कानिफनाथ (लोकप्रिय नाव कान्होबा) हे नवनाथांपैकी एक — यांची संजीवन समाधी मढी गावी, पाथर्डी तालुका, अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर) जिल्ह्यात आहे. मुख्य वार्षिक यात्रा फाल्गुन वद्य पंचमी (रंगपंचमी) रोजी — २०२६ मध्ये ८ मार्च — असते; ही सुमारे पंधरा दिवस चालणारी यात्रा होळीपासून गुढीपाडव्यापर्यंत चालते असे मानले जाते. महाराष्ट्रातील भटक्या-विमुक्त जमातींची (विशेषतः वैदू समाज) एक प्रमुख यात्रा-पंढरी मानली जाते; लाखो भाविक अनेक राज्यांतून येतात. कानिफनाथ हिमालयातील हत्तीच्या कानात जन्मले अशी लोक-मान्यता आहे — त्यावरूनच "कानिफनाथ" हे नाव पडले असे मानले जाते.
कानिफनाथ हे शैव नाथ संप्रदायातील नऊ महायोग्यांपैकी (नवनाथ) एक मानले जातात. मराठी नवनाथ-परंपरेतील सर्वसाधारण यादी — जालंधरनाथ, मच्छिंद्रनाथ, गोरखनाथ, गहिनीनाथ, कानिफनाथ, भर्तरीनाथ, रेवणनाथ, नागनाथ, चरपटीनाथ. एका शैक्षणिक परंपरेतील यादीत क्रम थोडा वेगळा दिला जातो — मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ, जालंधरनाथ, कानिफनाथ (चौथे), गहिनीनाथ, भर्तरीनाथ, रेवणनाथ, चरपटनाथ, नागनाथ. नऊ नावे तीच, फक्त क्रम परंपरेनुसार वेगळा सांगितला जातो — दोन्ही इथे नोंदवले आहेत, एकाला "बरोबर" ठरवलेले नाही.
मढी हे "नाथसंप्रदायाचे आद्यस्थान व भटक्यांची पंढरी" असे वर्णिले जाते — भटक्या-विमुक्त जमाती व वैदू समाजासाठी हे विशेष श्रद्धास्थान आहे, जे इतर अनेक महाराष्ट्रातील प्रमुख यात्रा-स्थळांपेक्षा वेगळी सामाजिक ओळख देते.
लोकप्रिय मराठी परंपरेत कानिफनाथांचा गुरु स्पष्टपणे नमूद होत नाही — ते नवनाथ-यादीत गोरखनाथ/जालंधरनाथानंतर येतात इतकेच सांगितले जाते. मात्र एका वेगळ्या वज्रयान/तिबेटी-सिद्ध परंपरेत त्यांचे मुख्य गुरु जालंधरनाथ सांगितले आहेत, आणि गोरक्षनाथांशी संबंध परस्परविरोधी वर्णिला आहे — एका कथेत प्रतिस्पर्धी (जो हरतो), दुसरीत निकटचा शिष्य. ही वज्रयान ओळख मराठी भक्ती-परंपरेतील "प्रबुद्ध नारायण" कथेपेक्षा वेगळी आहे; दोन्ही एकच व्यक्ती आहेत का हे कोणत्याही स्रोताने निर्णायकपणे सिद्ध केलेले नाही — दोन्ही परंपरा इथे वेगळ्या नोंदवल्या आहेत, एक "खरी" ठरवलेली नाही.
मराठी नाथ-भक्ती परंपरेनुसार, कानिफनाथ हे प्रबुद्ध नारायण नावाच्या नऊ नारायणांपैकी एकाचा अवतार मानले जातात — या नऊ नारायणांनी श्रीकृष्णाच्या आज्ञेने नाथ-रूपांत जन्म घेतला अशी नाथ-परंपरेची स्वतःची मान्यता आहे. त्यांचा जन्म हिमालयातील एका हत्तीच्या कानात झाला असे मानले जाते — म्हणून "कानिफनाथ" (कान + नाथ) हे नाव पडले. हिमालयाकडून दक्षिणेकडे प्रवास करत नाथ-पंथाचे कार्य करत ते नगर जिल्ह्यातील मढी येथे पोहोचले. मढीत प्रथम आपेश्वर मंदिरात (नदीकाठी), नंतर एका गुहेत ध्यानसाधना केली, आणि फाल्गुन वद्य पंचमी (रंगपंचमी) रोजी तेथे संजीवन समाधी घेतली — म्हणजे ही समाधी आजही आध्यात्मिकदृष्ट्या "जिवंत/सजीव" मानली जाते.
याच नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या एका वेगळ्या वज्रयान/तिबेटी चर्यापद-सिद्ध परंपरेतही एक ओळख सांगितली जाते — तिथे कानिफनाथांना कान्हुपा/कान्हापा म्हणून ओळखले जाते, चतुरशीति-सिद्ध-प्रवृत्ती ग्रंथानुसार चौऱ्याऐंशी महासिद्धांपैकी सतरावे, दहाव्या शतकातील. जन्म सोमपुरी (बंगाल, सध्याचे पहाडपूर) येथे ब्राह्मण कारकून-कुळात झाला असे सांगितले जाते; राजा देवपालांच्या सोमपुरी विहारात शिक्षण झाले, मुख्य गुरु जालंधरनाथ, आणि जुन्या बंगाली भाषेतील चर्यापद रचनांचे श्रेय त्यांना दिले जाते. ही एक वेगळी शैक्षणिक/वज्रयान-सिद्ध ओळख आहे — मराठी भक्ती-परंपरा यात बंगाल/सोमपुरी/चर्यापद/जालंधरनाथ-गुरु यांचा कोणताही उल्लेख करत नाही; दोन्ही एकाच व्यक्तीबद्दल आहेत असे कोणत्याही स्रोताने निर्णायकपणे सिद्ध केलेले नाही, त्यामुळे इथे दोन्ही परंपरा वेगळ्या मांडल्या आहेत, एकत्र मिसळलेल्या नाहीत.
मंदिर-बांधणी/विस्ताराबाबत तीन स्वतंत्र मराठी स्रोत तुलनेने सुसंगत वृत्तांत देतात — मुघल वेढ्याच्या काळात राणी येसूबाई यांनी नवस केला की पुत्र शाहू महाराज सुटल्यास मंदिर बांधण्यात येईल; सुटकेनंतर मराठा सरदारांनी प्रवेशद्वार, नगारखाना, सभामंडप व पाणी-व्यवस्था बांधली, आणि इसवी सन १७४३ मध्ये शाहू महाराजांनी समाधी-स्थळी वैदिक पूजा-पद्धत सुरू करण्यासाठी सनद दिली असेही सांगितले जाते. देवस्थान ट्रस्ट स्वतः मंदिर-रचना सतराव्या शतकात बांधली गेल्याचे सांगतो, जे या मराठा-कालीन वृत्तांताशी सुसंगत आहे. एका इंग्रजी स्रोतात याहून वेगळा, निजामशाही-कालीन दावाही आढळतो, पण तो स्रोत स्वतःच अपुरा-संदर्भित असल्याचे नमूद करतो — त्यामुळे इथे मराठा-कालीन वृत्तांतालाच प्राधान्य दिले आहे.
मुख्य समाधी-मंदिराभोवती सभामंडप, ध्यानमंदिर, नगारखाना, बारदरी व गादीघर अशी वास्तुरचना आहे; गाभाऱ्यात संगमरवरी मूर्ती असल्याचेही सांगितले जाते. संकुलात विष्णू, हनुमान, मच्छिंद्रनाथ, विठ्ठल-रुक्मिणी व भवानी माता यांचीही स्वतंत्र मंदिरे असल्याचे सांगितले जाते. एका स्रोतानुसार भूमिगत ध्यान-कक्षातही शिवलिंग आहे; मोठा कळस त्रिशूळासह आहे — हा तपशील एकाच स्रोतातून आलेला आहे.
गाभाऱ्यात प्रवेश सुमारे एक फुटाच्या अरुंद फटीतून, फक्त पुरुष भाविकांना, सरकत आत जावे लागते असा उल्लेख एका स्रोतात आढळतो — हा तपशील एकाच स्रोतातून आलेला असल्याने पडताळणी आवश्यक. मात्र "रंगपंचमीला गाभाऱ्यातून/आतून दर्शन, इतर दिवशी फक्त बाहेरूनच दर्शन" हे विधान दोन स्रोतांत सुसंगत आढळले आहे.
| उत्सव | तिथी | २०२६ तारीख | थोडक्यात | दुवा |
|---|---|---|---|---|
| कानिफनाथ यात्रा (रंगपंचमी) | फाल्गुन कृष्ण पंचमी | ८ मार्च | मढीचा सर्वांत मोठा दिवस — पंधरा दिवसांच्या यात्रेतील सर्वाधिक गर्दीचा दिवस, लाखो भाविक | ८ मार्च दिनविशेष → रंगपंचमी |
| गुढीपाडवा (यात्रा-समारोप) | चैत्र शुक्ल प्रतिपदा | १९ मार्च | पंधरा दिवसांच्या यात्रेचा समारोप-दिन; स्वतःला देवस्थान ट्रस्ट म्हणवणाऱ्या वेबसाइटच्या उत्सव-यादीत चंदन-उटी विधीसह स्वतंत्र नोंद | १९ मार्च दिनविशेष → गुढीपाडवा |
| श्रीरामनवमी | चैत्र शुक्ल अष्टमी/नवमी | २६ मार्च | त्याच वेबसाइटच्या तीन वार्षिक उत्सवांपैकी दुसरा (जन्मोत्सव) | २६ मार्च दिनविशेष → रामनवमी |
| अक्षय्य तृतीया | वैशाख शुक्ल द्वितीया/तृतीया | १९ एप्रिल | त्याच वेबसाइटच्या तीन वार्षिक उत्सवांपैकी तिसरा (अभिषेकासह) | १९ एप्रिल दिनविशेष → अक्षय्य तृतीया |
| उत्सव (अनिश्चित) | वैशाख शुक्ल एकादशी (मोहिनी एकादशी) | २७ एप्रिल | पंचांगात फक्त "उत्सव - मढी जि. नगर" — कानिफनाथ-नाव नाही, वरील यादीतही नाही; गर्दी/यात्रा असा दावा इथे केलेला नाही | २७ एप्रिल दिनविशेष |
वरील पाच नोंदींव्यतिरिक्त पंचांगात "कानिफनाथ"/"मढी" नावाने इतर कोणतीही तारीख नाही — त्यामुळे इथे इतर कोणतीही तारीख गृहीत धरलेली नाही. पंचांगात याच नावाचा एक सहावा उल्लेख (श्रावण महिन्यात, पुणे जिल्ह्यातील मोशी गावी) आढळतो, पण तो मढीशी संबंधित असल्याचे कोणत्याही स्वतंत्र स्रोताने सिद्ध केलेले नाही — कानिफनाथांची इतरत्रही स्थानिक पालखी-परंपरा असू शकते इतकाच संदर्भ, मढीचा भाग म्हणून इथे मांडलेला नाही.
यात्रेची सुरुवात पारंपरिकपणे सकाळी कैकाडी समाजाची मानाची काठी कळसाला भेटवून व संध्याकाळी गोपाळ समाजाची होळी पेटवून होते असे नोंदले आहे; रंगपंचमीला समाधीवर तेल/चंदन व पादुका-स्नान विधी होतो, आणि त्यानंतर गुढीपाडव्यापर्यंत गावात शेती/लग्न/नवीन कामांवर स्थानिक बंधने असल्याचे सांगितले जाते. नेमके वर्षनिहाय तपशील/तारखा बदलू शकतात.
स्वतःला देवस्थान ट्रस्ट म्हणवणारी वेबसाइट सापडली असली तरी तिच्यावर दैनंदिन दर्शन/आरती वेळांचे वेळापत्रक स्पष्टपणे दिलेले नाही. सापडलेला एकमेव नियम असा — रंगपंचमीच्या दिवशी गाभाऱ्यातून/आतून दर्शन शक्य असते, इतर दिवशी फक्त बाहेरूनच दर्शन होते. गुढीपाडव्याच्या आधी काही दिवस समाधी-गाभाऱ्यात प्रत्यक्ष प्रवेशाची विशेष संधी दिली जाते असे एका बातमीत नमूद आहे — वर्षानुसार नेमक्या तारखा बदलू शकतात. दैनंदिन दर्शन/आरतीची नेमकी वेळ मंदिर समितीकडून थेट तपासून घ्यावी.
रंगपंचमीला समाधीवर तेल-अभ्यंग व पादुका-स्नान विधी होतो असे सांगितले जाते. गुढीपाडव्याला नदीचे पाणी आणून समाधीवर अभिषेक, स्नान घालून चंदनाचा लेप व महाआरती केली जाते. अक्षय्य तृतीयेला अभिषेक विधी होतो असे स्वतःला देवस्थान ट्रस्ट म्हणवणाऱ्या वेबसाइटवर नमूद आहे. हे सर्व विधी धार्मिक/स्थानिक परंपरेचा भाग असून नेमके क्रम, साहित्य व वेळ मंदिर समिती/पुरोहितांकडून तपासून घ्यावेत.
अहिल्यानगर शहरापासून पाथर्डी मार्गे अंदाजे बेचाळीस किलोमीटर असे दोन स्रोत सांगतात; इतर स्रोतांनी सुमारे साडेसेहेचाळीस ते एक्कावन किलोमीटर असेही म्हटले आहे (मार्ग/संदर्भ-बिंदू वेगळा असू शकतो). पाथर्डी शहरापासून मढी सुमारे बारा किलोमीटर. नियमित एसटी बससेवा उपलब्ध; यात्रा-काळात जादा बसगाड्या सोडल्या जातात. जवळचे रेल्वे स्थानक अहिल्यानगर (अहमदनगर). जवळची विमानतळे छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) व पुणे; शिर्डी विमानतळावरून मर्यादित उड्डाणे उपलब्ध आहेत.
फाल्गुन-रंगपंचमी यात्रेत प्रचंड गर्दी (लाखोंत) असते — वाहतूक/पार्किंग नियंत्रण, बॅरिकेडिंग व पोलीस बंदोबस्त असतो; लवकर पोहोचणे व स्थानिक प्रशासनाच्या सूचना पाळणे उत्तम. इतर दिवशी गाभाऱ्यात प्रवेश मर्यादित असतो (फक्त बाहेरून दर्शन) — रंगपंचमी सोडल्यास आतून दर्शनाची अपेक्षा ठेवू नये. मार्च-एप्रिलमधील यात्रा-काळात नगर जिल्ह्यातील उष्ण हवामान लक्षात घेऊन पाणी/उन्हापासून बचाव करावा. जवळचे मोठे शहर अहिल्यानगर/शिर्डी असल्याने प्रवासाचे नियोजन आधीच करावे — ग्रामीण भागात स्थानिक निवास-व्यवस्था मर्यादित असू शकते.
कानिफनाथांबद्दल दोन वेगळ्या ओळख-परंपरा (मराठी नाथ-भक्ती व वज्रयान-सिद्ध) आणि मंदिर-बांधणीचे दोन परस्परविरोधी दावे अस्तित्वात आहेत — दोन्हींपैकी कोणतेही एक येथे अंतिम सत्य म्हणून ठरवलेले नाही. जिल्ह्याचे अधिकृत नाव आता अहिल्यानगर आहे (पूर्वीचे अहमदनगर) — शोधताना दोन्ही नावे उपयुक्त ठरू शकतात. देवस्थान ट्रस्ट म्हणवणाऱ्या वेबसाइटचे दैनंदिन दर्शन-वेळापत्रक उपलब्ध नसल्याने, भेटीपूर्वी फोनवर तपासून घेणे उपयुक्त ठरते.