महड वरदविनायक

महडचा वरदविनायक हे रायगड जिल्ह्यातील, खोपोली-कर्जतजवळ, पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटरवर वसलेले गणेशक्षेत्र — आणि अष्टविनायकांपैकी एक. या मंदिराचे खास वेगळेपण म्हणजे अष्टविनायकांतील हे एकमेव मंदिर जिथे भक्तांना थेट गाभाऱ्यात प्रवेश करून स्वतः गणपतीचे दर्शन व पूजा करता येते (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत). गाभाऱ्यात इ.स. १८९२ पासून अखंड तेवत असल्याचे मानले जाणारा नंदादीप हेही येथील प्रसिद्ध वैशिष्ट्य. ‘वरद’ म्हणजे वरदान देणारा — आख्यायिकेनुसार गृत्समद ऋषींनी याच वनात गणेशाची आराधना करून वरदान मिळवले, म्हणून येथील गणेश ‘वरदविनायक’. सध्याचे मंदिर पेशवेकालीन सुभेदार रामजी महादेव बिवलकर यांनी इ.स. १७२५ मध्ये बांधले/जीर्णोद्धारित केल्याचे मानले जाते.

देवता: श्री वरदविनायक (गणपती / गजानन) — स्वयंभू मूर्तीठिकाण: महड, ता. खालापूर, रायगड जिल्हा

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

• श्री गणेश जयंती, विनायक चतुर्थी (माघी) — महडची प्रमुख गर्दीची तिथीगुरुवार, २२ जानेवारी २०२६›
• श्री गणेश चतुर्थी — गणेशोत्सव आरंभ (मध्याह्नी चतुर्थी)सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६›
• अनंत चतुर्दशी (गणेशोत्सव सांगता / विसर्जन)शुक्रवार, २५ सप्टेंबर २०२६›
• अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (चंद्रोदय रात्री ९.२०)मंगळवार, ६ जानेवारी २०२६›
• अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (चंद्रोदय रात्री १०.१९)मंगळवार, ५ मे २०२६›
• अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (चंद्रोदय रात्री ८.१३)मंगळवार, २९ सप्टेंबर २०२६›

⚠️ नाव-गल्लत टाळा: हा महड (गाव, ता. खालापूर, खोपोली-कर्जतजवळ, उत्तर रायगड) — अष्टविनायक-क्षेत्र आहे. हे दक्षिण रायगडमधील महाड शहर (चवदार तळे, डॉ. आंबेडकर सत्याग्रह) याहून पूर्णपणे वेगळे ठिकाण आहे; पत्ता व नकाशा नीट पाहावा.

देवता व महत्त्व

येथील गणेश वरदविनायक — म्हणजे “भक्तांना वरदान (वर, इच्छापूर्ती) देणारा विनायक” — या रूपात पूजला जातो. ‘वरद’ म्हणजे वरदान देणारा; विघ्ननिवारण, इच्छापूर्ती व यशासाठी भक्त येथे श्रद्धेने येतात.

गाभारा-प्रवेश — खास वेगळेपण.

अष्टविनायकांतील हे एकमेव मंदिर मानले जाते जिथे भाविकांना थेट गर्भगृहात प्रवेश असतो आणि ते स्वतः गणपतीचे दर्शन, स्पर्श व पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारा वाजेपर्यंत). हे नेमके सिद्धटेकच्या कडक सोवळ्याशी उलट आहे — तिथे उजव्या सोंडेच्या जागृत गणपतीमुळे कडक सोवळे पाळले जाते, तर येथे भक्ताला स्वतः जवळून पूजा करण्याची मुभा असल्याचे सांगितले जाते.

हे मंदिर-प्रथेचे विधान आहे — “मंदिराच्या प्रथेनुसार” या अर्थाने; कोणताही सार्वत्रिक व अंतिम नियम म्हणून घेऊ नये. गाभारा-प्रवेशाचे नेमके नियम व वेळ मंदिर समितीकडून तपासावेत.

अष्टविनायकातील स्थान.

महाराष्ट्रातील आठ स्वयंभू गणेशक्षेत्रांच्या यात्रेला “अष्टविनायक” म्हणतात; महड हे त्यांपैकी एक व रायगड जिल्ह्यातील अष्टविनायक-क्षेत्रांपैकी एक आहे. क्रमाबद्दल स्रोतांत मतभेद आहेत — बहुतेक मराठी स्रोत याला साधारणतः चौथा मानतात, तर मराठी विश्वकोश यात्रा-मार्गाच्या क्रमाने याला “सातवा” म्हणते; काही स्रोत “तिसरा” असेही सांगतात. क्रम यात्रा-मार्गाच्या परंपरेनुसार बदलत असल्याने एकच क्रमांक ठाम न मानता “अष्टविनायकातील एक (साधारणतः चौथा मानले जाणारे) क्षेत्र” असे मांडणे उचित.

पूर्ण अष्टविनायक यात्रेची माहिती व उरलेल्या क्षेत्रांचे तपशील वेगळ्या पानावर दिले आहेत; या पानाच्या शेवटी शास्त्रोक्त क्रम व प्रत्यक्ष प्रवासक्रम दोन्ही दिले आहेत.

इतिहास व आख्यायिका (स्थल-पुराण)

बांधकाम-इतिहास.

सध्याचे मंदिर पेशवेकालीन सुभेदार रामजी महादेव बिवलकर यांनी इ.स. १७२५ मध्ये बांधले / जीर्णोद्धारित केल्याचे मानले जाते. बिवलकर हे पेशवे बाजीराव-पहिले व बाळाजी बाजीराव यांच्या कारकिर्दीत कल्याण व उत्तर कोकणचे सुभेदार / सरसुभेदार होते. (काही स्रोतांनुसार बिवलकरांनी मंदिरासोबत महड गावही वसवले असे सांगितले जाते; हा भाग एकाच स्रोतात आढळतो, म्हणून तो ठाम मानू नये — मंदिर-बांधणी/जीर्णोद्धार मात्र अनेक ठिकाणी नोंदलेली आहे.)

स्थल-पुराण / आख्यायिका.

वरदविनायकाच्या नावामागची कथा गृत्समद ऋषींशी जोडलेली आहे, आणि तिचे दोन थर वेगळे आहेत — ते तसेच प्रामाणिकपणे मांडणे योग्य.

समान कथासूत्र (गाभा).

एका आख्यायिकेनुसार ऋषी वाचक्नवी यांच्या पत्नी मुकुंदा व राजा रुक्मांगद यांच्या प्रसंगातून, इंद्राच्या कपटामुळे, गृत्समद नावाचा पुत्र जन्मास आला. पुढे या गृत्समदाने याच वनात (भद्रकवन — आजचे महड) गणेशाची तीव्र आराधना करून वरदान (वर) मिळवले; म्हणून येथील गणेश ‘वरदविनायक’ व गृत्समद हा गाणपत्य संप्रदायाचा आद्य प्रवर्तक मानला जातो. गृत्समद हा ऋग्वेदातील “गणानां त्वा गणपतिं हवामहे” (ऋ. २.२३.१) या सुप्रसिद्ध सूक्ताचा द्रष्टा-ऋषी मानला जातो, आणि ही स्थल-कथा गणेश पुराण व मुद्गल पुराणाच्या परंपरेशी जोडली जाते (जिथे या प्रदेशाला ‘भद्रक / मधक’ म्हटले आहे).

फ्रेम-भेद (नोंदवायचा, ठाम करायचा नाही).

काही आवृत्ती या कथेला आणखी एक पूर्वपीठिका जोडतात — कौंडिण्यपूरचा राजा भीम व त्याची पत्नी अपत्यहीन असता वनात ऋषी विश्वामित्र भेटले; त्यांनी दिलेल्या ‘एकाक्षरी गजानन मंत्रा’च्या जपाने रुक्मांगद हा पुत्र झाला (त्यापुढे वरील रुक्मांगद-कथा). मात्र काही आवृत्ती ही भीम/विश्वामित्र-पूर्वपीठिका वगळून थेट रुक्मांगद-भागापासून कथा सुरू करतात.

रुक्मांगद–मुकुंदा हा भाग नाजूक कथाभाग आहे — तो येथे तटस्थ व संयत भाषेत मांडला आहे; कोणतीही एक आवृत्ती ‘अंतिम’ म्हणून न घेता समान गाभा (गृत्समद → वरदान → ‘वरदविनायक’ → गाणपत्य आद्य प्रवर्तक) मूळ शब्दांत दिला आहे, आणि भीम/विश्वामित्र-पूर्वपीठिका “काही आवृत्तींत” म्हणून. अंतर्निहित पौराणिक कथा व ऋग्वेद-सूक्त मूलतः सार्वजनिक-स्वामित्वाचे असले, तरी या स्थल-आवृत्तीची नेमकी प्रमाण आवृत्ती मंदिर समिती / प्रमाण ग्रंथातून तपासावी.

वास्तू व रचना

• धाटणी: मंदिर तुलनेने साधे, कौलारू (कौलारूची छपरे) असून वर सुंदर घुमट, सोनेरी कळस आणि कळसावर नागदेवतेची नक्षी असल्याचे सांगितले जाते.
• मूर्ती व सोंडेची दिशा: मूर्ती स्वयंभू व पूर्वाभिमुख मानली जाते. मंदिरात दोन मूर्ती मानल्या जातात — बाहेरची शेंदूरचर्चित, डाव्या सोंडेची ही मुख्य दर्शन-मूर्ती, तर आतली पांढऱ्या संगमरवरी मूर्ती उजव्या सोंडेची. मुख्य/प्रचलित दर्शन-मूर्ती डाव्या सोंडेची मानली जाते; उजव्या सोंडेची संगमरवरी मूर्ती हा येथील एक वेगळेपणाचा भेद म्हणून नोंदवला जातो. (सोंडेची दिशा स्रोतांत भिन्न आहे — काही स्रोत ‘डावी’, तर मराठी विश्वकोश महडला ‘उजव्या सोंडेच्या’ गटात टाकते; दोन-मूर्तीची नोंद हा विरोधाभास मिटवते.)
• मूर्ती-मापे: मूर्तीची नेमकी मापे व अचूक अभिमुख कोणत्याही अधिकृत स्रोतातून विश्वासार्हपणे मिळाले नाहीत, म्हणून ती येथे ठाम दिलेली नाहीत.
• गाभारा व परिसर-मूर्ती: गर्भगृहात मुख्य गणेशासोबत नवग्रह देवता, मूषक व शिवलिंग असल्याचे सांगितले जाते; मंदिराच्या चारही बाजूंना चार हत्ती-मूर्ती व दगडी महिरप आहे.
• परिसर: मंदिराजवळ पाणवठा / तळे (जिथे मूर्ती सापडली अशी श्रद्धा) व हिरवाईने नटलेला परिसर आहे.
• अखंड नंदादीप: गाभाऱ्यात इ.स. १८९२ पासून अखंड तेवत असल्याचे मानले जाणारा नंदादीप हे मंदिराचे प्रसिद्ध वैशिष्ट्य आहे.

मुख्य उत्सव व यात्रा

खालील प्रत्येक उत्सव तिथीवर ठरतो; खालील ग्रेगोरियन तारखा या साइटच्या पंचांग-नोंदींतून जशाच्या तशा घेतल्या आहेत आणि प्रत्येक तारीख त्या दिवसाच्या पंचांग-पानाशी जोडली आहे. ही सर्व सर्वसामान्य गणेश-तिथी आहेत — त्यांचा अर्थ व विधी त्या-त्या संबंधित पानावर दिला आहे. दोन्ही अधिकृत स्रोत (महाराष्ट्र पर्यटन व रायगड जिल्हा-साइट) माघ चतुर्थी ही महडची विशेष गर्दीची तिथी सांगतात, म्हणून माघी गणेश जयंती हे या यादीत आधी दिले आहे.

मासिक संकष्टी चतुर्थी (प्रत्येक कृष्ण चतुर्थी) व विनायक चतुर्थी (प्रत्येक शुक्ल चतुर्थी) या दिवशीही महडसारख्या गणेशक्षेत्रात विशेष दर्शनाला महत्त्व असते. या दर महिन्याला येतात (वर्षभरात सुमारे चोवीस), म्हणून त्या सर्व येथे दिलेल्या नाहीत — त्या-त्या महिन्याची नेमकी तारीख त्या दिवसाच्या पंचांग-पानावर व संकष्टी चतुर्थी पानावर पाहावी.

टीप: वरील तारखा दरवर्षी वेगळ्या असतात, कारण ओळख तिथीची आहे — ग्रेगोरियन तारीख हा फक्त त्या वर्षाचा तपशील. गाभारा-प्रवेशामुळे माघी गणेश जयंती, भाद्रपद गणेशोत्सव व अंगारकी/संकष्टीला येथे विशेष गर्दी असते असे सांगितले जाते; पण या सर्वसामान्य गणेश-तिथी आहेत — त्यांचा अर्थ व विधी गणेश चतुर्थी व संकष्टी चतुर्थी या पानांवर दिला आहे.

दर्शन व आरती वेळा

महडच्या नेमक्या दर्शन व आरती वेळा येथे मुद्दाम दिलेल्या नाहीत — त्या कोणत्याही अधिकृत स्रोतातून (मंदिर समिती / महाराष्ट्र पर्यटन) विश्वासार्हपणे मिळाल्या नाहीत, आणि उत्सव/संकष्टीला त्या बदलतात. दर्शन व आरतीच्या वेळा मंदिर समितीच्या अधिकृत वेळापत्रकानुसार तपासाव्यात, विशेषतः माघी गणेश जयंती, भाद्रपद गणेशोत्सव व अंगारकी संकष्टीच्या दिवशी. (काही स्रोतांनुसार भाविकांना दुपारी बारापर्यंत स्वतः पूजा/आरती करता येते व नित्य पूजा दिवसातून तीन वेळा होते — पण हे ठाम वेळापत्रक म्हणून घेऊ नये.)

येथील विशेष विधी

• गाभारा-प्रवेश व स्व-पूजा (खास प्रथा): अष्टविनायकांतील हे एकमेव मंदिर मानले जाते जिथे भक्त थेट गर्भगृहात जाऊन स्वतः गणपतीला स्पर्श / अभिषेक / पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत). हे मंदिर-प्रथेचे विधान आहे — सार्वत्रिक नियम म्हणून घेऊ नये; नेमके नियम व वेळ मंदिर समितीकडून तपासावेत.
• प्रसाद-श्रद्धा: नारळाचा प्रसाद पुत्रप्राप्तीसाठी फलदायी अशी लोकश्रद्धा काही स्रोत सांगतात — हे धार्मिक prescription म्हणून ठाम मांडू नये; “अशी श्रद्धा आहे” एवढेच संयतपणे नोंदवावे.
• नित्य पूजा व विधी: अभिषेक, पूजा, अलंकार व नैवेद्य हे नित्य व उत्सवकालीन विधी होतात; मात्र त्यांचा नेमका क्रम, मंत्र व वेळापत्रक अधिकृत स्रोतातून मिळाला नाही, म्हणून तो मंदिर समितीकडून तपासून घ्यावा.

मंत्र व आरती

गणपतीचा सोपा जप-मंत्र: ॐ गं गणपतये नमः — अर्थ: गणपतीला वंदन (हा गणेशाचा बीजमंत्र).

कथेत उल्लेख येणारा ‘एकाक्षरी गजानन मंत्र’ (आवृत्तीनुसार विश्वामित्रांनी राजा भीमला दिला असे सांगितले जाते) — त्याचा पूर्ण पाठ येथे दिलेला नाही; तो कथेतील संदर्भ एवढ्यापुरता घ्यावा, आणि पूर्ण उपासना-पाठ rights-तपासणीनंतरच.

महडसह सर्व गणेशमंदिरांत गायली जाणारी सर्वपरिचित आरती म्हणजे समर्थ रामदासांची “सुखकर्ता दुःखहर्ता”. ती सकाळ-संध्याकाळ व दर्शनप्रसंगी गायली जाते. संपूर्ण आरती खाली दिली आहे:

सुखकर्ता दुःखहर्ता — श्रीगणपतीची आरती (समर्थ रामदास)

टीप: वरील आरती ही पारंपरिक सार्वजनिक-स्वामित्व रचना असून प्रकाशनापूर्वी मूळ पाठाशी ताडून पाहावी.

कसे पोहोचाल

⚠️ नाव-गल्लत टाळा: हे महड (ता. खालापूर, खोपोलीजवळ, उत्तर रायगड) — महाड शहर (दक्षिण रायगड, चवदार तळे) नव्हे. दिशा व अंतर उत्तर-रायगड (खोपोली / कर्जत / पुणे-मुंबई महामार्ग) संदर्भानेच दिले आहेत.

• स्थान: महड, ता. खालापूर, जि. रायगड — खोपोली-कर्जतजवळ, पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटर.
• रस्त्याने: पुणे व मुंबई या दोन्हीकडून महामार्गाने सोयीचे; राज्य परिवहन (एस.टी.) बस व खासगी वाहने. पुण्यापासून काही स्रोतांनुसार सुमारे १४० किमी.
• रेल्वे/विमानाने: जवळची रेल्वे-सोय खोपोली / कर्जत परिसरात; विमानाने मुंबई किंवा पुणे. (अचूक जवळचे स्थानक व अंतर नकाशाने तपासावे.)

⚠️ अचूक अंतर, जवळचे स्थानक व मार्ग याबाबत स्रोतांत किरकोळ फरक आहे — प्रवासापूर्वी नकाशा व मंदिर समितीकडून खात्री करावी.

जवळची ठिकाणे

• अष्टविनायकातील जवळचे रायगड-जिल्ह्यातील क्षेत्र — पाली बल्लाळेश्वर (अंतर नकाशाने तपासावे).
• खोपोली व परिसर (पुणे-मुंबई महामार्ग-तळ); लोणावळा / कर्जत परिसर — प्रवासी-तळ व हलक्या पर्यटनासाठी (अंतरे नकाशाने तपासावी).
• इतर अष्टविनायक — सिद्धटेक, थेऊर, मोरगाव, ओझर, लेण्याद्री, रांजणगाव — यात्रा-cluster (अंतरे नकाशाने तपासावी).

(⚠️ महाड शहर / चवदार तळे इथे आणू नये — ते वेगळे ठिकाण आहे.)

प्रवासी टिप्स

• गाभारा-प्रवेश: येथे भक्त गाभाऱ्यात जाऊन स्वतः पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत) — त्यामुळे गर्दीच्या वेळी रांग व वेळेचे नियोजन करावे आणि मंदिर-सूचना पाळाव्यात.
• गर्दी: माघी गणेश जयंती, भाद्रपद गणेशोत्सव व अंगारकी संकष्टीला मोठी गर्दी असते — आधीच नियोजन करावे; ज्येष्ठ नागरिक व लहान मुलांची विशेष काळजी घ्यावी.
• वेळा बदलतात: दर्शन-वेळा व विशेष-दर्शन मंदिर समितीच्या अधिकृत सूचनेनुसार बदलतात — प्रवासापूर्वी तपासावेत. फोटोग्राफी-नियमही पाळावेत.
• पेहराव/सात्त्विकता: मंदिर-प्रथेनुसार सभ्य व सात्त्विक पेहराव ठेवावा आणि सूचना पाळाव्यात.

अष्टविनायक — शास्त्रोक्त क्रम व प्रवासक्रम

अष्टविनायकातील आठ क्षेत्रांचा शास्त्रोक्त (धर्मशास्त्रीय) क्रम पुढीलप्रमाणे मानला जातो — यात महड (वरदविनायक) चौथे:

1. मोरगाव — मयूरेश्वर · ता. बारामती, जि. पुणे
2. सिद्धटेक — सिद्धिविनायक · ता. कर्जत, जि. अहमदनगर
3. पाली — बल्लाळेश्वर · जि. रायगड
4. महड — वरदविनायक (हे पान) · ता. खालापूर, जि. रायगड
5. थेऊर — चिंतामणी · जि. पुणे
6. लेण्याद्री — गिरिजात्मज · जि. पुणे
7. ओझर — विघ्नेश्वर · जि. पुणे
8. रांजणगाव — महागणपती · जि. पुणे

टीप: प्रत्यक्ष प्रवासात मात्र अंतर व सोयीनुसार क्रम बदलतो — म्हणूनच मराठी विश्वकोशासारखे काही स्रोत यात्रा-मार्गाच्या दृष्टीने महडला वेगळ्या क्रमांकाने (सातवा) मांडतात. पुण्याहून निघणारे यात्रेकरू सामान्यतः मोरगाव → थेऊर → सिद्धटेक → रांजणगाव → ओझर → लेण्याद्री → महड → पाली असा मार्ग घेतात आणि शेवटी पुन्हा मोरगावी येऊन यात्रेची सांगता करतात. (नेमका मार्ग सुरुवातीच्या ठिकाणावर अवलंबून बदलतो; क्रमाबाबत ashtavinayak-ordinal नोंद वर पाहा.)

लक्षात ठेवा

• महडचा वरदविनायक हा अष्टविनायकातील गाभाऱ्यात थेट प्रवेश व स्व-पूजा असणारे (मानले जाणारे एकमेव) क्षेत्र; १८९२ पासूनचा अखंड नंदादीप व तळ्यात सापडलेली स्वयंभू मूर्ती (~१६९०) ही खास वैशिष्ट्ये.
• कथेचे दोन थर आहेत (गृत्समद-वरदान गाभा + भीम/विश्वामित्र-पूर्वपीठिका “काही आवृत्तींत”), आणि अष्टविनायक-क्रम व सोंडेची दिशा स्रोतांत भिन्न — कोणतीही एक आवृत्ती/आकडा अंतिम मानू नये.
• दर्शन-आरती वेळा, उत्सव-कार्यक्रम व गाभारा-प्रवेश-नियम मंदिर समितीकडून तपासावेत.
• नाव-गल्लत टाळा: महड (अष्टविनायक, खालापूर) ≠ महाड शहर (चवदार तळे, सत्याग्रह).
• तारीख गल्लत टाळा: माघी गणेश जयंती (जाने, माघ शु. चतुर्थी) ≠ भाद्रपद गणेश चतुर्थी (सप्टें) ≠ मासिक संकष्ट/विनायक चतुर्थी.
• पानावर कॉपीराइट देवस्थान छायाचित्रे/लोगो वापरू नयेत व कोणताही “अधिकृत संबंध” दावा करू नये.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

महड वरदविनायक मंदिर कुठे आहे?

महड गावी (ता. खालापूर, जि. रायगड), खोपोली-कर्जतजवळ, पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटरवर. हे अष्टविनायकांपैकी एक क्षेत्र आहे. (हे महाड शहर — चवदार तळे — नव्हे.)

गाभाऱ्यात प्रवेश असणारा अष्टविनायक कोणता?

महडचा वरदविनायक — अष्टविनायकांतील एकमेव मंदिर मानले जाते जिथे भक्त थेट गर्भगृहात जाऊन स्वतः दर्शन व पूजा करू शकतात (काही स्रोतांनुसार दुपारी बारापर्यंत). हे सिद्धटेकच्या कडक सोवळ्याशी नेमके उलट आहे.

वरदविनायक हे नाव कसे पडले?

‘वरद’ म्हणजे वरदान देणारा; आख्यायिकेनुसार गृत्समद ऋषींनी याच वनात (भद्रकवन → महड) गणेशाची आराधना करून वरदान मिळवले, म्हणून येथील गणेश ‘वरदविनायक’.

महड वरदविनायकाची मूर्ती तळ्यात कशी सापडली?

श्रद्धेनुसार ही स्वयंभू मूर्ती इ.स. १६९० च्या सुमारास जवळच्या तळ्यात / पाणवठ्यात सापडली असे सांगितले जाते.

महडचे मंदिर कोणी बांधले?

पेशवेकालीन सुभेदार रामजी महादेव बिवलकर यांनी इ.स. १७२५ मध्ये मंदिर बांधले / जीर्णोद्धारित केल्याचे मानले जाते.

महड वरदविनायक अष्टविनायकात कितवा आहे?

क्रम यात्रा-मार्गाप्रमाणे बदलतो — बहुतेक मराठी स्रोत याला साधारणतः चौथा मानतात; मराठी विश्वकोश ‘सातवा’ म्हणते, काही स्रोत ‘तिसरा’. एकच क्रमांक ठाम करू नये.

अखंड नंदादीप कधीपासून तेवतो?

गाभाऱ्यात इ.स. १८९२ पासून अखंड तेवत असल्याचे मानले जाते. (नेमके वर्ष मंदिर समितीकडून तपासावे.)

महड वरदविनायकाची दर्शन वेळ काय आहे?

नेमक्या दर्शन-वेळा मंदिर समितीच्या अधिकृत वेळापत्रकाने तपासाव्यात — विश्वासार्ह अधिकृत वेळा उपलब्ध नाहीत, आणि उत्सव/संकष्टीला त्या बदलतात.

खोपोली/पुण्याहून महडला कसे पोहोचावे?

पुणे-मुंबई महामार्गापासून सुमारे चार किलोमीटर, खोपोलीजवळ; रस्त्याने (एस.टी. बस / खासगी वाहने) सोयीचे. पुण्यापासून काही स्रोतांनुसार सुमारे १४० किमी. (अंतर नकाशाने तपासावे.)

• अष्टविनायक
• औंढा नागनाथ
• भीमाशंकर
• गणपतीपुळे
• घृष्णेश्वर (वेरूळ)