हरतालिका (हरितालिका तृतीया)
हरतालिका हे शिव-पार्वती (हरगौरी) यांचे व्रत — पार्वतीने शिवाला पती म्हणून मिळवण्यासाठी केलेल्या कठोर तपाची स्मृती. हे भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला येते — साधारणपणे गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी; यंदा (२०२६) मात्र गणेश चतुर्थीसह एकाच दिवशी, सोमवार १४ सप्टेंबर (पंचांगानुसार). प्रामुख्याने सुवासिनी व कुमारिका दिवसभर निर्जळी उपवास करतात, वाळू किंवा मातीचे शिवलिंग पूजतात, कथा वाचतात व रात्री जागरण करतात — स्त्रियांतील सर्वात कडक व्रतांपैकी एक.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
हरतालिका हे भक्ती, दृढनिश्चय व पातिव्रत्य यांचे प्रतीक मानले जाते. पार्वतीने वडिलांच्या इच्छेविरुद्ध जाऊन, केवळ मनोनिश्चयाच्या बळावर शिवाला वरले — म्हणून सुवासिनी पतीच्या दीर्घायुष्य व अखंड सौभाग्यासाठी, तर कुमारिका मनासारखा जोडीदार मिळावा म्हणून हे व्रत करतात. उत्तर व पश्चिम भारतात हे तीन "तीज" पैकी एक (हरियाली, कजरी, हरतालिका) मानले जाते; बिहार, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, राजस्थान व महाराष्ट्राच्या काही भागांत मोठ्या प्रमाणात पाळले जाते. महाराष्ट्रात हे "हरतालिका/हरितालिका" म्हणूनच ओळखले जाते.
पौराणिक कथा
पार्वतीने (हिमालयकन्या) मनोमन शिवाला पती म्हणून वरले होते. नारदाच्या सल्ल्याने तिच्या पित्याने तिचा विवाह विष्णूशी ठरवला. हे मान्य नसल्याने पार्वतीने आपल्या सखीकडे मन मोकळे केले — "विष्णूशी विवाह झाला तर प्राणत्याग करेन" असा निरोप दिला. सखीने तिला घरातून अरण्यात नेले; तिथे पार्वतीने वाळूचे शिवलिंग करून त्याची पूजा केली. दिवसभर पूर्ण उपवास व रात्रभर जागरण (शिवस्तोत्र-भजन) केले. तिच्या कठोर तपाने शिव प्रसन्न होऊन तिचा पत्नी म्हणून स्वीकार केला.
काही आवृत्तींत गंगातीरी किंवा नदीकाठची वाळू असा उल्लेख येतो, तर मराठी विकिपीडिया फक्त "अरण्यातील वाळू" म्हणते. घरगुती पूजा-पद्धतीत काही ठिकाणी फक्त पार्वती-सखी व शिवलिंग यांचे पूजन सांगितले जाते, तर काही ठिकाणी शिव-पार्वती-गणेश तिन्ही मूर्तींचे पूजन केले जाते. "हरितालिका" या नावाच्या नेमक्या व्युत्पत्तीबाबतही मतभेद आहेत — काहींच्या मते "हरिता" म्हणजे सखीने नेलेली (पार्वती) व "लिका/आलिका" म्हणजे सखी; काही स्रोत "हरित" म्हणजे अपहरण/नेणे असे सांगतात; तर एका स्रोतानुसार "हरि+तालिका" अशी फोड आहे, पण नेमकी व्याख्या स्पष्ट नाही. कोणतीही एक व्युत्पत्ती अंतिम मानू नये.
कोणी करावे
प्रामुख्याने सुवासिनी (पतीचे दीर्घायुष्य व अखंड सौभाग्य) व कुमारिका (इच्छित वर) हे व्रत करतात. महाराष्ट्रात विधवा स्त्रियाही हे व्रत करतात असा उल्लेख आढळतो — मात्र हे सर्वत्र लागू असेलच असे नाही. गर्भवती, आजारी किंवा औषधोपचारातील स्त्रियांनी कडक निर्जळी उपवास टाळून केवळ पूजा करावी असा व्यवहार्य सल्ला अनेक स्रोत देतात.
पूजाविधी
खालील क्रम संशोधित सर्वसाधारण आहे.
- दिवसभराच्या निर्जळी व्रताचा संकल्प करावा.
- चौरंगावर वाळू किंवा मातीने शिवलिंग व पार्वती-सखी (व घरगुती पद्धतीत गणेश) यांच्या मूर्ती स्थापाव्यात.
- सोळा-उपचार पूजन करावे — बेलपत्र, शमीपत्र, आंब्याची पाने, पांढरी फुले, पंचामृत, वस्त्र, हळद-कुंकू-अष्टगंध इत्यादी अर्पण करावे.
- हिरवी साडी, बांगड्या, मेंदी असे सौभाग्यालंकार करून स्त्रिया पूजेस बसतात.
- कथावाचन व आरती करून प्रार्थना करावी — सुवासिनींनी अखंड सौभाग्यासाठी, कुमारिकांनी इच्छित वरासाठी.
- रात्री जागरण करावे — भजन, खेळ किंवा स्तोत्रपठण; अनेक जणी रात्रभर जागतात.
- दुसऱ्या दिवशी पारण करावे — मराठी विकिपीडियानुसार रुईचे पान तुपात बुडवून चाटून उपवास सोडतात. काही ठिकाणी मध्यरात्री बेलपान, काही मध, तर काही खडीसाखर-केळी असे थोडे खाऊन उपवास सोडतात.
२०२६ मध्ये हरतालिका व गणेश चतुर्थी एकाच दिवशी असल्याने आणि दोन्ही व्रतांचे कर्ते भिन्न असल्याने, मुख्य पूजाकाळात कोणतीही पूजा आधी किंवा नंतर करता येते.
पूजा साहित्य
वाळू; हरितालिकेच्या दोन मूर्ती व शिवलिंग; बेलपत्र, शमीपत्र, आंब्याची पाने, पांढरी फुले; सोळा झाडांची पाने; वस्त्र; पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध, साखर); सौभाग्य-साहित्य — बांगड्या, काजळ, कुंकू, चंदन, हळद-कुंकू, अष्टगंध, गुलाल; चौरंग, रांगोळी, तांदूळ, कलश, ताम्हण, आसन, निरांजन किंवा समई, शंख, घंटा, कापूर-आरती. यादी घरोघरी थोडीफार बदलते.
शिवलिंग
बेलपत्र
आंब्याची पाने
पांढरी फुले
वस्त्र
पंचामृत
बांगड्या
चंदन-अष्टगंध
हळद-कुंकू
चौरंग
रांगोळी
कलश
ताम्हण
निरांजन
समई
कापूरउपवास / आहार नियम
शास्त्रशुद्ध पद्धतीत हा निर्जळी (पाणीही न घेता) उपवास — दिवसभर अन्न व पाणी दोन्ही वर्ज्य; म्हणून हे स्त्रियांतील सर्वात कडक व्रतांपैकी एक मानले जाते. व्रत दुसऱ्या दिवशी पूजेनंतर सोडले जाते. सर्वच स्त्रिया निर्जळी करतातच असे नाही — गर्भवती, आजारी, वृद्ध व स्थानिक परंपरेनुसार फराळी किंवा फक्त-पूजा असेही पर्याय आढळतात.
मंत्र / आरती
व्रतात शिव-पार्वती पूजन, हरतालिका व्रतकथेचे वाचन व आरती केली जाते — पूजेच्या शेवटी शिवशंकराच्या कृपेसाठी व त्याला पार्वतीसह वंदन करण्यासाठी शिव-आरती म्हटली जाते. प्रचलित शिव-आरतीची ओळखीची पहिली ओळ: "जय देव जय देव जय श्रीशंकरा, आरती ओवाळूं तुज कर्पूरगौरा." संपूर्ण आरती-मजकूर येथे दिलेला नाही, फक्त अर्थ व ओळख-ओळ.
प्रादेशिक रीती
- महाराष्ट्र: "हरतालिका/हरितालिका तृतीया"; सिंधुदुर्ग-गोवा किनारपट्टीसह पाळले जाते — गणेशोत्सवाच्या पूर्वसंध्येचा (यंदा तर एकाच दिवशीचा) स्त्री-व्रत.
- उत्तर भारत: "हरतालिका तीज" — तीन तीजांपैकी एक; बिहार, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, राजस्थान.
- कर्नाटक: त्याच तिथीला स्वर्णगौरी व्रत / गौरी हब्बा — गौरी (पार्वती, गणेशमाता) पूजन; हे हरतालिकेचे प्रादेशिक रूप मानले जाऊ शकते, पण तंतोतंत तेच व्रत आहे असे मांडू नये.
- तमिळनाडू: तीन-दिवसीय गौरी उत्सव. गुजरात व बंगालमध्ये हे व्रत रूढ नाही.
आज लक्षात ठेवा
- आरोग्य: निर्जळी (पाणीही न घेता) दिवसभराचा उपवास कडक असतो — गर्भवती, मधुमेही, रक्तदाबाच्या, आजारी व वृद्ध स्त्रियांनी वैद्यकीय सल्ल्याने व स्थानिक परंपरेनुसार फराळी किंवा फक्त-पूजा असा पर्याय निवडावा; तब्येतीशी तडजोड नको.
- रीतीभेद: पूजाविधी, पारण-पद्धत व मंत्र घरोघरी व प्रांतोप्रांती बदलतात — घरच्या व स्थानिक परंपरेनुसार पाळावे.
- २०२६ विशेष: हरतालिका व गणेश चतुर्थी एकाच दिवशी; घरात दोन्ही पूजा असतील तर क्रमाचे बंधन नाही — कोणतीही आधी किंवा नंतर करता येते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- हरतालिका व्रत का करतात?
- पार्वतीने कठोर तपाने शिवाला पती म्हणून मिळवले; त्या स्मृतीत सुवासिनी अखंड सौभाग्यासाठी व कुमारिका इच्छित वरासाठी हे व्रत करतात.
- हरतालिका व्रत कोणी करावे व कोणी टाळावे?
- प्रामुख्याने सुवासिनी व कुमारिका (महाराष्ट्रात विधवाही); गर्भवती, आजारी व औषधोपचारातील स्त्रियांनी कडक उपवास टाळून फक्त पूजा करावी.
- हरितालिका तृतीया २०२६ मध्ये कधी आहे?
- सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६ (भाद्रपद शुक्ल तृतीया); यंदा गणेश चतुर्थीच्याच दिवशी.
- हरतालिका आणि गणेश चतुर्थी एकाच दिवशी का?
- हरतालिकेस सूर्योदयव्यापिनी तृतीया व गणेश चतुर्थीस मध्यान्हव्यापिनी चतुर्थी लागते; १४ सप्टेंबरला सूर्योदयकाळी तृतीया व मध्यान्ही चतुर्थी दोन्ही उपस्थित असल्याने दोन्ही एकाच दिवशी येतात.
- हरतालिकेचा उपवास कसा सोडावा?
- पारंपरिक पद्धतीत दुसऱ्या दिवशी पूजेनंतर — मराठी विकिपीडियानुसार रुईचे पान तुपात बुडवून; प्रांतानुसार बेलपान, मध किंवा खडीसाखर असेही आढळते.
- पूजेसाठी काय साहित्य लागते?
- वाळू, हरितालिकेच्या दोन मूर्ती व शिवलिंग, बेल-शमी-आंब्याची पाने, पांढरी फुले, पंचामृत, सौभाग्य-साहित्य व नेहमीचे पूजासाहित्य.
- 'हरितालिका' नाव कसे पडले?
- सखीने पार्वतीला अरण्यात नेले म्हणून असे मानले जाते, पण नेमकी शब्द-व्युत्पत्ती स्रोतांत भिन्न आहे.