पिठोरी अमावस्या
पिठोरी अमावस्या ही श्रावण कृष्ण अमावास्येला (महाराष्ट्र-गुजरातचे अमांत नाव; पूर्णिमांत भागांत 'भाद्रपद अमावस्या') येणारे मातांचे व्रत — मुलांच्या आरोग्य व दीर्घायुष्यासाठी चौसष्ट योगिनी व सप्तमातृकांची पूजा केली जाते, म्हणून याला 'मातृदिन'ही म्हणतात. यंदा (२०२६): गुरुवार, १० सप्टेंबर. याच दिवशी राज्यभर बैल पोळा हा वेगळा शेती-कृतज्ञता सण असतो — दोन्ही एकत्र समजू नयेत.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
महत्त्व
मातृ-वात्सल्य व संततीच्या दीर्घायुष्याचे हे व्रत आहे — मुलांच्या आरोग्य व समृद्धीसाठी चौसष्ट योगिनी व सप्तमातृकांची कृपा मागितली जाते; व्रत-फल म्हणून अपत्ये सुरक्षित-निरोगी राहतात अशी मान्यता आहे. ही श्रद्धा-आधारित मान्यता आहे, वैद्यकीय दावा नाही.
'पीठ' म्हणजे पीठ/मैदा — पूर्वी पिठाच्याच चौसष्ट देवींच्या (व काही परंपरेत दुर्गेच्याही) प्रतिमा घडवून पूजल्या जात, त्यावरूनच 'पिठोरी' हे नाव पडले असे तीनहून अधिक स्वतंत्र स्रोत सांगतात.
देवता-समूहात 'पिठोरी देवी' असाही उल्लेख काही स्रोतांत येतो — ती चौसष्ट योगिनींहून स्वतंत्र एक देवता आहे, की केवळ पिठाच्या मूर्तींना दिलेले सामूहिक नाव आहे, हे कोणत्याही स्रोतात स्पष्ट झालेले नाही.
हाच दिवस इंग्रजी स्रोतांनुसार 'कुशोत्पातिनी/कुशग्रहणी अमावस्या' म्हणूनही ओळखला जातो — वर्षभर श्राद्ध-कर्मासाठी लागणारे दर्भ (कुश गवत) याच दिवशी विशिष्ट नियमांनी उपटून साठवले जाते असे बाह्य स्रोत सांगतात; भाद्रपद पौर्णिमेनंतर तेच अगस्त्य-तर्पणासाठी वापरून पितृपक्ष सुरू होतो. या तारखेच्या पंचांगातही स्वतंत्रपणे 'दर्भाहरण' अशी नोंद आहे — ती केवळ दिनदर्शिका-संदर्भासाठी आहे, प्रथेचा पुरावा म्हणून नव्हे. ही केवळ आगामी पितृपक्षाची तयारी आहे, सर्वपित्री अमावस्या स्वतः नव्हे (ती सुमारे एक महिन्यानंतर, वेगळ्या तिथीला येते).
पूजाक्रम, साहित्य व उपवास-नियम घराघरांत व प्रदेशांत बदलतात — कोणतीही विधी-कृती येथे सार्वत्रिक प्रिस्क्रिप्शन म्हणून मांडलेली नाही.
पौराणिक कथा
एका गरीब पण धर्मनिष्ठ ब्राह्मणाच्या घरी दरवर्षी श्रावण अमावास्येला त्याच्या वडिलांचे श्राद्ध होत असे. नेमक्या त्याच दिवशी त्याच्या सुनेला प्रसूती-वेदना होत आणि जन्मलेले मूल दगावे — सलग अनेक वर्षे (स्रोतांनुसार सहा ते सात वर्षे) हेच घडत राहिले, त्यामुळे श्राद्ध-विधी वारंवार विस्कळीत होई. संतप्त सासऱ्याने अखेर तिला मृत बालकासह घराबाहेर, जंगलात हाकलून दिले. जंगलात एका वनदेवतेच्या पत्नीने तिला आधार देत एका शिवलिंगाजवळ लपून राहण्यास सांगितले. त्याच रात्री नागकन्या, देवकन्या व सात अप्सरा त्या शिवलिंगाच्या पूजेसाठी आल्या; तिची व्यथा ऐकून त्यांनी तिची मृत मुले पुन्हा जिवंत केली आणि तिला चौसष्ट योगिनींचे हे व्रत शिकवून मृत्युलोकात सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यास सांगितले. ती जिवंत मुलांसह घरी परतली; कुटुंबाची समेट झाली आणि तेव्हापासून हे व्रत रूढ झाले असे मानले जाते. ही एक व्यापक-प्रचलित लोकप्रिय व्रतकथा आहे — कोणत्याही मूळ पुराण-ग्रंथाचा प्रत्यक्ष श्लोक येथे उद्धृत सापडलेला नाही, त्यामुळे निर्विवाद पुराणकथा म्हणून नव्हे, लोकप्रचलित कथा म्हणून ती मांडली आहे.
कथेतील झाडाच्या प्रकारात स्रोतांत भिन्नता आहे — काही आवृत्त्यांत बेलाचे झाड, तर काहींत वडाचे झाड सांगितले जाते; दोन्ही येथे नोंदवली आहेत, कोणतीही एक निश्चित मानलेली नाही.
नायिकेच्या नावाबाबतही स्रोतांत भेद आहे — मराठी स्रोतांत ती अनामिकच राहते व सहा-सात वर्षांतील प्रसूती-मालिका इतकेच सांगितले जाते; एका इंग्रजी स्रोतात मात्र तिला 'Videha' असे नाव देऊन आठ पुत्र दगावल्याचा उल्लेख आहे. हा दुसरा तपशील एकल-स्रोत असल्याने दोन्ही आवृत्त्या "काही आवृत्तींत…" अशा तटस्थपणे मांडल्या आहेत.
कोणी करावे
प्रामुख्याने सुवासिनी स्त्रिया/माता — मुलांच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य व कल्याणासाठी हे व्रत करतात. सर्वसाधारण दान-पुण्य व तर्पण कोणीही करू शकतो, पण या व्रताचे मुख्य केंद्र मातांचेच आहे. भारतभर हे व्रत पाळले जाते — पूर्णिमांत भागांत 'भाद्रपद अमावस्या' नावाने, तर महाराष्ट्र-गुजरातमध्ये (अमांत) 'श्रावण अमावस्या'/'पिठोरी अमावस'/'मातृ अमावस्या' नावाने.
पूजाविधी
खालील क्रम बहु-स्रोतांतून संकलित सर्वसाधारण क्रम आहे — अचूक क्रम/मंत्र घराण्या-परंपरेनुसार बदलतो, सार्वत्रिक प्रिस्क्रिप्शन म्हणून मांडलेला नाही.
- सकाळी स्नान (शक्य असल्यास गंगाजल-मिश्रित पाण्याने) करून दिवसभर उपवास पाळतात.
- सायंकाळी स्नानानंतर आठ कलश मांडून पूर्ण-धान्यावर पूजा करतात.
- मैद्याच्या चौसष्ट देवींच्या (काही परंपरेत दुर्गेच्याही) मूर्ती घडवून पूजतात — यावरूनच 'पिठोरी' हे नाव पडले.
- खीर-पुरी (काही भागांत पुरणपोळी/गोडधोड) नैवेद्य दाखवतात.
- नैवेद्याचे झाकलेले पात्र डोक्यावर घेऊन 'अतिथी कोण?' असे विचारण्याची खास प्रथा आहे — उपस्थित मूल स्वतःचे नाव सांगून उत्तर देते, मग तेच अन्न त्याला वाण म्हणून दिले जाते.
- हळद-कुंकू-फुले वाहून आरती करतात.
काही परंपरांत याच दिवशी पितृ-तर्पण/श्राद्धही जोडले जाते (दर्श-अमावस्येचा सर्वसाधारण नियम) — तपशीलवार तर्पण-पद्धत पितृपक्ष पानावर आहे, इथे पुनरावृत्ती केलेली नाही. स्वतंत्र उद्यापन-विधीचा उल्लेख कोणत्याही स्रोतात सापडलेला नाही — हे वार्षिक, एक-दिवसीय व्रत आहे.
पूजा साहित्य
मैदा/पीठ (मूर्तींसाठी), तांदूळ-तूप-दूध (खीरसाठी), हळद-कुंकू-अक्षता, फुले-हार, बेसन (दागिन्यांसाठी काही परंपरेत), १०८ मण्यांचा सुती दोरा, आठ कलश, उपलब्ध असल्यास चौसष्ट देवींची चित्रे, समई-निरांजन व आरती-साहित्य. ही यादी सर्वसाधारण आहे — घराघरांत व प्रदेशांत बदलते.
हळद-कुंकू
अक्षता
फुले
हार
सुती दोरा (१०८ मणी)
कलश (आठ)
समई
निरांजनउपवास / आहार नियम
सुवासिनी स्त्रिया दिवसभर उपवास करतात व सायंकाळच्या स्नान-पूजेनंतरच नैवेद्य (खीर-पुरी) ग्रहण करतात. नेमके निर्जळ/फलाहार नियम स्रोतांत स्पष्ट व सुसंगत सापडलेले नाहीत — हे घरच्या/स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते.
मंत्र / आरती / स्तोत्र
पिठोरी अमावस्येसाठी विशिष्ट, सार्वत्रिक-मान्यताप्राप्त असा कोणताही मंत्र/स्तोत्र प्रस्थापित नाही — तो प्रथेनुसार बदलतो. चौसष्ट योगिनी व सप्तमातृका स्तवनाचा उल्लेख अनेक स्रोतांत येतो, पण त्याचा पूर्ण पाठ उपलब्ध स्रोतांत कुठेही आढळत नाही — येथे फक्त अर्थ/उद्देश दिला आहे.
प्रादेशिक रीती
महाराष्ट्र-गुजरातमध्ये (अमांत गणना) ही श्रावण अमावास्या मानली जाते; उर्वरित भारतात (पूर्णिमांत गणना) तीच तिथी 'भाद्रपद अमावस्या' नावाने ओळखली जाते — तोच दिवस, वेगळी घटना नाही. महाराष्ट्र-गुजरातमध्ये 'पोळा अमावस्या', 'मातृ अमावस्या' किंवा नुसते 'पिठोरी अमावस' असेही म्हटले जाते.
महाराष्ट्रात याच दिवशी राज्यव्यापी बैल पोळा हा सण असतो — घरगुती वर्णनांत आई बैल-पूजनानंतरच मुलांना वाण देते असे एकत्र चित्रित होते, प्रसारमाध्यमेही अनेकदा दोन्ही एकाच बातमीत मांडतात. पण संकल्पनेने हे दोन वेगळे सण/व्रत आहेत — एक शेती-कृतज्ञता, दुसरे मातृ-व्रत — विलीन करू नयेत; सविस्तर बैल पोळ्याची माहिती वरील पानावर आहे.
पिठोरी अमावस्येची जिवितपुत्रिका (जितिया) व्रताशीही गल्लत होऊ नये — जितिया हे आश्विन कृष्ण अष्टमीचे, प्रामुख्याने बिहार-झारखंड-उत्तर प्रदेशातील स्वतंत्र व्रत आहे (निर्जळ उपवास). दोन्ही "मातांचे मुलांसाठी व्रत" या व्यापक वर्गात मोडतात, पण तिथी, प्रदेश व पूजा-रचना वेगळी आहे — एकच व्रत नाही.
महाराष्ट्र-विशिष्ट स्वतंत्र प्रथा उपलब्ध स्रोतांत नोंदलेली आढळत नाही — बहुतांश तपशीलवार कव्हरेज उत्तर-भारत-केंद्री पंचांग-साईट्स किंवा सर्वसाधारण मराठी कंटेंट-पोर्टल्सकडून आहे.
आज लक्षात ठेवा
- तीन वेगळे धागे, एकच दिवस: १० सप्टेंबरला पिठोरी अमावस्या (मातांचे व्रत), बैल पोळा (शेती-कृतज्ञता सण) आणि दर्श-अमावस्या/दर्भाहरण (आगामी पितृपक्षाची तयारी) हे तीन संकल्पनेने वेगळे धागे एकवटतात — तिन्ही एकत्र समजू नयेत.
- जितिया व्रताशी गल्लत नको — तिथी, प्रदेश व पूजा-रचना वेगळी (वर पाहा).
- सर्वपित्री अमावस्येशीही गल्लत नको — ती सुमारे एक महिन्यानंतरची वेगळी तिथी आहे, जिथे पितृपक्षाची सांगता होते.
- गर्भवती/स्तनदा माता व आरोग्य-तक्रारी असणाऱ्यांनी उपवासाचे स्वरूप वैद्यकीय सल्ल्यानुसारच ठरवावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- पिठोरी अमावस्या २०२६ मध्ये कधी आहे?
- गुरुवार, १० सप्टेंबर २०२६ (श्रावण कृष्ण अमावास्या, अमांत) — पंचांग व बाह्य स्रोत दोन्ही हीच तारीख देतात.
- पिठोरी अमावस्या का साजरी करतात?
- आई आपल्या मुलांच्या आरोग्य, दीर्घायुष्य व कल्याणासाठी चौसष्ट योगिनी व सप्तमातृकांची पूजा करते — म्हणून याला 'मातृदिन'ही म्हणतात.
- पिठोरी अमावस्येला 'पिठोरी' हे नाव का पडले?
- पूर्वी पिठाच्याच (मैद्याच्या) चौसष्ट देवींच्या मूर्ती घडवून पूजल्या जात, त्यावरून 'पिठोरी' नाव पडले.
- पिठोरी अमावस्या आणि बैल पोळा एकाच दिवशी का येतात?
- महाराष्ट्रात (अमांत गणनेनुसार) दोन्ही श्रावण अमावास्येला येतात, पण संकल्पनेने वेगळे आहेत — पोळा शेतकऱ्यांचा बैल-कृतज्ञता सण, पिठोरी मातांचे मुलांसाठीचे व्रत. सविस्तर बैल पोळ्याची माहिती स्वतंत्र पानावर आहे.
- पिठोरी अमावस्या आणि जिवितपुत्रिका (जितिया) व्रत एकच आहे का?
- नाही. जितिया आश्विन कृष्ण अष्टमीला, प्रामुख्याने बिहार-झारखंड-उत्तर प्रदेशात पाळले जाते; पिठोरी अमावास्येला, चौसष्ट-योगिनी-केंद्री पूजेसह. दोन्ही वेगळी व्रते आहेत.
- पिठोरी अमावस्येला चौसष्ट योगिनींची पूजा कशी करतात?
- आठ कलश स्थापून, पिठाच्या मूर्ती घडवून, खीर-पुरी नैवेद्य दाखवून; 'अतिथी कोण?' विचारून मुलांना वाण दिले जाते.
- पिठोरी अमावस्या व्रत कोणी करावे?
- प्रामुख्याने सुवासिनी स्त्रिया/माता — मुलांच्या आरोग्य व कल्याणासाठी.
- पिठोरी अमावस्येला 'मातृदिन' असेही का म्हणतात?
- हे मुख्यत्वे मातांचे, मुलांच्या कल्याणासाठीचे व्रत असल्याने पंचांग व अन्य स्रोत दोन्ही याला 'मातृदिन' म्हणतात.
- पिठोरी अमावस्या श्रावण की भाद्रपद महिन्यात येते?
- महाराष्ट्र-गुजरातमध्ये (अमांत गणना) श्रावण अमावास्या मानतात; उर्वरित भारतात (पूर्णिमांत गणना) तीच तिथी भाद्रपद अमावस्या नावाने ओळखली जाते — तोच दिवस, फक्त नाव-भेद.
- पिठोरी अमावस्येची व्रत कथेत काय घडते?
- एका ब्राह्मण-कुटुंबातील सुनेची मुले वर्षानुवर्षे दगावत असत; जंगलात शिवलिंगाजवळ देवकन्या/अप्सरांच्या कृपेने मुले पुनरुज्जीवित होतात व तिला चौसष्ट-योगिनी-व्रत शिकवले जाते — हा लोकप्रचलित कथेचा गाभा आहे.