महड वरदविनायक
महडचा वरदविनायक हे रायगड जिल्ह्यातील, खोपोली-कर्जतजवळ, पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटरवर वसलेले गणेशक्षेत्र — आणि अष्टविनायकांपैकी एक. या मंदिराचे खास वेगळेपण म्हणजे अष्टविनायकांतील हे एकमेव मंदिर जिथे भक्तांना थेट गाभाऱ्यात प्रवेश करून स्वतः गणपतीचे दर्शन व पूजा करता येते (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत). गाभाऱ्यात इ.स. १८९२ पासून अखंड तेवत असल्याचे मानले जाणारा नंदादीप हेही येथील प्रसिद्ध वैशिष्ट्य. ‘वरद’ म्हणजे वरदान देणारा — आख्यायिकेनुसार गृत्समद ऋषींनी याच वनात गणेशाची आराधना करून वरदान मिळवले, म्हणून येथील गणेश ‘वरदविनायक’. सध्याचे मंदिर पेशवेकालीन सुभेदार रामजी महादेव बिवलकर यांनी इ.स. १७२५ मध्ये बांधले/जीर्णोद्धारित केल्याचे मानले जाते.
या वर्षीच्या तारखा (२०२६)
- श्री गणेश जयंती, विनायक चतुर्थी (माघी) — महडची प्रमुख गर्दीची तिथी२२ जानेवारी
- श्री गणेश चतुर्थी — गणेशोत्सव आरंभ (मध्याह्नी चतुर्थी)१४ सप्टेंबर
- अनंत चतुर्दशी (गणेशोत्सव सांगता / विसर्जन)२५ सप्टेंबर
- अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (चंद्रोदय रात्री ९.२०)६ जानेवारी
- अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (चंद्रोदय रात्री १०.१९)५ मे
- अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (चंद्रोदय रात्री ८.१३)२९ सप्टेंबर
⚠️ नाव-गल्लत टाळा: हा महड (गाव, ता. खालापूर, खोपोली-कर्जतजवळ, उत्तर रायगड) — अष्टविनायक-क्षेत्र आहे. हे दक्षिण रायगडमधील महाड शहर (चवदार तळे, डॉ. आंबेडकर सत्याग्रह) याहून पूर्णपणे वेगळे ठिकाण आहे; पत्ता व नकाशा नीट पाहावा.
देवता व महत्त्व
येथील गणेश वरदविनायक — म्हणजे “भक्तांना वरदान (वर, इच्छापूर्ती) देणारा विनायक” — या रूपात पूजला जातो. ‘वरद’ म्हणजे वरदान देणारा; विघ्ननिवारण, इच्छापूर्ती व यशासाठी भक्त येथे श्रद्धेने येतात.
गाभारा-प्रवेश — खास वेगळेपण.
अष्टविनायकांतील हे एकमेव मंदिर मानले जाते जिथे भाविकांना थेट गर्भगृहात प्रवेश असतो आणि ते स्वतः गणपतीचे दर्शन, स्पर्श व पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारा वाजेपर्यंत). हे नेमके सिद्धटेकच्या कडक सोवळ्याशी उलट आहे — तिथे उजव्या सोंडेच्या जागृत गणपतीमुळे कडक सोवळे पाळले जाते, तर येथे भक्ताला स्वतः जवळून पूजा करण्याची मुभा असल्याचे सांगितले जाते.
हे मंदिर-प्रथेचे विधान आहे — “मंदिराच्या प्रथेनुसार” या अर्थाने; कोणताही सार्वत्रिक व अंतिम नियम म्हणून घेऊ नये. गाभारा-प्रवेशाचे नेमके नियम व वेळ मंदिर समितीकडून तपासावेत.
अष्टविनायकातील स्थान.
महाराष्ट्रातील आठ स्वयंभू गणेशक्षेत्रांच्या यात्रेला “अष्टविनायक” म्हणतात; महड हे त्यांपैकी एक व रायगड जिल्ह्यातील अष्टविनायक-क्षेत्रांपैकी एक आहे. क्रमाबद्दल स्रोतांत मतभेद आहेत — बहुतेक मराठी स्रोत याला साधारणतः चौथा मानतात, तर मराठी विश्वकोश यात्रा-मार्गाच्या क्रमाने याला “सातवा” म्हणते; काही स्रोत “तिसरा” असेही सांगतात.
पूर्ण अष्टविनायक यात्रेची माहिती व उरलेल्या क्षेत्रांचे तपशील त्या पानावर दिले आहेत; या पानाच्या शेवटी शास्त्रोक्त क्रम व प्रत्यक्ष प्रवासक्रम दोन्ही दिले आहेत.
इतिहास व आख्यायिका (स्थल-पुराण)
बांधकाम-इतिहास.
सध्याचे मंदिर पेशवेकालीन सुभेदार रामजी महादेव बिवलकर यांनी इ.स. १७२५ मध्ये बांधले / जीर्णोद्धारित केल्याचे मानले जाते. बिवलकर हे पेशवे बाजीराव-पहिले व बाळाजी बाजीराव यांच्या कारकिर्दीत कल्याण व उत्तर कोकणचे सुभेदार / सरसुभेदार होते. (काही स्रोतांनुसार बिवलकरांनी मंदिरासोबत महड गावही वसवले असे सांगितले जाते; हा भाग एकाच स्रोतात आढळतो, म्हणून तो ठाम मानू नये — मंदिर-बांधणी/जीर्णोद्धार मात्र अनेक ठिकाणी नोंदलेली आहे.)
स्थल-पुराण / आख्यायिका.
वरदविनायकाच्या नावामागची कथा गृत्समद ऋषींशी जोडलेली आहे, आणि तिचे दोन थर वेगळे आहेत.
समान कथासूत्र (गाभा).
एका आख्यायिकेनुसार ऋषी वाचक्नवी यांच्या पत्नी मुकुंदा व राजा रुक्मांगद यांच्या प्रसंगातून, इंद्राच्या कपटामुळे, गृत्समद नावाचा पुत्र जन्मास आला. पुढे या गृत्समदाने याच वनात (भद्रकवन — आजचे महड) गणेशाची तीव्र आराधना करून वरदान (वर) मिळवले; म्हणून येथील गणेश ‘वरदविनायक’ व गृत्समद हा गाणपत्य संप्रदायाचा आद्य प्रवर्तक मानला जातो. गृत्समद हा ऋग्वेदातील “गणानां त्वा गणपतिं हवामहे” (ऋ. २.२३.१) या सुप्रसिद्ध सूक्ताचा द्रष्टा-ऋषी मानला जातो, आणि ही स्थल-कथा गणेश पुराण व मुद्गल पुराणाच्या परंपरेशी जोडली जाते (जिथे या प्रदेशाला ‘भद्रक / मधक’ म्हटले आहे).
फ्रेम-भेद (नोंदवायचा, ठाम करायचा नाही).
काही आवृत्ती या कथेला आणखी एक पूर्वपीठिका जोडतात — कौंडिण्यपूरचा राजा भीम व त्याची पत्नी अपत्यहीन असता वनात ऋषी विश्वामित्र भेटले; त्यांनी दिलेल्या ‘एकाक्षरी गजानन मंत्रा’च्या जपाने रुक्मांगद हा पुत्र झाला (त्यापुढे वरील रुक्मांगद-कथा). मात्र काही आवृत्ती ही भीम/विश्वामित्र-पूर्वपीठिका वगळून थेट रुक्मांगद-भागापासून कथा सुरू करतात.
रुक्मांगद–मुकुंदा हा भाग नाजूक कथाभाग आहे — कोणतीही एक आवृत्ती ‘अंतिम’ म्हणून न घेता समान गाभा (गृत्समद → वरदान → ‘वरदविनायक’ → गाणपत्य आद्य प्रवर्तक) मूळ शब्दांत दिला आहे, आणि भीम/विश्वामित्र-पूर्वपीठिका “काही आवृत्तींत” म्हणून. अंतर्निहित पौराणिक कथा व ऋग्वेद-सूक्त मूलतः सार्वजनिक-स्वामित्वाचे असले, तरी या स्थल-आवृत्तीची नेमकी प्रमाण आवृत्ती मंदिर समिती / प्रमाण ग्रंथातून तपासावी.
वास्तू व रचना
- धाटणी: मंदिर तुलनेने साधे, कौलारू (कौलारूची छपरे) असून वर सुंदर घुमट, सोनेरी कळस आणि कळसावर नागदेवतेची नक्षी असल्याचे सांगितले जाते.
- मूर्ती व सोंडेची दिशा: मूर्ती स्वयंभू व पूर्वाभिमुख मानली जाते. मंदिरात दोन मूर्ती मानल्या जातात — बाहेरची शेंदूरचर्चित, डाव्या सोंडेची ही मुख्य दर्शन-मूर्ती, तर आतली पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती उजव्या सोंडेची. मुख्य/प्रचलित दर्शन-मूर्ती डाव्या सोंडेची मानली जाते; उजव्या सोंडेची संगमरवरी मूर्ती हा येथील एक वेगळेपणाचा भेद म्हणून नोंदवला जातो. (सोंडेची दिशा स्रोतांत भिन्न आहे — काही स्रोत ‘डावी’, तर मराठी विश्वकोश महडला ‘उजव्या सोंडेच्या’ गटात टाकते; दोन-मूर्तीची नोंद हा विरोधाभास मिटवते.)
- मूर्ती-मापे: मूर्तीची नेमकी मापे मंदिर समितीकडून तपासावीत.
- गाभारा व परिसर-मूर्ती: गर्भगृहात मुख्य गणेशासोबत नवग्रह देवता, मूषक व शिवलिंग असल्याचे सांगितले जाते; मंदिराच्या चारही बाजूंना चार हत्ती-मूर्ती व दगडी महिरप आहे.
- परिसर: मंदिराजवळ पाणवठा / तळे (जिथे मूर्ती सापडली अशी श्रद्धा) व हिरवाईने नटलेला परिसर आहे.
- अखंड नंदादीप: गाभाऱ्यात इ.स. १८९२ पासून अखंड तेवत असल्याचे मानले जाणारा नंदादीप हे मंदिराचे प्रसिद्ध वैशिष्ट्य आहे.
मुख्य उत्सव व यात्रा
खालील प्रत्येक उत्सव तिथीवर ठरतो; खालील ग्रेगोरियन तारखा या साइटच्या पंचांग-नोंदींतून जशाच्या तशा घेतल्या आहेत आणि प्रत्येक तारीख त्या दिवसाच्या पंचांग-पानाशी जोडली आहे. ही सर्व सर्वसामान्य गणेश-तिथी आहेत — त्यांचा अर्थ व विधी त्या-त्या संबंधित पानावर दिला आहे. दोन्ही अधिकृत स्रोत (महाराष्ट्र पर्यटन व रायगड जिल्हा-साइट) माघ चतुर्थी ही महडची विशेष गर्दीची तिथी सांगतात, म्हणून माघी गणेश जयंती हे या यादीत आधी दिले आहे.
| उत्सव / यात्रा | तिथी (नियम) | या वर्षीची तारीख | प्रसंग |
|---|---|---|---|
| श्री गणेश जयंती (माघी) / विनायक चतुर्थी — महडची प्रमुख गर्दीची तिथी | माघ शुक्ल चतुर्थी | गुरु, २२ जाने २०२६ — नक्षत्र शततारका | गणेश जयंती; येथे विशेष गर्दी |
| श्री गणेश चतुर्थी / गणेशोत्सव | भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी (मध्याह्नी) | सोम, १४ सप्टें २०२६ — नक्षत्र चित्रा | गणेशोत्सव आरंभ; गणेशक्षेत्री मोठी गर्दी |
| अनंत चतुर्दशी (गणेशोत्सव सांगता / विसर्जन) | भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी | शुक्र, २५ सप्टें २०२६ — नक्षत्र शततारका | गणेशोत्सव सांगता; विसर्जन |
| अंगारकी संकष्टी चतुर्थी | कृष्ण चतुर्थी + मंगळवार | ६ जाने · ५ मे · २९ सप्टें २०२६ | दुर्मीळ व विशेष पुण्यप्रद; मोठी गर्दी |
| महड-विशिष्ट बहु-दिवसीय माघोत्सव / गणेशोत्सव (शुद्ध प्रतिपदा–पंचमी) | तिथी-आरंभ पंचांगानुसार; नेमका दिवसवार कार्यक्रम अनिश्चित | तिथी-आरंभ = २२ जाने / १४ सप्टें २०२६ | — |
मासिक संकष्टी चतुर्थी (प्रत्येक कृष्ण चतुर्थी) व विनायक चतुर्थी (प्रत्येक शुक्ल चतुर्थी) या दिवशीही महडसारख्या गणेशक्षेत्रात विशेष दर्शनाला महत्त्व असते. या दर महिन्याला येतात (वर्षभरात सुमारे चोवीस), म्हणून त्या सर्व येथे दिलेल्या नाहीत — त्या-त्या महिन्याची नेमकी तारीख त्या दिवसाच्या पंचांग-पानावर व संकष्टी चतुर्थी पानावर पाहावी.
टीप: वरील तारखा दरवर्षी वेगळ्या असतात, कारण ओळख तिथीची आहे — ग्रेगोरियन तारीख हा फक्त त्या वर्षाचा तपशील. गाभारा-प्रवेशामुळे माघी गणेश जयंती, भाद्रपद गणेशोत्सव व अंगारकी/संकष्टीला येथे विशेष गर्दी असते असे सांगितले जाते; पण या सर्वसामान्य गणेश-तिथी आहेत — त्यांचा अर्थ व विधी गणेश चतुर्थी व संकष्टी चतुर्थी या पानांवर दिला आहे.
दर्शन व आरती वेळा
दर्शन व आरतीच्या वेळा मंदिर समितीच्या अधिकृत वेळापत्रकानुसार तपासाव्यात, विशेषतः माघी गणेश जयंती, भाद्रपद गणेशोत्सव व अंगारकी संकष्टीच्या दिवशी — उत्सव/संकष्टीला त्या नेहमीपेक्षा वेगळ्या असतात. (काही स्रोतांनुसार भाविकांना दुपारी बारापर्यंत स्वतः पूजा/आरती करता येते व नित्य पूजा दिवसातून तीन वेळा होते — पण हे ठाम वेळापत्रक म्हणून घेऊ नये.)
येथील विशेष विधी
- गाभारा-प्रवेश व स्व-पूजा (खास प्रथा): अष्टविनायकांतील हे एकमेव मंदिर मानले जाते जिथे भक्त थेट गर्भगृहात जाऊन स्वतः गणपतीला स्पर्श / अभिषेक / पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत). हे मंदिर-प्रथेचे विधान आहे — सार्वत्रिक नियम म्हणून घेऊ नये; नेमके नियम व वेळ मंदिर समितीकडून तपासावेत.
- प्रसाद-श्रद्धा: नारळाचा प्रसाद पुत्रप्राप्तीसाठी फलदायी अशी लोकश्रद्धा आहे — हा सार्वत्रिक नियम नाही.
- नित्य पूजा व विधी: अभिषेक, पूजा, अलंकार व नैवेद्य हे नित्य व उत्सवकालीन विधी होतात; मात्र त्यांचा नेमका क्रम, मंत्र व वेळापत्रक अधिकृत स्रोतातून मिळाला नाही, म्हणून तो मंदिर समितीकडून तपासून घ्यावा.
मंत्र व आरती
गणपतीचा सोपा जप-मंत्र: ॐ गं गणपतये नमः — अर्थ: गणपतीला वंदन (हा गणेशाचा बीजमंत्र).
कथेत उल्लेख येणारा ‘एकाक्षरी गजानन मंत्र’ (आवृत्तीनुसार विश्वामित्रांनी राजा भीमला दिला असे सांगितले जाते) — त्याचा पूर्ण पाठ येथे दिलेला नाही; तो कथेतील संदर्भापुरताच घ्यावा.
महडसह सर्व गणेशमंदिरांत गायली जाणारी सर्वपरिचित आरती म्हणजे समर्थ रामदासांची “सुखकर्ता दुःखहर्ता”. ती सकाळ-संध्याकाळ व दर्शनप्रसंगी गायली जाते. आरतीचे बोल:
सुखकर्ता दुःखहर्ता — श्रीगणपतीची आरती (समर्थ रामदास)
कसे पोहोचाल
⚠️ नाव-गल्लत टाळा: हे महड (ता. खालापूर, खोपोलीजवळ, उत्तर रायगड) — महाड शहर (दक्षिण रायगड, चवदार तळे) नव्हे. दिशा व अंतर उत्तर-रायगड (खोपोली / कर्जत / पुणे-मुंबई महामार्ग) संदर्भानेच दिले आहेत.
- स्थान: महड, ता. खालापूर, जि. रायगड — खोपोली-कर्जतजवळ, पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटर.
- रस्त्याने: पुणे व मुंबई या दोन्हीकडून महामार्गाने सोयीचे; राज्य परिवहन (एस.टी.) बस व खासगी वाहने. पुण्यापासून काही स्रोतांनुसार सुमारे १४० किमी.
- रेल्वे/विमानाने: जवळची रेल्वे-सोय खोपोली / कर्जत परिसरात; विमानाने मुंबई किंवा पुणे. (अचूक जवळचे स्थानक व अंतर नकाशाने तपासावे.)
⚠️ अचूक अंतर, जवळचे स्थानक व मार्ग याबाबत स्रोतांत किरकोळ फरक आहे — प्रवासापूर्वी नकाशा पाहावा.
जवळची ठिकाणे
- अष्टविनायकातील जवळचे रायगड-जिल्ह्यातील क्षेत्र — पाली बल्लाळेश्वर (अंतर नकाशाने तपासावे).
- खोपोली व परिसर (पुणे-मुंबई महामार्ग-तळ); लोणावळा / कर्जत परिसर — प्रवासी-तळ व हलक्या पर्यटनासाठी (अंतरे नकाशाने तपासावी).
- इतर अष्टविनायक — सिद्धटेक, थेऊर, मोरगाव, ओझर, लेण्याद्री, रांजणगाव — यात्रा-मार्गावरील अष्टविनायक-क्षेत्रे (अंतरे नकाशाने तपासावी).
(⚠️ महाड शहर / चवदार तळे इथे आणू नये — ते वेगळे ठिकाण आहे.)
प्रवासी टिप्स
- गाभारा-प्रवेश: येथे भक्त गाभाऱ्यात जाऊन स्वतः पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत) — त्यामुळे गर्दीच्या वेळी रांग व वेळेचे नियोजन करावे आणि मंदिर-सूचना पाळाव्यात.
- गर्दी: माघी गणेश जयंती, भाद्रपद गणेशोत्सव व अंगारकी संकष्टीला मोठी गर्दी असते — आधीच नियोजन करावे; ज्येष्ठ नागरिक व लहान मुलांची विशेष काळजी घ्यावी.
- वेळा बदलतात: दर्शन-वेळा व विशेष-दर्शन मंदिर समितीच्या अधिकृत सूचनेनुसार बदलतात — प्रवासापूर्वी तपासावेत. फोटोग्राफी-नियमही पाळावेत.
- पेहराव/सात्त्विकता: मंदिर-प्रथेनुसार सभ्य व सात्त्विक पेहराव ठेवावा आणि सूचना पाळाव्यात.
अष्टविनायक — शास्त्रोक्त क्रम व प्रवासक्रम
अष्टविनायकातील आठ क्षेत्रांचा शास्त्रोक्त (धर्मशास्त्रीय) क्रम पुढीलप्रमाणे मानला जातो — यात महड (वरदविनायक) चौथे:
- मोरगाव — मयूरेश्वर · ता. बारामती, जि. पुणे
- सिद्धटेक — सिद्धिविनायक · ता. कर्जत, जि. अहमदनगर
- पाली — बल्लाळेश्वर · जि. रायगड
- महड — वरदविनायक (हे पान) · ता. खालापूर, जि. रायगड
- थेऊर — चिंतामणी · जि. पुणे
- लेण्याद्री — गिरिजात्मज · जि. पुणे
- ओझर — विघ्नेश्वर · जि. पुणे
- रांजणगाव — महागणपती · जि. पुणे
टीप: प्रत्यक्ष प्रवासात मात्र अंतर व सोयीनुसार क्रम बदलतो — म्हणूनच मराठी विश्वकोशासारखे काही स्रोत यात्रा-मार्गाच्या दृष्टीने महडला वेगळ्या क्रमांकाने (सातवा) मांडतात. पुण्याहून निघणारे यात्रेकरू अनेकदा साधारण मोरगाव → थेऊर → सिद्धटेक → रांजणगाव → ओझर → लेण्याद्री → महड → पाली असा मार्ग घेऊन शेवटी पुन्हा मोरगावी येऊन यात्रेची सांगता करतात असे सांगितले जाते — हा एक सर्वसामान्यपणे सांगितला जाणारा मार्ग आहे, ठाम नियम नव्हे; नेमका मार्ग सुरुवातीच्या ठिकाणावर अवलंबून बदलतो, आणि क्रमाबाबतची चर्चा वर दिली आहे.
लक्षात ठेवा
- महडचा वरदविनायक हा अष्टविनायकातील गाभाऱ्यात थेट प्रवेश व स्व-पूजा असणारे (मानले जाणारे एकमेव) क्षेत्र; १८९२ पासूनचा अखंड नंदादीप व तळ्यात सापडलेली स्वयंभू मूर्ती (~१६९०) ही खास वैशिष्ट्ये.
- कथेचे दोन थर आहेत (गृत्समद-वरदान गाभा + भीम/विश्वामित्र-पूर्वपीठिका “काही आवृत्तींत”), आणि अष्टविनायक-क्रम व सोंडेची दिशा स्रोतांत भिन्न — कोणतीही एक आवृत्ती/आकडा अंतिम मानू नये.
- दर्शन-आरती वेळा, उत्सव-कार्यक्रम व गाभारा-प्रवेश-नियम मंदिर समितीकडून तपासावेत.
- नाव-गल्लत टाळा: महड (अष्टविनायक, खालापूर) ≠ महाड शहर (चवदार तळे, सत्याग्रह).
- तारीख गल्लत टाळा: माघी गणेश जयंती (जाने, माघ शु. चतुर्थी) ≠ भाद्रपद गणेश चतुर्थी (सप्टें) ≠ मासिक संकष्ट/विनायक चतुर्थी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- महड वरदविनायक मंदिर कुठे आहे?
- महड गावी (ता. खालापूर, जि. रायगड), खोपोली-कर्जतजवळ, पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटरवर. हे अष्टविनायकांपैकी एक क्षेत्र आहे. (हे महाड शहर — चवदार तळे — नव्हे.)
- गाभाऱ्यात प्रवेश असणारा अष्टविनायक कोणता?
- महडचा वरदविनायक — अष्टविनायकांतील एकमेव मंदिर मानले जाते जिथे भक्त थेट गर्भगृहात जाऊन स्वतः दर्शन व पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत). हे सिद्धटेकच्या कडक सोवळ्याशी नेमके उलट आहे.
- वरदविनायक हे नाव कसे पडले?
- ‘वरद’ म्हणजे वरदान देणारा; आख्यायिकेनुसार गृत्समद ऋषींनी याच वनात (भद्रकवन → महड) गणेशाची आराधना करून वरदान मिळवले, म्हणून येथील गणेश ‘वरदविनायक’.
- महड वरदविनायकाची मूर्ती तळ्यात कशी सापडली?
- श्रद्धेनुसार ही स्वयंभू मूर्ती इ.स. १६९० च्या सुमारास जवळच्या तळ्यात / पाणवठ्यात सापडली असे सांगितले जाते.
- महडचे मंदिर कोणी बांधले?
- पेशवेकालीन सुभेदार रामजी महादेव बिवलकर यांनी इ.स. १७२५ मध्ये मंदिर बांधले / जीर्णोद्धारित केल्याचे मानले जाते.
- महड वरदविनायक अष्टविनायकात कितवा आहे?
- क्रम यात्रा-मार्गाप्रमाणे बदलतो — बहुतेक मराठी स्रोत याला साधारणतः चौथा मानतात; मराठी विश्वकोश ‘सातवा’ म्हणते, काही स्रोत ‘तिसरा’. एकच क्रमांक ठाम करू नये.
- अखंड नंदादीप कधीपासून तेवतो?
- गाभाऱ्यात इ.स. १८९२ पासून अखंड तेवत असल्याचे मानले जाते. (नेमके वर्ष मंदिर समितीकडून तपासावे.)
- महड वरदविनायकाची दर्शन वेळ काय आहे?
- नेमक्या दर्शन-वेळा मंदिर समितीच्या अधिकृत वेळापत्रकाने तपासाव्यात — उत्सव/संकष्टीला त्या बदलतात.
- खोपोली/पुण्याहून महडला कसे पोहोचावे?
- पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटर, खोपोलीजवळ; रस्त्याने (एस.टी. बस / खासगी वाहने) सोयीचे. पुण्यापासून काही स्रोतांनुसार सुमारे १४० किमी. (अंतर नकाशाने तपासावे.)
