मोरगाव मयूरेश्वर

मोरगावचा मयूरेश्वर (मोरेश्वर) हे पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यात, कऱ्हा नदीच्या काठी वसलेले प्राचीन गणेशक्षेत्र — आणि अष्टविनायक यात्रेतील पहिला गणपती. परंपरेने अष्टविनायकाची यात्रा येथूनच सुरू होते व येथेच संपते; मोरगावला परत आल्याशिवाय यात्रा पूर्ण मानली जात नाही. आख्यायिकेनुसार गणेशाने येथे मोरावर (मयूर) आरूढ होऊन सिंधू दैत्याचा वध केला, म्हणून त्याला “मयूरेश्वर” हे नाव पडले. मंदिर किल्ल्यासारखे — उंच काळ्या दगडाची तटबंदी व चार कोपऱ्यांत बुरूज — असून सध्या चिंचवड देवस्थान ट्रस्ट त्याचे व्यवस्थापन पाहते.

देवता: श्री गणेश (मयूरेश्वर / मोरेश्वर)ठिकाण: बारामती तालुका, पुणे जिल्हा

श्री गणेश (मयूरेश्वर / मोरेश्वर)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

येथील गणेश मयूरेश्वर / मोरेश्वर — म्हणजे “मोरावर आरूढ झालेला” या रूपात पूजला जातो. संस्कृत मयूर व मराठी मोर या शब्दांवरून हे नाव आले आहे.

गणेश पुराण व मुद्गल पुराण मोरगावला (मयूरपुरी) गणेशाचे श्रेष्ठ क्षेत्र मानतात; मुद्गल पुराणात मोरगावच्या माहात्म्याला सुमारे बावीस अध्याय आहेत असे मानले जाते. मोरगाव हे गाणपत्य संप्रदायाचे आद्यपीठ मानले जाते — हा तो संप्रदाय, जो गणेशाला परब्रह्म मानतो. या क्षेत्राची पवित्रता काशीशी तुलनात्मक मानली जाते.

अष्टविनायकातील स्थान.

महाराष्ट्रातील आठ स्वयंभू गणेशक्षेत्रांच्या यात्रेला “अष्टविनायक” म्हणतात, आणि या यात्रेची सुरुवात व सांगता मोरगावलाच होते — हेच या क्षेत्राचे मुख्य वेगळेपण. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, अष्टविनायकातील पहिला गणपती म्हणजे मोरगावचा मयूरेश्वर.

पूर्ण अष्टविनायक यात्रेची माहिती व उरलेल्या सात क्षेत्रांचे तपशील वेगळ्या पानावर दिले आहेत; या पानाच्या शेवटी शास्त्रोक्त क्रम व प्रत्यक्ष प्रवासक्रम दोन्ही दिले आहेत.

इतिहास व आख्यायिका

मयूरेश्वराच्या प्रकटीकरणाची कथा गणेश पुराणात येते आणि तिचा गाभा बहुतेक आवृत्तींत सारखाच आहे. मात्र तपशिलांत काही फरक असल्याने ती तशीच प्रामाणिकपणे मांडणे योग्य.

समान कथासूत्र.

त्रेतायुगात सिंधू (सिंधुरासुर) नावाचा एक बलाढ्य दैत्य देवांना व पृथ्वीला त्रास देत होता. त्याच्या उपद्रवाने त्रस्त होऊन देवांनी गणेशाची आराधना केली. गणेशाने मयूरेश्वर अवतार घेतला, मोरावर आरूढ होऊन युद्धात सिंधूचा वध केला आणि पुन्हा शांतता प्रस्थापित केली. मोरवाहनामुळे त्याला “मयूरेश्वर” आणि मोरांच्या वस्तीमुळे गावाला “मोरगाव” हे नाव पडले, असे सांगितले जाते.

आवृत्ती-भेद (जसे आहेत तसे).

गणेश पुराणाच्या आवृत्तीनुसार सिंधू हा मिथिलेचा राजा चक्रपाणी व उग्रा यांचा पुत्र; सूर्यमंत्राच्या तेजाने झालेली गर्भधारणा न सोसवल्याने उग्रेने तो गर्भ समुद्रात सोडला, म्हणून त्याचे नाव “सिंधू”. सूर्यदेवाच्या वराने त्याला अमृतपात्र लाभले होते. या आवृत्तीत गणेशाने प्रथम सेनापती कमलासुराचे तीन तुकडे केले आणि नंतर सिंधूचे अमृतयुक्त शरीर चिरून वध केला; या रूपात मयूरेश्वर षड्भुज (सहा हात) व श्वेतवर्ण वर्णिला जातो.

काही आवृत्तींत — विशेषतः चिंचवड देवस्थान ट्रस्टच्या आवृत्तीत — सिंधुदैत्य व कमलासुर असे दोन दैत्य येतात; देवी पार्वतीने डोंगर-गुहेत गणेशासाठी तपश्चर्या केली, विनिती (कश्यपांची पत्नी) हिच्या उदरातून मोर निर्माण झाला, आणि त्यावर आरूढ होऊन गणेशाने दोघांचा वध केला; पुढे पंचदेवांनी भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला मयूरेश्वराची मूर्ती स्थापन करून गणेशाला “मयूरेश्वर” हे नाव दिले. तर काही आवृत्तींत केवळ “गणेश मोरावर आरूढ होऊन सिंधूच्या बेंबीवर वार करून वध करतो” एवढेच येते.

मोराची उत्पत्तीही आवृत्तीनुसार बदलते — कुठे आंब्याच्या झाडावरून पडलेल्या अंड्यातून, कुठे विनितीच्या उदरातून, तर कुठे फक्त “मोरावर आरूढ” एवढेच. यांपैकी कोणतीही एक आवृत्ती अंतिम मानण्याऐवजी त्या तशाच नोंदवणे उचित.

मोरया गोसावी व चिंचवड.

थोर गणेशभक्त मोरया गोसावी यांचा मोरगावशी घनिष्ठ संबंध सांगितला जातो. एका आवृत्तीनुसार त्यांनी मोरगावी उपासना केली आणि नंतर चिंचवडला जाऊन तेथे गणेश मंदिर स्थापले; तर मराठी लोकआवृत्तीनुसार त्यांचे वडील वामनभट्ट शाळिग्राम यांनी मोरगावी तप केल्यानंतर मयूरेश्वरच त्यांचा पुत्र म्हणून जन्मले. या दोन्ही आवृत्ती परंपरेत आढळतात; एकच खरी म्हणून ठरवणे योग्य नाही. मोरया गोसावींचा नेमका काळही निश्चित नाही — तो साधारण तेराव्या ते सतराव्या शतकादरम्यान मानला जातो.

पुढे अठराव्या शतकात पेशव्यांनी या क्षेत्राला आश्रय व देणग्या दिल्या. मंदिराच्या ऐतिहासिकतेबद्दल विद्वानांत मतभेद आहेत — त्यामुळे बांधकामाचा नेमका काळ ठामपणे सांगणे कठीण आहे.

वास्तू व रचना

मंदिर दुरून पाहिले तर एखाद्या किल्ल्यासारखे दिसते. काळ्या (बसॉल्ट) दगडाची उंच तटबंदी (काही स्रोतांनुसार सुमारे पन्नास फूट) आणि चार कोपऱ्यांत बुरूज/मिनार ही त्याची ठळक वैशिष्ट्ये — यांतून बहामनी/मुस्लीम स्थापत्याचा प्रभाव दिसतो. काही स्रोतांनुसार हे मिनार मुघलकाळात हल्ल्यांपासून संरक्षणासाठी जोडले गेले.

मंदिराला चार दरवाजे आहेत, प्रत्येक एका दिशेला. इंग्रजी विकिपीडियानुसार हे चार दरवाजे चार युगांचे व चार पुरुषार्थांचे (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष) प्रतीक मानले जातात — मात्र हे मुख्यतः एकाच स्रोतावर आधारित असल्याने ते तसे नोंदवले आहे. मुख्य प्रवेश उत्तराभिमुख असून आतल्या चौकात दोन दीपमाळा आहेत, असे इंग्रजी विकिपीडिया सांगते.

मूर्ती.

मयूरेश्वराची मूर्ती स्वयंभू मानली जाते (हा दावा मुख्यतः इंग्रजी विकिपीडियावर आधारित). तिची सोंड डावीकडे वळलेली आहे, डोळ्यांत व बेंबीत हिरे जडवलेले आहेत, आणि मस्तकावर नागाचे छत्र आहे; बाजूला रिद्धी-सिद्धी (सिद्धी-बुद्धी) यांच्या मूर्ती आहेत. सध्याची मूर्ती चार हातांची वर्णिली जाते; मात्र पुराण-वर्णनातील मयूरेश्वर सहा हातांचा व श्वेतवर्ण असल्याने पुराणातील रूप व प्रत्यक्ष मूर्ती यांत फरक आहे हे लक्षात ठेवावे. मूर्तीवरील शेंदुराचा थर सुमारे शतकाने उतरतो अशी नोंद आहे. मंदिरासमोर सुमारे सहा फूट उंचीचा दगडी मूषक व मोर आहे.

असामान्य नंदी.

शिवाचे वाहन असलेला नंदी गणेशमंदिरासमोर असणे दुर्मिळ आहे — आणि मोरगावचे हे एक खास वैशिष्ट्य. याबाबतची आख्यायिका आवृत्तीनुसार बदलते: काही आवृत्तींत हा नंदी जवळच्या शिवमंदिराकडे नेत असताना रथाचे/वाहनाचे चाक तुटले म्हणून तो येथेच राहिला, तर काही आवृत्तींत नंदीनेच येथेच राहण्याचा हट्ट धरला. मूषक व नंदी हे मंदिराचे द्वाररक्षक मानले जातात.

मुख्य उत्सव व यात्रा

खालील प्रत्येक उत्सव तिथीवर ठरतो; खालील ग्रेगोरियन तारखा या साइटच्या पंचांग-नोंदींतून जशाच्या तशा घेतल्या आहेत आणि प्रत्येक तारीख त्या दिवसाच्या पंचांग-पानाशी जोडली आहे. प्रत्यक्ष यात्रा, पालखी-प्रस्थान व त्या दिवशीचे कार्यक्रम मंदिर समितीकडून तपासावेत (हे बदलू शकतात).

उत्सव / यात्रातिथी (नियम)या वर्षीची तारीखप्रसंग
श्री गणेश चतुर्थी (सर्वात मोठा)भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीसोम, १४ सप्टें २०२६ — नक्षत्र चित्राचिंचवडहून पालखी; उत्सव महिनाभर
माघी गणेश जयंती / विनायक चतुर्थीमाघ शुक्ल चतुर्थीगुरु, २२ जाने २०२६ — नक्षत्र शततारकामयूरेश्वर प्राकट्य तिथी (ट्रस्ट कथेनुसार); चिंचवडहून पालखी
विजयादशमी / दसराआश्विन शुक्ल नवमीमंगळ, २० ऑक्टो २०२६ — नक्षत्र श्रवणमंदिरात जत्रा
अंगारकी संकष्टी चतुर्थीकृष्ण चतुर्थी + मंगळवार६ जाने · ५ मे · २९ सप्टें २०२६गणेशक्षेत्री विशेष पुण्यप्रद; मोठी गर्दी
सोमवती अमावास्याअमावास्या + सोमवार१६ फेब्रु · १५ जून · १३ जुलै · ९ नोव्हें २०२६मंदिरात जत्रा

मासिक संकष्टी चतुर्थी (प्रत्येक कृष्ण चतुर्थी) व विनायक चतुर्थी (प्रत्येक शुक्ल चतुर्थी) या दिवशीही मोरगावसारख्या गणेशक्षेत्रात विशेष दर्शनाला महत्त्व असते. त्या-त्या महिन्याच्या नेमक्या तारखा त्या दिवसाच्या पंचांग-पानावर पाहाव्यात.

टीप: वरील तारखा दरवर्षी वेगळ्या असतात, कारण ओळख तिथीची आहे — ग्रेगोरियन तारीख हा फक्त त्या वर्षाचा तपशील. भाद्रपद व माघ चतुर्थीचा मुख्य उत्सव म्हणजे गणेश चतुर्थी व माघी गणेश जयंती.

दर्शन व आरती वेळा

खालील दैनिक आरती वेळा अधिकृत चिंचवड देवस्थान ट्रस्टच्या (मोरगाव) माहितीवर आधारित आहेत. मात्र या वेळा हंगामानुसार व उत्सवात बदलू शकतात, म्हणून निघण्यापूर्वी मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.

आरती / पूजावेळ (अंदाजे)
काकड आरतीपहाटे ५:००
पंचोपचार पूजा / धूपारतीसकाळी ७:००
महापूजा / महानैवेद्यदुपारी १२:००
महाआरती / मंत्रपुष्परात्री ८:३०
शेजारतीरात्री १०:३०

काही स्रोतांनुसार मुख्य पूजा सकाळी सात, दुपारी बारा व रात्री आठ अशी नोंदवली जाते — त्यामुळे किरकोळ फरक संभवतो; अधिकृत ट्रस्टच्या वेळांना प्राधान्य द्यावे. मंदिराजवळ महाप्रसाद (भोजन) साधारण दुपारी बारा ते दोन दरम्यान मिळतो असे सांगितले जाते; याचीही खात्री ट्रस्टकडून करावी.

येथील विशेष विधी

भाद्रपद व माघ चतुर्थीला चिंचवडच्या मंगलमूर्ती मंदिरातून मोरगावी पालखी येते — हा येथील सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण सोहळा मानला जातो. याखेरीज अभिषेक, महापूजा, महानैवेद्य व महाआरती हे नित्य व उत्सवकालीन विधी होतात. नेमके विधी, मंत्र व पालखी-कार्यक्रम स्थल व हंगामानुसार बदलतात, म्हणून ते अधिकृत ट्रस्टकडून तपासून घ्यावेत.

कसे पोहोचाल

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स

अष्टविनायक — शास्त्रोक्त क्रम व प्रवासक्रम

अष्टविनायकातील आठ क्षेत्रांचा शास्त्रोक्त (धर्मशास्त्रीय) क्रम पुढीलप्रमाणे मानला जातो — यात मोरगाव पहिले:

  1. मोरगाव — मयूरेश्वर (हे पान) · ता. बारामती, जि. पुणे
  2. सिद्धटेक — सिद्धिविनायक · जि. अहमदनगर
  3. पाली — बल्लाळेश्वर · जि. रायगड
  4. महड — वरदविनायक · जि. रायगड
  5. थेऊर — चिंतामणी · जि. पुणे
  6. लेण्याद्री — गिरिजात्मज · जि. पुणे
  7. ओझर — विघ्नेश्वर · जि. पुणे
  8. रांजणगाव — महागणपती · जि. पुणे

प्रत्यक्ष प्रवासात मात्र अंतर व सोयीनुसार क्रम बदलतो; पुण्याहून निघणारे यात्रेकरू सामान्यतः मोरगाव → थेऊर → सिद्धटेक → रांजणगाव → ओझर → लेण्याद्री → महड → पाली असा मार्ग घेतात आणि शेवटी पुन्हा मोरगावी येऊन यात्रेची सांगता करतात. (नेमका मार्ग सुरुवातीच्या ठिकाणावर अवलंबून बदलू शकतो.)

मंत्र व आरती

गणपतीचा सोपा जप-मंत्र: ॐ गं गणपतये नमः

मोरगावसह सर्व गणेशमंदिरांत गायली जाणारी सर्वपरिचित आरती म्हणजे समर्थ रामदासांची “सुखकर्ता दुःखहर्ता”. ती सकाळी व संध्याकाळी, तसेच पालखी/दर्शनप्रसंगी गायली जाते. संपूर्ण आरती खाली दिली आहे:

सुखकर्ता दुःखहर्ता — श्रीगणपतीची आरती (समर्थ रामदास)

सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची ।नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची ।सर्वांगीं सुंदर उटी शेंदुराची ।कंठीं झळके माळ मुक्ताफळांची ॥१॥जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती ।दर्शनमात्रे मन कामना पुरती ॥ धृ ॥रत्नखचित फरा तुज गौरीकुमरा ।चंदनाची उटी कुमकुम केशरा ।हिरेजडित मुकुट शोभतो बरा ।रुणझुणती नूपुरे चरणीं घागरिया ॥२॥लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना ।सरळ सोंड वक्रतुंड त्रिनयना ।दास रामाचा वाट पाहे सदना ।संकटीं पावावे निर्वाणीं रक्षावे सुरवरवंदना ॥३॥

टीप: वरील आरती ही पारंपरिक सार्वजनिक-स्वामित्व रचना असून प्रकाशनापूर्वी मूळ पाठाशी ताडून पाहावी.

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अष्टविनायकातील पहिला गणपती कोणता?
मोरगावचा मयूरेश्वर. अष्टविनायक यात्रा परंपरेने येथूनच सुरू होते व येथेच संपते.
मोरगाव मयूरेश्वर मंदिर कुठे आहे?
पुणे जिल्ह्यातील बारामती तालुक्यात, कऱ्हा नदीच्या काठी. पुण्यापासून काही स्रोतांनुसार सुमारे ५५–६४ किमी (मार्गानुसार).
‘मयूरेश्वर’ / ‘मोरगाव’ हे नाव कसे पडले?
आख्यायिकेनुसार गणेशाने मोरावर (मयूर) आरूढ होऊन सिंधू दैत्याचा वध केला → म्हणून “मयूरेश्वर”; आणि मोरांच्या वस्तीमुळे गावाला “मोरगाव” हे नाव पडले.
मोरगाव मंदिरात नंदी का आहे?
आख्यायिकेनुसार जवळच्या शिवमंदिराकडे नेताना नंदी येथेच राहिला (आवृत्तीनुसार वाहनाचे चाक तुटले किंवा नंदीने हट्ट धरला). गणेशमंदिरासमोर नंदी असणे दुर्मिळ मानले जाते.
अष्टविनायक यात्रा मोरगावपासूनच का सुरू करतात?
परंपरेने मोरगाव ही यात्रेची सुरुवात व सांगता आहे; मोरगावला परत आल्याशिवाय यात्रा अपूर्ण मानली जाते.
मोरगाव मयूरेश्वर दर्शनाची वेळ काय आहे?
अधिकृत ट्रस्टनुसार साधारण पहाटे पाच वाजता काकड आरतीपासून रात्री साडेदहाच्या शेजारतीपर्यंत. नेमक्या वेळा हंगामानुसार बदलतात — मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.
पुण्याहून मोरगावला कसे जायचे?
रस्त्याने सुमारे ५५–६४ किमी (सासवड–जेजुरी किंवा सोलापूर मार्गे); जवळचे रेल्वे स्थानक जेजुरी (सुमारे १७ किमी). पुणे–बारामती एस.टी. बसेस नियमित आहेत.