.

पांडव–शमी वृक्ष (शस्त्रपूजा धागा)

पांडवांनी अज्ञातवासात आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावर लपवली होती; अज्ञातवास संपताच दसऱ्याला ती परत घेतली — यातून शमीपूजन व शस्त्र/आयुधपूजेचा आधार सांगितला जातो. काही आवृत्तींत श्रीरामानेही रावण-मोहिमेपूर्वी शमीपूजन केल्याचा उल्लेख येतो.

कोणी करावे

पूजाविधी

खालील क्रम हा सर्वसामान्य मार्गदर्शन आहे; घरच्या व प्रादेशिक रीतीनुसार तपशिलात थोडाफार फरक असू शकतो.

  1. नवरात्रोत्थापन / घट-उत्थापन: नऊ दिवसांच्या घटाचे व अखंड दीपाचे उत्थापन व समाराधन करतात; पेरलेल्या धान्याचे अंकुर श्रद्धेने वापरतात. (नवरात्र-विधीचा विस्तार नवरात्राच्या पानावर.)
  2. शमीपूजन व अपराजिता पूजन: शमी/आपटा वृक्षाची पूजा; भूमीवर अष्टदल काढून अपराजिता देवीचे पूजन करतात (अपराजिता = ‘जिचा पराभव नाही’ अशी विजयदात्री देवी).
  3. शस्त्र/आयुधपूजा: शस्त्रे, अवजारे, यंत्रे व वाहने स्वच्छ करून हळद-कुंकू, फुले व तिलक लावून पूजा व नैवेद्य अर्पण करतात.
  4. सरस्वती/पाटीपूजन: पुस्तके, वह्या, पाटी व वाद्ये यांची पूजा; विद्यारंभ-संकल्प.
  5. सीमोल्लंघन व सोनं-वाटप: सायंकाळी गावाची सीमा ओलांडून (सीमोल्लंघन) आपट्याची पूजा करतात; आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देऊन शुभेच्छा देतात व वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करतात.

या दिवशीचा विजय मुहूर्त (2026 मध्ये दु. २.१९–३.०५) दरवर्षी व शहरानुसार बदलतो; नेमक्या वेळांसाठी २० ऑक्टोबर २०२६ चे दिनपान पाहा.

पूजा साहित्य

शमी/आपटा पाने व फांदी · हळद-कुंकू · अक्षता · फुले (झेंडू) · धूप-दीप-निरांजन · नैवेद्य · विडा-सुपारी · अपराजिता पूजनासाठी अष्टदल-रचना · शस्त्रे/अवजारे/वाहन · सरस्वती/पाटी-पुस्तके-वाद्ये · गूळ-खोबरे किंवा गोडधोड नैवेद्य. (यादी स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.)

हळद-कुंकू
अक्षता
फुले (झेंडू)
धूप
दीप
निरांजन
नैवेद्य
विडा-सुपारी
गूळ-खोबरे

उपवास / आहार

मंत्र / आरती

दसरा हा शारदीय नवरात्राची सांगता असल्याने या दिवशी देवीची आरती म्हटली जाते. महाराष्ट्रात सर्वत्र म्हटली जाणारी समर्थ रामदासरचित नवरात्रीची आरती ‘अश्विनशुद्धपक्षीं अंबा’ खाली दिली आहे — तिच्या दहाव्या कडव्यात दशमी, सीमोल्लंघन व महिषासुरमर्दिनीचा उल्लेख येतो, म्हणून ती दसऱ्यासही समर्पक आहे. शमी-अपराजिता पूजनाच्या वेळी पारंपरिक श्लोकही म्हटले जातात; शमी-श्लोकाची सुप्रसिद्ध सुरुवात ‘शमी शमयते पापं…’ अशी आहे (अर्थ: शमी पाप/अशुभ शमवते व विजय-सामर्थ्य देते). आरती व श्लोकांचे शब्द परंपरा/संप्रदायानुसार किंचित बदलू शकतात.

नवरात्रीची आरती — अश्विनशुद्धपक्षीं अंबा (समर्थ रामदास)

अश्विनशुद्धपक्षीं अंबा बैसली सिंहासनी हो ।प्रतिपदेपासून घटस्थापना ती करुनी हो ।मूलमंत्रजप करुनी भोंवते रक्षक ठेवुनी हो ।ब्रह्मा विष्णु रुद्र आईचें पूजन करिती हो ॥१॥उदो बोला उदो अंबाबाई माउलीचा हो ।उदोकारें गर्जती काय महिमा वर्णूं तिचा हो ॥ धृ ॥द्वितीयेचे दिवशीं मिळती चौसष्ट योगिनी हो ।सकळांमध्ये श्रेष्ठ परशुरामाची जननी हो ।कस्तूरी मळवट भांगीं शेंदूर भरुनी हो ।उदोकारें गर्जती सकल चामुंडा मिळुनी हो ॥ उदो ॥२॥तृतीयेचे दिवशीं अंबे शृंगार मांडिला हो ।मळवट पातळ चोळी कंठीं हार मुक्ताफळें हो ।कंठींची पदकें कांसे पीतांबर पिवळा हो ।अष्टभुजा मिरविती अंबे सुंदर दिसे लीला हो ॥ उदो ॥३॥चतुर्थीचे दिवशीं विश्वव्यापक जननी हो ।उपासकां पाहसी अंबे प्रसन्न अंतःकरणीं हो ।पूर्णकृपे पाहसी जगन्मातें मनमोहिनो हो ।भक्तींच्या माउली सुर ते येती लोटांगणीं हो ॥ उदो ॥४॥पंचमीचे दिवशीं व्रत तें उपांगललिता हो ।अर्घ्यपाद्यपूजनें तुजला भवानी स्तविती हो ।रात्रीचे समयीं करिती जागरण हरिकथा हो ।आनंदे प्रेम तें आलें सद्भावें क्रीडतां हो ॥ उदो ॥५॥षष्ठीचे दिवशीं भक्तां आनंद वर्तला हो ।घेउनि दिवट्या हस्तीं हर्षे गोंधळ घातला हो ।कवडी एक अर्पितां देसी हार मुक्ताफळां हो ।जोगवा मागतां प्रसन्न झाली भक्तकुळां हो ॥ उदो ॥६॥सप्तमीचे दिवशीं सप्तशृंगगडावरी हो ।तेथें तूं नांदसी भोंवती पुष्पें नानापरी हो ।जाईजुईशेवंती पूजा रेखियली बरवी हो ।भक्त संकटीं पडतां झेलुनि घेसी वचरेवरी हो ॥ उदो ॥७॥अष्टमीचे दिवशीं अष्टभुजा नारायणी हो ।सह्याद्रीपर्वतीं पाहिली उभी जगजननी हो ।मन माझें मोहिलें शरण आलों तुजलागुनी हो ।स्तनपान देउनी सुखी केलें अंतःकरणीं हो ॥ उदो ॥८॥नवमीचे दिवशीं नव दिवसांचे पारणें हो ।सप्तशतीजप होमहवनें सद्भक्ती करुनी हो ।षड्रस अन्नें नैवेद्यासी अर्पियेलीं भोजनीं हो ।आचार्य ब्राह्मणां तृप्त केलें त्वां कृपेंकरुनी हो ॥ उदो ॥९॥दशमीचे दिवशीं अंबा निजे सीमोल्लंघनीं हो ।सिंहारुढ दारुण शस्त्रें अंबे त्वां घेउनी हो ।शुंभनिशुंभादिक राक्षसां किती मारिसी रणीं हो ।विप्र रामदासा आश्रय दिधला तो चरणीं हो ॥ उदो ॥१०॥

प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र-विशेष)

या सर्व रीती परंपरेनुसार बदलू शकतात — कोणतीही एक प्रथा, दिशा किंवा वेळ सार्वत्रिक नियम म्हणून न मानता आपल्या घरच्या रीतीने साजरा करावा. शाही सीमोल्लंघन व रावणदहन कार्यक्रमांच्या वेळा आयोजक/मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

दसरा २०२६ मध्ये कधी आहे?
मंगळवार, २० ऑक्टोबर २०२६ (आश्विन शुक्ल दशमी, अपराह्नी; नक्षत्र श्रवण). काही राष्ट्रीय पंचांगे २१ ऑक्टो दाखवतात — वरील तिथी-नोंद पाहा.
आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून का देतात?
कौत्स–रघुराजा–कुबेर कथेनुसार याच दिवशी आपटा/शमी वृक्षांवर सुवर्णवृष्टी झाली होती; त्या स्मृतीतून आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देतात व वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करतात.
सीमोल्लंघन म्हणजे काय आणि दसऱ्याला का करतात?
सायंकाळी गावाची सीमा ओलांडून आपट्याची पूजा व सोनं-वाटप करणे म्हणजे सीमोल्लंघन. मूळ ही पावसाळ्यानंतरची मोहीम-परंपरा होती; आज ती मर्यादा ओलांडून प्रगतीकडे जाण्याचे प्रतीक मानली जाते.
साडेतीन मुहूर्त कोणते? दसरा त्यातला एक आहे का?
होय. गुढीपाडवा · अक्षय्य तृतीया · दसरा (तीन पूर्ण) आणि दिवाळी पाडवा/बलिप्रतिपदा (अर्धा) हे साडेतीन मुहूर्त. या दिवशी दिनशुद्धी न पाहता शुभकार्य करता येते, अशी धारणा आहे.
दसऱ्याला काय पूजा करतात?
शमी-अपराजिता पूजन, शस्त्र/आयुध व वाहनपूजा, विद्यार्थ्यांचे सरस्वती/पाटीपूजन, आणि आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून वाटप. नवरात्रोत्थापन (घट-उत्थापन) याच दिवशी होते.
विजयादशमी म्हणजे काय / हे नाव कसे पडले?
‘विजयाची दशमी’ — देवीच्या (महिषासुर) व श्रीरामाच्या (रावण) विजयाची तिथी. नऊ रात्रींच्या देवी-उपासनेनंतर दहाव्या दिवशी मिळालेला विजय, यावरून ‘विजयादशमी’.
दसऱ्याला नवीन वस्तू/वाहन/सोने खरेदी करावी का?
साडेतीन मुहूर्तातील पूर्ण मुहूर्त असल्याने खरेदी व नवीन कार्यास शुभ मानतात. तरी वैयक्तिक आर्थिक/ज्योतिष-निर्णय आपल्या विवेकाने व सल्लागाराच्या मार्गदर्शनाने घ्यावेत.
दसरा व नवरात्राचा संबंध काय?
दसरा ही नवरात्राची सांगता (दहावा दिवस) — नऊ रात्रींच्या देवी-उपासनेनंतरचा विजय-दिवस. नऊ दिवसांचा तपशील नवरात्राच्या पानावर आहे.