उत्पत्ती एकादशी (उत्पन्ना एकादशी)
उत्पत्ती एकादशी (उत्पन्ना एकादशी) ही कार्तिक (मार्गशीर्ष) महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशी — याच दिवशी एकादशी देवीचा जन्म झाला, म्हणून हिला सर्व एकादशींची आद्य (पहिली) मानले जाते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
'उत्पत्ती' म्हणजे जन्म. या दिवशी विष्णूच्या तेजातून प्रत्यक्ष एकादशी देवी प्रकट झाली, अशी कथा आहे. महाराष्ट्रात अमांत पद्धतीने ही कार्तिक कृष्ण एकादशी, तर बहुतांश पूर्णिमांत पंचांगांत हीच तिथी मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशी म्हणून ओळखली जाते — दोन्ही एकच दिवस. यंदा (२०२६) ही तिथी शुक्रवार, ४ डिसेंबर रोजी येते.
महत्त्व
उत्पत्ती एकादशीचे व्रत केल्याने पापांचा नाश होतो आणि मोक्षाचा मार्ग सुकर होतो, अशी मान्यता आहे. ही एकादशी देवीच्या जन्माची तिथी असल्याने अनेक ठिकाणी वार्षिक एकादशी-व्रताचा संकल्प (नियमित पाक्षिक एकादशी-व्रत सुरू करण्याचा निर्धार) याच दिवसापासून घेतला जातो.
व्रतकथा
सत्ययुगात मुर नावाचा एक बलाढ्य दानव होता — तालजंघ नावाच्या असुराचा पुत्र. त्याने इंद्रासह सर्व देवांना पराभूत करून स्वर्गातून हुसकावून लावले आणि तिथे स्वतःचे इंद्र-अग्नी-चंद्र-सूर्य नेमले. पराभूत देव प्रथम शंकराकडे गेले; शंकरांनी त्यांना क्षीरसागरात शयन करणाऱ्या विष्णूकडे पाठवले. विष्णूंनी मुराच्या नगरीत जाऊन दिव्य अस्त्रांनी त्याच्या सैन्याचा संहार केला आणि नंतर विश्रांतीसाठी बद्रिकाश्रमातील एका गुहेत जाऊन झोपी गेले.
मुर तिथपर्यंत पाठलाग करत गुहेत शिरला आणि झोपलेल्या विष्णूला मारण्यासाठी सरसावला — त्याच क्षणी विष्णूच्या तेजातून एक रूपवती, अस्त्रधारी कन्या प्रकट झाली आणि तिने मुराशी युद्ध करून त्याचा वध केला. जागे झालेल्या विष्णूंनी विचारले की मुराला कोणी मारले; कन्येने उत्तर दिले, 'आपल्याच प्रसादाने.' प्रसन्न होऊन विष्णूंनी तिला वर दिला — 'तू एकादशीच्या दिवशी प्रकट झालीस, म्हणून तुझे नाव एकादशी असेल; तू सर्व तीर्थांत श्रेष्ठ व सर्वसिद्धिदायिनी देवी मानली जाशील, आणि जे माझ्या या दिवशी उपवास करतील त्यांना धन, धर्म आणि मोक्ष प्राप्त होईल.'
अशा प्रकारे याच दिवशी एकादशी देवीचा जन्म झाला, म्हणून हिला 'उत्पत्ती' (जन्म) एकादशी असे नाव मिळाले आणि ती सर्व एकादशींची आद्य मानली जाते.
काही आवृत्त्यांत ही कथा श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला सांगितल्याचे, तर काहींत श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितल्याचे वर्णन आहे. विष्णू ज्या गुहेत विश्रांतीस गेले तिचे नाव व अंतरही आवृत्तीनुसार बदलते (काही ठिकाणी 'सिंहावती', काही ठिकाणी 'हेमवती'), आणि माहात्म्य कोणत्या पुराणाचे हेही स्रोतानुसार वेगळे सांगितले जाते (पद्मपुराण वा भविष्योत्तर पुराण). हे कथन-चौकटीतील भेद आहेत — मूळ कथा-गाभा सर्वत्र समान आहे.
पूजाविधी
एकादशीच्या दिवशी उपवास करून विष्णूची पूजा करावी — तुळस अर्पण करून धूप-दीप व नामस्मरण करावे. दिवसभर व्रत पाळून रात्री जागरण करावे आणि दुसऱ्या दिवशी (द्वादशीला) पारणे करावे.
उपवास व पारणे
उपवासाचे स्वरूप — निर्जल, फक्त फलाहार (फळे, दूध, साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाडा-पीठ, बटाटा) किंवा एकभुक्त/नक्त — कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते. एकादशीला तांदूळ व अन्य धान्य वर्ज्य मानण्याची व्यापक प्रथा आहे. रात्री जागरण करून दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला, पारणे करावे. मधुमेह, गर्भारपण, वृद्धत्व किंवा आजारपण असल्यास निर्जल वा दीर्घ उपवास सर्वांनाच झेपेल असे नाही — अशा वेळी तज्ज्ञ/डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच फलाहार किंवा सौम्य उपवास करावा.
मंत्र
पूजेच्या वेळी विष्णू-नामस्मरण व विष्णुसहस्रनामाचा जप परंपरेने केला जातो; 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' (अर्थ: भगवान वासुदेव-विष्णूंना नमस्कार असो) हा जप विशेषत्वाने म्हटला जातो.
मासाचे नाव — अमांत व पूर्णिमांत
शुभ दर्शिकाच्या पंचांगानुसार (महाराष्ट्र, अमांत पद्धत) ही एकादशी कार्तिक कृष्ण पक्षात येते. बहुतांश उत्तर भारतीय (पूर्णिमांत) पंचांगांत हीच तिथी मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशी म्हणून ओळखली जाते — दोन्ही एकच दिवस, फक्त महिन्याचे नाव वेगळे.
लक्षात ठेवा
- उत्पत्ती एकादशी ही रमा एकादशी (कार्तिक/आश्विन कृष्ण एकादशी, नोव्हेंबरच्या सुरुवातीला) हून वेगळी आहे — नावसाधर्म्य किंवा जवळचा काळ यामुळे गोंधळ होऊ नये.
- कार्तिक आणि मार्गशीर्ष अशा दोन्ही नावांनी ही एकादशी ओळखली जाते — दोन्ही एकच तिथी आहे.
- वार्षिक एकादशी-व्रत सुरू करायचे असल्यास याच दिवसापासून सुरुवात करण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी पाळली जाते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- उत्पत्ती (उत्पन्ना) एकादशी २०२६ मध्ये कधी आहे?
- शुक्रवार, ४ डिसेंबर २०२६ रोजी.
- उत्पन्ना एकादशीला 'उत्पन्ना' का म्हणतात?
- याच दिवशी विष्णूच्या तेजातून एकादशी देवीचा जन्म ('उत्पत्ती') झाला, अशी कथा आहे — म्हणून हे नाव पडले.
- एकादशी देवीचा जन्म कसा झाला?
- मुर दैत्याने झोपलेल्या विष्णूला मारण्याचा प्रयत्न केला असता, विष्णूच्या तेजातून एक देवी प्रकट होऊन तिने मुराचा वध केला. विष्णूंनी तिला 'एकादशी' असे नाव व वरदान दिले.
- उत्पन्ना एकादशी ही सर्व एकादशींची आद्य का मानतात?
- कारण याच दिवशी एकादशी देवीचा जन्म झाला असे मानले जाते — म्हणून वार्षिक एकादशी-व्रताचा संकल्प अनेक ठिकाणी याच दिवसापासून घेतला जातो.
- उत्पन्ना एकादशी कार्तिक महिन्यात की मार्गशीर्षात येते?
- महाराष्ट्रात (अमांत) कार्तिक कृष्ण एकादशी, तर उत्तर भारतीय (पूर्णिमांत) पंचांगांत मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशी — दोन्ही एकच दिवस.
- उत्पन्ना एकादशीचे पारणे केव्हा करावे?
- एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला — नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.