दसरा / विजयादशमी
दसरा (विजयादशमी) हा आश्विन शुक्ल दशमीला येणारा सण — शारदीय नवरात्राची सांगता व वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचा दिवस. देवीने महिषासुराचा आणि श्रीरामाने रावणाचा वध केला अशी पुराण-धारणा या तिथीशी जोडलेली आहे. महाराष्ट्रात या दिवशी आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देतात, सीमोल्लंघन करून शमी-अपराजिता व शस्त्र/आयुधांचे पूजन करतात आणि विद्यार्थी सरस्वती/पाटीपूजन करतात. दसरा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त असल्याने खरेदी व नवीन कार्यास वेगळी दिनशुद्धी पाहावी लागत नाही. या वर्षीची तारीख (2026): मंगळवार २० ऑक्टोबर.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
दसऱ्याचे महत्त्व अनेक बाजूंनी आहे:
- विजयादशमी = ‘विजयाची दशमी’: नऊ रात्रींच्या देवी-उपासनेनंतर दहाव्या दिवशी मिळालेला विजय. सत्य/धर्माचा असत्य/अधर्मावर विजय हे या सणाचे मध्यवर्ती सूत्र मानले जाते.
- साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक: हिंदू परंपरेत गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया व दसरा (तीन पूर्ण) आणि दिवाळी पाडवा/बलिप्रतिपदा (अर्धा) हे ‘साडेतीन मुहूर्त’ मानले जातात. या दिवशी उत्तम तिथी-नक्षत्र-योगाचा ‘स्वयंसिद्ध’ संयोग असतो, म्हणून वाहन/मालमत्ता/सोने/वस्त्र खरेदी व नवीन उपक्रमास दिनशुद्धी पाहावी लागत नाही, अशी धारणा आहे.
- ऋतू व हंगाम: आश्विन हा देवी-भक्तीचा महिना; पावसाळा संपून शरद ऋतू स्थिरावतो. दसऱ्यानंतर वीस दिवसांनी दिवाळी येते — हा सण-हंगामाचा प्रारंभबिंदू आहे.
- ऐतिहासिक-सामरिक अर्थ (महाराष्ट्र): पावसाळ्यानंतर पूर्वी राजे व योद्धे या दिवशी सीमोल्लंघन करून मोहिमेस निघत आणि शस्त्र-आयुधांचे पूजन करून विजयाची कामना करत.
साडेतीन मुहूर्त-यादी: गुढीपाडवा · अक्षय्य तृतीया · दसरा (तीन पूर्ण) + दिवाळी पाडवा/बलिप्रतिपदा (अर्धा) — ही यादी परंपरा-आधारित आहे; तरी आपल्या प्रमाण-पंचांगाशी ताळा घ्यावा.
पौराणिक कथा
दसरा एकाच कथेशी बांधलेला नाही — त्याच्याशी तीन स्वतंत्र कथा-धागे जोडले जातात. या कथा एकाच घटनेच्या नाहीत; त्या एकमेकांना पर्यायी आहेत, स्पर्धी नव्हे. या तिन्ही कथा-धाग्यांच्या तपशिलांत परंपरा व स्रोतानुसार फरक आढळतो.
देवी-महिषासुर व श्रीराम-रावण (नवरात्र-सांगता धागा)
मान्यतेनुसार देवीने नऊ दिवसांच्या युद्धानंतर दशमीला महिषासुराचा वध करून अंतिम विजय मिळवला — म्हणून ‘विजयादशमी’. याच तिथीला श्रीरामाने रावणाचा वध करून अहंकार व अधर्माचा पराभव केला, अशी दुसरी धारणा आहे; उत्तर भारतात याच धाग्यावर रावण-दहन व रामलीला होते. (या दोन कथांचा विस्तार नवरात्राच्या पानावर आहे — इथे थोडक्यात.)
कौत्स–रघुराजा–कुबेर (आपट्याची पाने ‘सोनं’ लुटण्याची कथा)
ही दसरा-विशिष्ट आख्यायिका. कौत्स या शिष्याचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्याने गुरूंना गुरुदक्षिणा देऊ केली; गुरूंनी (काही आवृत्तींत वरतंतु ऋषी) प्रत्येक विद्येमागे एक कोटी अशा चौदा विद्यांसाठी चौदा कोटी सुवर्णमुद्रा मागितल्या. कौत्स अयोध्येच्या रघुराजाकडे गेला; पण रघुराजाने नुकत्याच केलेल्या विश्वजित यज्ञात सर्व खजिना दान केल्याने त्याचा कोश रिकामा होता. पुढे अयोध्येबाहेरील आपटा व शमी वृक्षांवर सुवर्णवृष्टी झाली. गुरूंनी फक्त चौदा कोटीच घेतल्या; उरलेले सोने कौत्सने वृक्षाखाली ठेवून लोकांना लुटण्यास सांगितले — याच स्मृतीतून आजही दसऱ्याला आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देतात.
कुबेराने सुवर्णवृष्टी का केली याविषयी आवृत्त्यांत भेद आहे — काही आवृत्तींत रघुराजाने कुबेरावर स्वारीची तयारी केल्याने (धाकाने) वृष्टी झाली, तर काही आवृत्तींत इंद्राने हे ऐकून स्वतःहून कुबेराकरवी सुवर्णवृष्टी घडवली, असे सांगतात.
पांडव–शमी वृक्ष (शस्त्रपूजा धागा)
पांडवांनी अज्ञातवासात आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावर लपवली होती; अज्ञातवास संपताच दसऱ्याला ती परत घेतली — यातून शमीपूजन व शस्त्र/आयुधपूजेचा आधार सांगितला जातो. काही आवृत्तींत श्रीरामानेही रावण-मोहिमेपूर्वी शमीपूजन केल्याचा उल्लेख येतो.
कोणी करावे
- घरोघरी हिंदू कुटुंबे दसरा साजरा करतात; आपट्याची पाने देणे-घेणे व वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करणे हा सर्वव्यापी लोकाचार आहे.
- पूर्वीचे राजे/योद्धे → आजचे सैनिक, शेतकरी, कारागीर व व्यावसायिक आपली शस्त्रे, अवजारे, यंत्रे व वाहने यांची आयुधपूजा करतात.
- विद्यार्थी व कलाकार पुस्तके, पाटी व वाद्ये यांचे सरस्वती/पाटीपूजन करतात — विद्यारंभास हा दिवस शुभ मानला जातो.
पूजाविधी
खालील क्रम हा सर्वसामान्य मार्गदर्शन आहे; घरच्या व प्रादेशिक रीतीनुसार तपशिलात थोडाफार फरक असू शकतो.
- नवरात्रोत्थापन / घट-उत्थापन: नऊ दिवसांच्या घटाचे व अखंड दीपाचे उत्थापन व समाराधन करतात; पेरलेल्या धान्याचे अंकुर श्रद्धेने वापरतात. (नवरात्र-विधीचा विस्तार नवरात्राच्या पानावर.)
- शमीपूजन व अपराजिता पूजन: शमी/आपटा वृक्षाची पूजा; भूमीवर अष्टदल काढून अपराजिता देवीचे पूजन करतात (अपराजिता = ‘जिचा पराभव नाही’ अशी विजयदात्री देवी).
- शस्त्र/आयुधपूजा: शस्त्रे, अवजारे, यंत्रे व वाहने स्वच्छ करून हळद-कुंकू, फुले व तिलक लावून पूजा व नैवेद्य अर्पण करतात.
- सरस्वती/पाटीपूजन: पुस्तके, वह्या, पाटी व वाद्ये यांची पूजा; विद्यारंभ-संकल्प.
- सीमोल्लंघन व सोनं-वाटप: सायंकाळी गावाची सीमा ओलांडून (सीमोल्लंघन) आपट्याची पूजा करतात; आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देऊन शुभेच्छा देतात व वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करतात.
या दिवशीचा विजय मुहूर्त (2026 मध्ये दु. २.१९–३.०५) दरवर्षी व शहरानुसार बदलतो; नेमक्या वेळांसाठी २० ऑक्टोबर २०२६ चे दिनपान पाहा.
पूजा साहित्य
शमी/आपटा पाने व फांदी · हळद-कुंकू · अक्षता · फुले (झेंडू) · धूप-दीप-निरांजन · नैवेद्य · विडा-सुपारी · अपराजिता पूजनासाठी अष्टदल-रचना · शस्त्रे/अवजारे/वाहन · सरस्वती/पाटी-पुस्तके-वाद्ये · गूळ-खोबरे किंवा गोडधोड नैवेद्य. (यादी स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.)
हळद-कुंकू
अक्षता
फुले (झेंडू)
धूप
दीप
निरांजन
नैवेद्य
विडा-सुपारी
गूळ-खोबरेउपवास / आहार
- दसरा हा प्रामुख्याने सण/उत्सवाचा दिवस आहे — कठोर उपवासाचा नियम सर्वत्र नाही. अनेक ठिकाणी नवरात्र-उपवासाचे पारणे (सांगता) याच दिवशी होते.
- गोडधोड नैवेद्य व गूळ-खोबरे, श्रीखंड-पुरी यांसारखे पदार्थ सामान्य आहेत. आहार-प्रथा घरोघरी व परंपरेनुसार बदलतात — कोणतीही एक प्रथा सार्वत्रिक म्हणून मानू नये.
मंत्र / आरती
दसरा हा शारदीय नवरात्राची सांगता असल्याने या दिवशी देवीची आरती म्हटली जाते. महाराष्ट्रात सर्वत्र म्हटली जाणारी समर्थ रामदासरचित नवरात्रीची आरती ‘अश्विनशुद्धपक्षीं अंबा’ खाली दिली आहे — तिच्या दहाव्या कडव्यात दशमी, सीमोल्लंघन व सिंहारूढ अंबेने शुंभ-निशुंभादी राक्षसांचा वध केल्याचा उल्लेख येतो, म्हणून ती दसऱ्यासही समर्पक आहे. शमी-अपराजिता पूजनाच्या वेळी पारंपरिक श्लोकही म्हटले जातात; शमी-श्लोकाची सुप्रसिद्ध सुरुवात ‘शमी शमयते पापं…’ अशी आहे (अर्थ: शमी पाप/अशुभ शमवते व विजय-सामर्थ्य देते). आरती व श्लोकांचे शब्द परंपरा/संप्रदायानुसार किंचित बदलू शकतात.
नवरात्रीची आरती — अश्विनशुद्धपक्षीं अंबा (समर्थ रामदास)
प्रादेशिक रीती (महाराष्ट्र-विशेष)
- आपट्याची पाने ‘सोनं’ लुटणे: ही महाराष्ट्राची वैशिष्ट्यपूर्ण प्रथा. आपटा (Bauhinia racemosa) ची पाने वाटतात; ती शमीहून वेगळा वृक्ष आहे. पाने फेट्यात/टोपीत खोचणे व वडीलधाऱ्यांना देऊन आशीर्वाद घेणे रूढ आहे. लोकोक्ती: ‘सायंकाळी सोने लुटुनी मोरू परतुनि आला.’
- सीमोल्लंघन: पावसाळ्यानंतर गावाची सीमा ओलांडणे — मूळ सामरिक/मोहीम-परंपरा. एका स्रोतानुसार जिजाबाईंनी बाल शिवाजी महाराजांना सीमोल्लंघनास नेल्याचा उल्लेख येतो; आज हे मर्यादा ओलांडून प्रगतीचे प्रतीक मानले जाते. कोल्हापूर व सातारा येथे शाही सीमोल्लंघन सोहळा होतो.
- आयुध/शस्त्रपूजा व सरस्वती-पाटीपूजन: शेतकरी, कारागीर व व्यावसायिक आपली अवजारे-वाहने पूजतात; विद्यार्थी विद्यारंभ करतात.
- रावणदहन / रामलीला: नागपूर व मुंबई-उपनगरांसह अनेक शहरांत रावण-दहन होते; उत्तर-भारतीय प्रभावाने ते वाढते आहे. महाराष्ट्रात मूळ भर मात्र आपटा-सीमोल्लंघनावर राहतो.
या सर्व रीती परंपरेनुसार बदलू शकतात — कोणतीही एक प्रथा, दिशा किंवा वेळ सार्वत्रिक नियम म्हणून न मानता आपल्या घरच्या रीतीने साजरा करावा. शाही सीमोल्लंघन व रावणदहन कार्यक्रमांच्या वेळा आयोजक/मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.
लक्षात ठेवा
- आपटा वि. शमी: आपटा (Bauhinia racemosa) व शमी (Prosopis cineraria) हे वेगळे वृक्ष आहेत; महाराष्ट्रात प्रामुख्याने आपट्याची पाने वाटतात, तर शमी-पूजन वेगळे. (आपटा हा कडुनिंब नाही.) पर्यावरण-टीप: आपट्याच्या झाडांची नासधूस टाळावी — मर्यादित पानेच घ्यावीत.
- खरेदी-मुहूर्त: साडेतीन मुहूर्त असल्याने या दिवशी आर्थिक व्यवहार व खरेदी वाढते; तरी मोठे आर्थिक निर्णय स्वतःच्या व सल्लागाराच्या विवेकानेच घ्यावेत.
- गर्दी/सोहळे: शाही सीमोल्लंघन (कोल्हापूर-सातारा) व रावणदहन कार्यक्रमांना गर्दी असते; वेळा आयोजकांकडून तपासाव्यात व गर्दीत नेहमीची काळजी घ्यावी.
- तिथी-गोंधळ टाळा: ‘२० की २१ ऑक्टोबर?’ — २० ऑक्टोबर; काही राष्ट्रीय पंचांगे २१ ऑक्टो दाखवतात (वरील तिथी-नोंद पाहा).
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- दसरा २०२६ मध्ये कधी आहे?
- मंगळवार, २० ऑक्टोबर २०२६ (आश्विन शुक्ल दशमी, अपराह्नी; नक्षत्र श्रवण). काही राष्ट्रीय पंचांगे २१ ऑक्टो दाखवतात — वरील तिथी-नोंद पाहा.
- आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून का देतात?
- कौत्स–रघुराजा–कुबेर कथेनुसार याच दिवशी आपटा/शमी वृक्षांवर सुवर्णवृष्टी झाली होती; त्या स्मृतीतून आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून एकमेकांना देतात व वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करतात.
- सीमोल्लंघन म्हणजे काय आणि दसऱ्याला का करतात?
- सायंकाळी गावाची सीमा ओलांडून आपट्याची पूजा व सोनं-वाटप करणे म्हणजे सीमोल्लंघन. मूळ ही पावसाळ्यानंतरची मोहीम-परंपरा होती; आज ती मर्यादा ओलांडून प्रगतीकडे जाण्याचे प्रतीक मानली जाते.
- साडेतीन मुहूर्त कोणते? दसरा त्यातला एक आहे का?
- होय. गुढीपाडवा · अक्षय्य तृतीया · दसरा (तीन पूर्ण) आणि दिवाळी पाडवा/बलिप्रतिपदा (अर्धा) हे साडेतीन मुहूर्त. या दिवशी दिनशुद्धी न पाहता शुभकार्य करता येते, अशी धारणा आहे.
- दसऱ्याला काय पूजा करतात?
- शमी-अपराजिता पूजन, शस्त्र/आयुध व वाहनपूजा, विद्यार्थ्यांचे सरस्वती/पाटीपूजन, आणि आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून वाटप. नवरात्रोत्थापन (घट-उत्थापन) याच दिवशी होते.
- विजयादशमी म्हणजे काय / हे नाव कसे पडले?
- ‘विजयाची दशमी’ — देवीच्या (महिषासुर) व श्रीरामाच्या (रावण) विजयाची तिथी. नऊ रात्रींच्या देवी-उपासनेनंतर दहाव्या दिवशी मिळालेला विजय, यावरून ‘विजयादशमी’.
- दसऱ्याला नवीन वस्तू/वाहन/सोने खरेदी करावी का?
- साडेतीन मुहूर्तातील पूर्ण मुहूर्त असल्याने खरेदी व नवीन कार्यास शुभ मानतात. तरी वैयक्तिक आर्थिक/ज्योतिष-निर्णय आपल्या विवेकाने व सल्लागाराच्या मार्गदर्शनाने घ्यावेत.
- दसरा व नवरात्राचा संबंध काय?
- दसरा ही नवरात्राची सांगता (दहावा दिवस) — नऊ रात्रींच्या देवी-उपासनेनंतरचा विजय-दिवस. नऊ दिवसांचा तपशील नवरात्राच्या पानावर आहे.
