विजया एकादशी
विजया एकादशी ही माघ (फाल्गुन) महिन्यातील कृष्ण पक्षातील एकादशी — विजयासाठीचे विष्णू-व्रत. श्रीरामांनी लंकेवर स्वारीपूर्वी हे व्रत केले होते, अशी कथा आहे.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
'विजया' म्हणजे विजय. महाराष्ट्रात अमांत पद्धतीने ही माघ कृष्ण एकादशी, तर बहुतांश उत्तर भारतीय (पूर्णिमांत) पंचांगांत हीच तिथी फाल्गुन कृष्ण एकादशी म्हणून ओळखली जाते — दोन्ही एकच दिवस. यंदा (२०२६) ही तिथी शुक्रवार, १३ फेब्रुवारी रोजी होती.
लक्षात घ्या: 'विजया एकादशी' (हे व्रत) आणि 'विजयादशमी/दसरा' (आश्विन शुक्ल दशमी, ऑक्टोबरमधील देवी/राम-रावण सण) हे दोन पूर्णपणे वेगळे विषय आहेत — फक्त नावात 'विजय' समान आहे. गोंधळून एकत्र करू नये.
महत्त्व
विजया एकादशीचे व्रत केल्याने अडचणींवर मात करून यश व विजय मिळतो, अशी मान्यता आहे. इहलोकात विजय आणि परलोकी अक्षय पुण्य असे या व्रताचे फळ सांगितले जाते.
व्रतकथा
रावणाने सीतेचे हरण केल्यानंतर श्रीराम तिच्या शोधात निघाले. वाटेत जटायूची भेट झाली, कबंध राक्षसाचा वध झाला, सुग्रीवाशी मैत्री झाली आणि वानरसेना जमली. हनुमानाने लंकेत जाऊन सीतेचा शोध घेतला आणि परत येऊन वर्तमान कळवले. मग श्रीराम वानरसेनेसह समुद्रकिनारी पोहोचले, पण अथांग व जलचरांनी भरलेला समुद्र कसा ओलांडायचा हा प्रश्न उभा राहिला.
लक्ष्मणाने सांगितले की जवळच्याच एका बेटावर बकदाल्भ्य नावाचे मुनी राहतात. श्रीराम त्यांच्याकडे गेले असता मुनींनी सांगितले, 'विजया एकादशीचे व्रत श्रद्धेने कर, त्याने विजय निश्चित होईल.' श्रीरामांनी सैन्यासह हे व्रत आचरणात आणले — त्यानंतरच समुद्र पार करणे शक्य झाले, रावणाचा वध झाला, लंकेवर विजय मिळाला आणि सीता परत मिळाली.
काही परंपरांत असेही सांगितले जाते की वनवासातील एका संकट-प्रसंगी श्रीकृष्णांनी पांडवांनाही हे व्रत करण्याचा सल्ला दिला होता — पण ही राम-कथेहून वेगळी, दुय्यम परंपरा आहे; दोन्ही एकत्र मिसळू नयेत.
कथेच्या तपशिलांत काही आवृत्तीभेद आढळतात — काही ठिकाणी ही कथा श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला सांगितल्याचे, तर काही ठिकाणी अर्जुनाला सांगितल्याचे वर्णन आहे; मुनींचे बेट काही आवृत्त्यांत 'कुमारी द्वीप' या नावाने ओळखले जाते; आणि व्रतानंतर वानर नल-नीलांनी सेतू बांधल्याचा प्रसंग काही आवृत्त्यांत जोडलेला आढळतो, तर मूळ पुराण-पाठात त्याचा उल्लेख नाही, थेट रावण-वधाकडे कथा जाते. हे माहात्म्य कोणत्या पुराणाचे आहे यातही भेद आढळतो — काही स्रोतांत पद्म पुराणाला, तर काहींत स्कंद पुराणाला याचे श्रेय दिले जाते.
पूजाविधी
दशमीच्या दिवशी सोने, चांदी, तांबे किंवा मातीचा कलश जलाने भरून त्यावर पल्लव व नारायणाची सुवर्ण-प्रतिमा स्थापित करावी. एकादशीच्या दिवशी स्नान करून कलशाची माळ, चंदन, सुपारी, नारळ यांनी पूजा करावी; कलशावर सप्तधान्य व सातू (जव) ठेवावेत. दिवसभर कथा-श्रवण करून रात्री तुपाचा अखंड दिवा लावून जागरण करावे. द्वादशीच्या दिवशी हा कलश जलाशयाजवळ नेऊन देव-प्रतिमेसह एखाद्या सुयोग्य ब्राह्मणाला दान करावा.
उपवास व पारणे
उपवासाचे स्वरूप — निर्जल किंवा फलाहार — कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते. मधुमेह, गर्भारपण, वृद्धत्व किंवा आजारपण असल्यास निर्जल वा दीर्घ उपवास सर्वांनाच झेपेल असे नाही — अशा वेळी तज्ज्ञ/डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच फलाहार किंवा सौम्य उपवास करावा. रात्री जागरण करून दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला, पारणे करावे. एकादशी हे नियमित पाक्षिक/वार्षिक व्रत असल्याने याचे स्वतंत्र उद्यापन साधारणपणे नसते; विशिष्ट संकल्प-व्रताचे उद्यापन असल्यास ते परंपरेनुसार ठरते.
मंत्र
पूजेच्या वेळी 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' (अर्थ: भगवान वासुदेवांना — विष्णूंना — नमस्कार असो) या मंत्राचा जप व विष्णू-आरती परंपरेने केली जाते.
लक्षात ठेवा
- विजया एकादशी आणि विजयादशमी/दसरा हे दोन वेगळे सण आहेत — नावसाधर्म्यामुळे गोंधळ होऊ नये.
- माघ आणि फाल्गुन अशा दोन्ही नावांनी ही एकादशी ओळखली जाते — दोन्ही एकच तिथी आहे.
- कलश-पूजा व दान करायचे असल्यास दशमीपासूनच तयारी सुरू करावी लागते — ऐनवेळी घाई टाळता येते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- विजया एकादशी म्हणजे काय / 'विजया' नावाचा अर्थ काय?
- 'विजया' म्हणजे विजय. ही माघ (फाल्गुन) कृष्ण पक्षातील एकादशी विजयासाठीचे विष्णू-व्रत मानली जाते.
- विजया एकादशी २०२६ मध्ये कधी होती?
- शुक्रवार, १३ फेब्रुवारी २०२६ रोजी.
- विजया एकादशी माघ कृष्ण की फाल्गुन कृष्ण — नक्की कोणती?
- दोन्ही एकच तिथी आहे. महाराष्ट्रात (अमांत) माघ कृष्ण एकादशी, तर उत्तर भारतीय (पूर्णिमांत) पंचांगांत फाल्गुन कृष्ण एकादशी.
- विजया एकादशीची व्रत कथा काय आहे? श्रीरामांचा संबंध काय?
- समुद्र ओलांडता न आल्याने बकदाल्भ्य मुनींच्या सल्ल्यानुसार श्रीरामांनी विजया एकादशीचे व्रत केले; त्यानंतरच समुद्र पार करून त्यांनी रावणावर विजय मिळवला.
- विजया एकादशी व विजयादशमी (दसरा) एकच आहेत का?
- नाही. विजया एकादशी माघ/फाल्गुन महिन्यातील विष्णू-व्रत आहे, तर विजयादशमी (दसरा) आश्विन महिन्यातील वेगळा सण आहे — फक्त नावसाधर्म्य आहे.
- विजया एकादशीला काय दान करावे (कलश-दान)?
- द्वादशीच्या दिवशी पूजित कलश देव-प्रतिमेसह एखाद्या सुयोग्य ब्राह्मणाला दान केला जातो.
- विजया एकादशीचे पारणे केव्हा करावे?
- एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी, द्वादशी तिथीला — नेमकी वेळ त्या वर्षीच्या पंचांगानुसार बदलते.