अमावास्या व्रत

अमावास्या ही चांद्र पक्षाची शेवटची तिथी — चंद्र-सूर्य एकाच राशीत, चंद्र अदृश्य. महाराष्ट्रात दर महिन्याला एकदा, वर्षातून सुमारे १२ वेळा येते. ही तिथी पितरांच्या (पूर्वजांच्या) स्मरणासाठी व तर्पण-श्राद्धासाठी विशेष मानली जाते; भाविक स्नान-दान, पितृ-तर्पण व पिंपळ-वृक्ष पूजा करतात — उपवास मात्र ऐच्छिक आहे.

देवता: पितर/पूर्वज (तर्पण-श्राद्धाचे मुख्य उपासना-अंग)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

• मंगळवार; पंचांगातील मुख्य नोंद 'दर्श अमावास्या' (कोणतेही विशेष नाव नाही)मंगळवार, १७ फेब्रुवारी २०२६›
• शुक्रवार; पंचांगातील मुख्य नोंद 'दर्श अमावास्या'शुक्रवार, १७ एप्रिल २०२६›
• मंगळवार; पंचांगातील मुख्य नोंद 'दर्श अमावास्या'मंगळवार, १४ जुलै २०२६›
• शुक्रवार; पंचांगातील मुख्य नोंद प्लेन 'अमावास्या' (उपसर्गही नाही)शुक्रवार, ११ सप्टेंबर २०२६›
• मंगळवार; पंचांगातील मुख्य नोंद 'दर्श अमावास्या'; वृद्धी-तिथी (दोन दिवस व्यापते)मंगळवार, ८ डिसेंबर २०२६›

साइटवर सोमवती अमावस्या, मौनी अमावस्या यांसारख्या ७ नामांकित अमावास्यांना स्वतःचे पान आहे. हे पान त्याऐवजी कोणतेही विशेष नाव नसलेल्या, सर्वसाधारण "दर्श अमावास्या"साठी लागू असणारे नियम व विधी देते.

महत्त्व

शासकीय मराठी विश्वकोशानुसार अमावास्या म्हणजे चंद्र-सूर्य युतीचा क्षण — कृष्ण पक्षाची शेवटची तिथी; सूर्यग्रहण फक्त अमावास्येलाच होते (पण प्रत्येक अमावास्येला होत नाही). खगोलीय व्याख्येसोबतच सोमवती, पिठोरी, सर्वपित्री, दीप अशी अनेक धार्मिक-महत्त्वाची उप-नावेही अमावास्येवरच आधारित आहेत — तिथी म्हणजे काय या पानावर ही रचना आधीच स्पष्ट केली आहे, इथे पुनरावृत्ती नाही.

महालय/पितृ-पक्ष इतकी व्यापक नसली, तरी प्रत्येक महिन्याची अमावास्या पितृ-तर्पणासाठी योग्य मानली जाते — नियमित पितृ-स्मरणाची संधी. चंद्र अदृश्य असल्याने ही तिथी नव्या सुरुवातीपेक्षा आत्मचिंतन, शांतता व जुने हिशेब मिटवण्यासाठी अधिक योग्य मानली जाते अशी व्यापक श्रद्धा आहे — हा एक सांस्कृतिक समज आहे, सार्वत्रिक नियम नव्हे.

पौराणिक कथा / श्रद्धा

एकादशी किंवा दुर्गाष्टमीसारखी एकसंध, विशिष्ट व्यक्ती/प्रसंग-केंद्री व्रतकथा अमावास्येला नाही — ती मूलतः खगोलीय तिथी-संकल्पना व पितृ-श्राद्ध परंपरेतून आलेली आहे. त्याऐवजी दोन व्यापक श्रद्धा अमावास्येशी जोडलेल्या आढळतात:

• पिंपळ-निवास श्रद्धा: पिंपळाचा वृक्ष हा पितरांचे व काही परंपरेनुसार विष्णूचे निवासस्थान मानला जातो — म्हणून अमावास्येला पिंपळाची पूजा/प्रदक्षिणा पितृ-शांतीसाठी विशेष फलदायी मानली जाते.
• पूर्वज-आगमन श्रद्धा: लोकश्रद्धेनुसार अमावास्येला पूर्वज स्वर्गातून पृथ्वीवर येतात व तर्पण-श्राद्धाने प्रसन्न होऊन आशीर्वाद देतात असे मानले जाते.

प्रत्येक नामांकित अमावास्येची (सोमवती, मौनी इ.) स्वतःची विशेष कथा व महात्म्य असते — त्यासाठी त्या-त्या पानावर पाहावे.

कोणी करावे

सर्वसाधारणपणे प्रत्येक हिंदू ज्याचे पालक, आजी-आजोबा किंवा पूर्वज दिवंगत झाले आहेत, तो तर्पण-श्राद्धाच्या हेतूने अमावास्येचे विधी करतो.

तर्पण नेमके कोणी करावे यावर स्रोत एकवाक्य नाहीत — काही स्रोत सांगतात विधवा किंवा वडील/पती/पुत्र गमावलेल्या स्त्रियाही तर्पण करू शकतात, तर पारंपरिक रीतीत सहसा ज्येष्ठ पुत्र किंवा पुरुष-वारसानेच श्राद्ध-तर्पण करावे अशी अधिक कडक प्रथाही प्रचलित आहे. दोन्ही चौकटी इथे नोंदवल्या आहेत — एकच ठाम नियम म्हणून मांडलेल्या नाहीत; कुटुंबाच्या स्वतःच्या परंपरेनुसार हे ठरवता येते.

पूजाविधी

संशोधित सर्वसाधारण क्रम — तपशील घराणे व प्रदेशानुसार बदलू शकतो:

1. सकाळी लवकर स्नान (शक्य असल्यास नदी/तीर्थस्थानी).
2. पितृ-तर्पण — दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी, काळे तीळ व तांदूळ यांचे मिश्रण अर्पण करणे (घरी किंवा नदीकाठी).
3. इच्छा असल्यास श्राद्ध-विधी/पिंडदान — पुरोहिताच्या मार्गदर्शनाने केल्यास अधिक योग्य.
4. पिंपळ-वृक्ष पूजा व प्रदक्षिणा.
5. संध्याकाळी दक्षिण दिशेला पितरांसाठी दिवा लावणे.
6. दान — अन्न, वस्त्र किंवा धन गरजूंना, पुरोहितांना किंवा मंदिरात.

पूजा साहित्य

काळे तीळ, तांदूळ, पाणी (तर्पणासाठी), दिवा-तेल (दक्षिण दिशेसाठी), पिंपळ-पूजेसाठी पाणी/दूध व प्रदक्षिणा-साहित्य, दानासाठी अन्न-वस्त्र-धन. (यादी परंपरेनुसार बदलू शकते.)

दिवा-तेल (दक्षिण दिशेसाठी)

दानासाठी वस्त्र

उपवास / आहार नियम

अमावास्येचा उपवास ऐच्छिक आहे — एकादशी किंवा दुर्गाष्टमीसारखा बंधनकारक नाही. काही जण फक्त तर्पण-श्राद्ध करून सामान्य आहार घेतात, तर काही दिवसभर फक्त फळे/दूध/पाणी घेऊन उपवास करतात — एकच पद्धत सक्तीची नाही.

तामसिक अन्न (मांसाहार, मद्य, कांदा-लसूण) टाळण्याची सर्वसाधारण प्रथा आहे, विशेषतः तर्पण/श्राद्ध-विधी करणाऱ्यांसाठी. वृद्ध, गरोदर स्त्रिया, आजारी किंवा नियमित औषधे घेणाऱ्यांनी कडक उपवास टाळावा — फक्त तर्पण-श्राद्ध पुरेसे मानले जाऊ शकते.

मंत्र / आरती / स्तोत्र

अमावास्येसाठी कोणताही एक निश्चित, सार्वत्रिक मंत्र/आरती सापडलेला नाही — मुख्य पठण-सामग्री तर्पण-मंत्र (कुल-गोत्रानुसार बदलणारे, घरगुती पुरोहितामार्फतच म्हणावेत) व गरुड पुराणातील श्राद्ध-संबंधित श्लोक असल्याचे सर्वसाधारण उल्लेख आहेत. काही परंपरेत पिंपळ-प्रदक्षिणेवेळी पिंपळ-स्तवन म्हटले जाते असेही आढळते — विशिष्ट मजकूर या फेरीत स्वतंत्रपणे पडताळलेला नाही, तर्पण-मंत्रांसाठी कुल-पुरोहिताचा सल्ला घेणेच योग्य.

प्रादेशिक रीती

महाराष्ट्रात महिना अमावास्येलाच संपतो (अमांत पद्धत), तर उत्तर भारतात पौर्णिमेला (पूर्णिमांत) — तिथी म्हणजे काय पानावर हे आधीच सविस्तर आहे.

एक महत्त्वाचा नामकरण-गोंधळ इथे टाळायला हवा — पंचांगातील "दर्श अमावास्या" हा प्लेन तिथी-टर्म आहे (या पानाचा विषय), पण "दर्श वेळा अमावास्या" (उर्फ "येळावस") ही मराठवाड्यातील पूर्णतः वेगळी कृषी-सण-परंपरा आहे — पेरणीनंतरच्या सातव्या अमावास्येला शेतकरी शेतातील जमिनीची पूजा करतात, धाराशिव/लातूर/सोलापूर/परळी भागांत साजरी होते. दोन्ही एकाच "दर्श" शब्दाने सुरू होत असल्याने एकत्र मिसळू नयेत — हे पान फक्त तिथी-अर्थाच्या "दर्श अमावास्ये"बद्दल आहे; येळावस-सणाचा स्वतंत्र संदर्भ दर्श अमावास्या पानावर पाहता येईल.

तर्पण-विधीतील नेमका मंत्र व क्रम कुळ/गोत्र/प्रदेशानुसार बदलतो — घरगुती पुरोहिताचा सल्ला घेणे योग्य.

तारखा / occurrences

खाली दिलेल्या पाच तारखा २०२६ च्या पूर्ण वर्ष-स्कॅनमधून निवडलेल्या आहेत — प्रत्येकीचे पंचांगातील मुख्य लेबल "दर्श अमावास्या" किंवा प्लेन "अमावास्या" आहे, म्हणजे कोणत्याही नामांकित अमावास्या-पानाने (सोमवती/मौनी/सर्वपित्री इ.) अजून दावा न केलेल्या तारखा:

तिथी हीच खरी ओळख; नेमकी सुरू/संपण्याची घड्याळी वेळ ठिकाणानुसार काही मिनिटांनी बदलू शकते — नेमक्या वेळेसाठी आजचे पंचांग किंवा वरील दिवसाचे पान पाहावे.

लक्षात ठेवा

• अमावास्येचा उपवास ऐच्छिक आहे — फक्त तर्पण-श्राद्ध करूनही पुरेसे मानले जाते.
• "दर्श अमावास्या" (तिथी-टर्म) व "दर्श वेळा अमावास्या/येळावस" (मराठवाडा कृषी-सण) यांत गल्लत करू नये — दोन्ही वेगळे आहेत.
• नवीन शुभ कार्य, विवाह किंवा गृहप्रवेश अमावास्येला टाळण्याची व्यापक प्रथा आहे — हा सार्वत्रिक नियम नाही, घराण्याच्या परंपरेनुसार बदलते; निर्णय घेण्याआधी घरातील ज्येष्ठांशी किंवा कुल-पुरोहिताशी बोलणे उपयुक्त ठरते.
• कडक धार्मिक कर्मकांड (पिंडदान, श्राद्ध) साठी कुल-पुरोहिताचा सल्ला घेणे योग्य — मंत्र कुळ/गोत्रानुसार बदलतात.
• प्रत्येक नामांकित अमावास्येची (सोमवती, मौनी इ.) स्वतंत्र कथा व विशेष विधी असते — त्यासाठी तिचे स्वतःचे पान पाहावे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अमावास्या व्रत म्हणजे काय?

चांद्र पक्षाची शेवटची तिथी, दर महिन्याला एकदा; पितृ-तर्पण व श्राद्धासाठी विशेष मानली जाते.

दर्श अमावास्या म्हणजे काय?

कोणतेही विशेष नाव नसलेली, सर्वसाधारण मासिक अमावास्या — "श्राद्ध अमावस्या" असेही म्हणतात.

अमावास्येला पितरांचे तर्पण का करतात?

लोकश्रद्धेनुसार या दिवशी पूर्वज जवळ येतात व तर्पण-श्राद्धाने प्रसन्न होऊन आशीर्वाद देतात असे मानले जाते.

अमावास्येला पिंपळाच्या झाडाची पूजा का करतात?

पिंपळ हे पितर व काही परंपरेनुसार विष्णूचे निवासस्थान मानले जाते — पूजा/प्रदक्षिणा पितृ-शांतीसाठी फलदायी मानली जाते.

अमावास्येला काय करावे आणि काय करू नये?

स्नान-दान-तर्पण-पिंपळपूजा करावी; नवीन शुभ कार्य, विवाह किंवा गृहप्रवेश टाळण्याची व्यापक प्रथा आहे (सार्वत्रिक नियम नव्हे).

अमावास्येचे व्रत कोणी करावे?

ज्यांचे पूर्वज दिवंगत झाले आहेत असे सर्व; तर्पण नेमके कोणी करावे याबद्दल परंपरा-भेद आहे.

अमावास्येला उपवास करावा की फक्त तर्पण पुरेसे आहे?

उपवास ऐच्छिक आहे — फक्त तर्पण-श्राद्ध करूनही पुरेसे मानले जाते; काही फळाहारी उपवासही करतात.

सर्वसाधारण अमावास्या आणि सोमवती/मौनी/शनि अमावास्या यात फरक काय?

नामांकित अमावास्या विशिष्ट वार/मासाशी जोडलेल्या असून त्यांना स्वतंत्र कथा/महत्त्व असते; सर्वसाधारण/दर्श अमावास्येला असे विशेष नाव नसते.

वर्षातून अमावास्या किती वेळा येते?

साधारण १२ वेळा (दर अमांत महिन्याला एकदा).

• चैत्रगौर
• जरा-जिवंतिका (जिवती पूजन)
• मंगळागौर
• मार्गशीर्ष गुरुवार (महालक्ष्मी व्रत)
• संकष्टी चतुर्थी