दगडूशेठ हलवाई गणपती (पुणे)

श्री गणेश — पुण्यातील बुधवार पेठ भागात, गणपती चौकात असलेले मंदिर. महाराष्ट्रातील सर्वाधिक प्रसिद्ध व सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या गणेश-मंदिरांपैकी एक; गणेशोत्सव काळात दररोज लाखो भाविक भेट देतात. या मंदिराचे खास वैशिष्ट्य म्हणजे दरवर्षी बदलणारी भव्य देखावा-थीम (प्रसिद्ध मंदिरांची प्रतिकृती) व अनंत चतुर्दशीची भव्य विसर्जन-मिरवणूक. मंदिर अष्टविनायकांपैकी नाही, तसेच पुण्यातील पहिला सार्वजनिक गणपतीही नाही — तो मान भाऊसाहेब रंगारी गणपतीला (१८९२) जातो. मिठाईचे व्यापारी दगडूशेठ हलवाई यांच्या नावावरून मंदिराला नाव मिळाले; स्थापना सुमारे १८९३ च्या आसपास लोकमान्य टिळकांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सव चळवळीशी निगडित, पण नेमकी कथा स्रोतांनुसार भिन्न आहे. खाली सविस्तर माहिती दिली आहे.

देवता: श्री गणेश (लोकप्रिय नाव 'नवसाचा गणपती' — पण हेच नाव मुंबईच्या लालबागच्या राजासाठीही वापरले जाते, वेगळी मंदिरे)ठिकाण: बुधवार पेठ, पुणे

श्री गणेश (लोकप्रिय नाव 'नवसाचा गणपती' — पण हेच नाव मुंबईच्या लालबागच्या राजासाठीही वापरले जाते, वेगळी मंदिरे)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

"दगडूशेठ हलवाई गणपती" हे नाव संस्थापकाच्या नावावरून पडले आहे. काही स्रोतांत या मूर्तीला लोकप्रिय टोपणनाव "नवसाचा गणपती" (नवस फेडणारा/इच्छापूर्ती करणारा गणपती) असेही म्हटले जाते — पण हेच टोपणनाव सामान्यतः मुंबईच्या लालबागच्या राजा या स्वतंत्र सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळासाठीही वापरले जाते; ही दोन्ही पूर्णतः वेगळी, असंबंधित मंडळे/मंदिरे आहेत, गल्लत टाळावी.

मूर्ती अंदाजे सव्वादोन मीटर उंच व एक मीटर रुंद असल्याचे एका स्रोताने नोंदवले आहे; मूर्तीचा मूळ पाषाण/धातू-प्रकार व सोंडेची दिशा निश्चितपणे सांगता येत नाही.

दरवर्षी गणेशोत्सव काळात मूर्तीला कोट्यवधी रुपयांचे विशेष अलंकार व दागिने चढवले जातात; नेमकी रक्कम/वजन वर्षानुसार व स्रोतानुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते.

श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई सार्वजनिक गणपती ट्रस्ट या संस्थेकडे मंदिराची जबाबदारी आहे — १९५२ मध्ये ही जबाबदारी औपचारिकपणे तात्यासाहेब गोडसे व सहकाऱ्यांकडे सुपूर्द करण्यात आली. ट्रस्ट सामाजिक कार्यातही सक्रिय आहे — शिक्षण, सूक्ष्म-अर्थसाहाय्य, वृद्धाश्रम व पुनर्वसन सेवा.

दगडूशेठ गणपती हे अष्टविनायक यात्रेतील आठ मंदिरांत समाविष्ट नाही — ती सर्व पुणे/अहमदनगर/रायगड जिल्ह्यांतील ग्रामीण/ऐतिहासिक क्षेत्रे आहेत; पुण्याजवळचे खरे अष्टविनायक-मंदिर रांजणगाव महागणपती आहे. दगडूशेठ हे शहरी, आधुनिक-काळातील सार्वजनिक गणेशोत्सव चळवळीतून प्रसिद्ध झालेले मंदिर आहे.

तसेच, दगडूशेठ गणपती हा पुण्यातील किंवा भारतातील पहिला सार्वजनिक गणपती नाही — भाऊसाहेब रंगारी यांनी १८९२ मध्ये स्थापलेला गणपती हा भारतातील पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव मानला जातो. दगडूशेठ हलवाईंचा सहभाग त्याच चळवळीच्या सुरुवातीच्या बैठकांत (भाऊ रंगारी वाड्यात, लोकमान्य टिळक, अण्णासाहेब पटवर्धन व बाळासाहेब नातू यांच्यासह) होता, व त्यांचा स्वतःचा गणपती याच्या पुढच्याच वर्षी (सुमारे १८९३) सुरू झाला. पुढे सामाजिक व सांस्कृतिक कारणांमुळे दगडूशेठचा गणपती सर्वाधिक प्रसिद्ध व श्रीमंत झाला — पण "पहिला" हा मान भाऊसाहेब रंगारींकडेच जातो.

इतिहास व आख्यायिका

दगडूशेठ हलवाई हे पुण्यातील प्रसिद्ध मिठाईचे व्यापारी व नगरशेठ होते, एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात (प्लेगच्या साथीच्या काळात) कार्यरत. गुरू माधवनाथ महाराजांची भूमिका बहुतांश आवृत्त्यांत महत्त्वाची मानली जाते. मंदिर लोकमान्य टिळकांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सव चळवळीशी (सुमारे १८९३, ब्रिटिश राजवटीत सार्वजनिक सभांवरील बंदी टाळण्यासाठी सांस्कृतिक-धार्मिक व्यासपीठ उभारण्याची टिळकांची रणनीती) निगडित आहे. स्थापनेबाबत किमान चार वेगवेगळ्या आवृत्त्या प्रचलित आहेत — त्या तपशिलात एकमेकींपासून भिन्न आहेत.

एका लोकप्रिय व प्रवासी-स्रोतांत सर्वाधिक प्रचलित आवृत्तीनुसार — दगडूशेठ व त्यांच्या पत्नी लक्ष्मीबाई यांनी आपल्या एकुलत्या एक मुलाला प्लेगमध्ये गमावले; गुरूंच्या सल्ल्याने मुलाच्या स्मरणार्थ गणेश-मूर्ती स्थापली, असे सांगितले जाते.

अधिकृत ट्रस्टच्या स्वतःच्या, अधिक तपशीलवार आवृत्तीनुसार — दगडूशेठ हे १८९३ च्या सार्वजनिक चळवळीचे सह-संस्थापक होते; पहिली मूर्ती एका शिल्पकाराने घडवली. यानंतर १८९६ मध्ये प्लेगने मुलगा व दगडूशेठ स्वतः दोघेही मृत्युमुखी पडले, असे हीच आवृत्ती सांगते. गुरू माधवनाथ महाराजांच्या सल्ल्याने विधवा पत्नीने दगडूशेठच्या स्मरणार्थ दत्त-मंदिर व दुसरी गणेश-मूर्ती घडवून घेतली.

एका वेगळ्या आवृत्तीत मृत्यूची कथाच नाही — दगडूशेठना स्वप्नात गणेशाने दृष्टान्त देऊन शहरात मूर्ती स्थापण्याची व वार्षिक उत्सव सुरू करण्याची आज्ञा दिली, जेणेकरून प्लेगग्रस्त पुणेकरांना आधार मिळेल असे सांगितले जाते.

आणखी एका आवृत्तीत (एक प्रस्थापित मराठी दैनिक) मुलाचा प्लेग-मृत्यू व गुरू माधवनाथ महाराजांचा आधार-सल्ला येतो, पण स्थापना-वर्ष १८९६ सांगितले जाते (इतर आवृत्त्यांच्या १८९३ ऐवजी) व लोकमान्य टिळकांनी स्वतःच्या हस्ते प्राणप्रतिष्ठा केल्याचा ठाम दावा केला जातो.

स्थापना-वर्षाबाबत बहुसंख्य स्वतंत्र स्रोतांत १८९३ ला अधिक दुजोरा आहे; १८९६ फक्त एकाच स्रोतात आढळतो. शिवाय "१९ फेब्रुवारी १८९३" ही तारीखही साशंक आहे — टिळकांचा पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव पारंपरिकपणे भाद्रपद (सप्टेंबर) महिन्यातील गणेश चतुर्थीशी जोडलेला असतो, फेब्रुवारीशी (माघ महिना) नाही. त्यामुळे नेमके वर्ष/तारीख ठामपणे सांगता येत नाही; बहुतेक स्रोतांनुसार स्थापना सुमारे १८९३ च्या आसपास झाली असावी.

मूळ (१८९३ सालच्या) मूर्तीचा शिल्पकार कोण याबाबतही स्रोतांत भिन्नता आहे — एका स्रोतानुसार एक नाव, तर दुसऱ्या स्रोतानुसार वेगळेच नाव आढळते.

तुलनेने अधिक सुसंगत असा एक टप्पा म्हणजे १९६८ सालची मूर्ती-नूतनीकरण कथा — स्थापनेच्या सुमारे पंचाहत्तर वर्षांनंतर मूळ मूर्तीचा हात तुटला; नवी मूर्ती एका शिल्पकाराने घडवली (या शिल्पकाराच्या नावाबाबतही स्रोतांत भिन्नता आहे); सूर्यग्रहणाच्या मुहूर्तावर गणेश-यंत्रासह सत्तावीस ऑगस्ट १९६८ रोजी प्रतिष्ठापना झाली; जुनी, खराब झालेली मूर्ती ट्रस्टच्या बालसंगोपन-केंद्रात ठेवलेली आहे.

वास्तू व रचना

मंदिराची मूळ रचना शंभरहून अधिक वर्षे जुनी आहे; प्रवेशद्वारी संगमरवरी जय-विजय पहारेकरी-मूर्ती आहेत. रचना तुलनेने साधी व मोकळी असल्याने बाहेरूनही मूर्तीचे दर्शन घेता येते.

मंदिराचे मुख्य वास्तुशिल्पीय वैशिष्ट्य म्हणजे दरवर्षीचा वार्षिक देखावा — गणेशोत्सव काळात संपूर्ण मंडप एका थीमवर, सहसा भारतातील एखाद्या प्रसिद्ध मंदिराच्या भव्य प्रतिकृतीच्या रूपात सजवला जातो. उदाहरणार्थ, एका वर्षी अयोध्येतील राम मंदिराची प्रतिकृती उभारली गेली होती, तर दुसऱ्या वर्षी केरळच्या पद्मनाभस्वामी मंदिराची भव्य प्रतिकृती (शेकडो कारागिरांनी महिनोन्महिने आधीपासून तयार केलेली) उभारण्यात आली. जुलै २०२६ पर्यंत पुढील वर्षाची थीम अद्याप जाहीर झालेली नव्हती.

मूर्तीच्या विसर्जनासाठी दरवर्षी खास सजवलेला रथ तयार केला जातो — "उमंगमळाज" हे एका रथाचे नाव आढळले, हिमाचल प्रदेशातील जटोली शिव मंदिराच्या प्रेरणेने घडवलेला, शिवशंकराची जटा, त्रिशूळ, डमरू व रुद्राक्ष यांचे चित्रण असलेला.

एका उल्लेखानुसार थायलंडच्या फुकेत येथेही या मंदिराची एक प्रतिकृती उभारली गेली आहे.

मुख्य उत्सव व यात्रा

दगडूशेठ गणपतीचे बहुतांश उत्सव सर्वसाधारण गणेश-तिथींशी जुळणारे आहेत — त्या तिथींचा सर्वसाधारण अर्थ इथे पुन्हा दिलेला नाही, संबंधित पानांचे दुवे दिले आहेत. मंदिर-विशिष्ट काय घडते यावर इथे भर दिला आहे.

उत्सवतिथी२०२६ तारीखथोडक्यात
श्री गणेश चतुर्थी — गणेशोत्सव आरंभभाद्रपद शुक्ल चतुर्थी१४ सप्टेंबर (सोमवार)सर्वसाधारण तिथी-अर्थासाठी पाहा गणेश चतुर्थी. मंदिर-विशिष्ट: याच दिवशी भव्य सार्वजनिक देखावा खुला होतो व चोवीस तास दर्शन सुरू होते.
अनंत चतुर्दशी — विसर्जन मिरवणूकभाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी२५ सप्टेंबर (शुक्रवार)सर्वसाधारण तिथी-अर्थासाठी पाहा अनंत चतुर्दशी. मंदिर-विशिष्ट: पुण्यातील सर्वात मोठ्या व सर्वाधिक चर्चिल्या जाणाऱ्या विसर्जन-मिरवणुकांपैकी एक — खास रथ, ढोल-ताशा-लेझीम पथके, लाखो भाविक.
घरगुती गणेश विसर्जन (गौरी विसर्जन)भाद्रपद शुक्ल अष्टमी१९ सप्टेंबर (शनिवार)दगडूशेठसारख्या सार्वजनिक मंडळांचा गणपती या दिवशी विसर्जित होत नाही — तो अनंत चतुर्दशीपर्यंत (दहा दिवस) राहतो; ही केवळ घरगुती गणपतींसाठीची सामान्य तारीख आहे, गल्लत टाळण्यासाठी इथे नोंदवली आहे.
अंगारकी संकष्टी चतुर्थी (तीन वेळा)कृष्ण चतुर्थी + मंगळवार६ जानेवारी, ५ मे, २९ सप्टेंबर (तिन्ही मंगळवार)सर्वसाधारण तिथी-अर्थासाठी पाहा संकष्टी चतुर्थी. मंदिराच्या स्वतःच्या उत्सव-यादीत संकष्टीला "द्राक्ष महोत्सव" असाही एक विशेष कार्यक्रम नमूद आहे — नेमक्या कोणत्या संकष्टीला हे स्पष्ट नाही.
श्री गणेश जयंती (माघी), विनायक चतुर्थीमाघ शुक्ल चतुर्थी२२ जानेवारी (गुरुवार)सर्वसाधारण तिथी-अर्थासाठी पाहा माघी गणेश जयंती.
अंबा महोत्सव (आंबा महोत्सव)अक्षय्य तृतीया१९ एप्रिल (रविवार)सर्वसाधारण तिथी-अर्थासाठी पाहा अक्षय्य तृतीया. मंदिर-विशिष्ट: हजारो आंब्यांची सजावट, स्वराभिषेक, ब्रह्मणस्पती सूक्त अभिषेक, गणेश याग; प्रसाद रुग्णालये, वृद्धाश्रम व दिव्यांग-संस्थांना वाटला जातो — लोकप्रिय व चांगली-दुजोरा असलेला मंदिर-विशिष्ट उत्सव.
इतर किरकोळ मंदिर-उत्सवविविध तिथी(नेमकी तारीख मंदिर समितीकडून तपासून घ्यावी)सूर्यफूल महोत्सव, मोगरा महोत्सव, वल्लभेश मंगलम्, शारदेश मंगलम् (दोन्ही अक्षय्य तृतीयेला), शेषात्मज गणेश जयंती, नारळ महोत्सव (३० एप्रिल, वैशाख पौर्णिमा), अतिरुद्र महायाग व चातुर्मास प्रवचन-कीर्तन, त्रिपुरारी पौर्णिमा, दहीहंडी, गुढीपाडवा-ते-रामनवमी संगीत महोत्सव (एकल-स्रोत "स्थापना-दिन" उल्लेख).

दर्शन व आरती वेळा

खालील वेळापत्रक अधिकृत ट्रस्ट-संकेतस्थळावरून मिळाले आहे — पण वेळापत्रक बदलू शकते, त्यामुळे प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी अधिकृत संकेतस्थळावरून अद्ययावत वेळ तपासून घ्यावी.

  • दर्शन: पहाटे साडेपाच ते रात्री अकरा (काही विधींच्या वेळी संक्षिप्त खंड).
  • अभिषेक व शृंगार: सकाळी सहा ते सव्वासात.
  • सुप्रभातम् आरती: सकाळी साडेसात ते पावणेआठ.
  • नैवेद्यम् आरती: दुपारी दीड ते दोन.
  • मध्याह्न आरती: दुपारी तीन ते सव्वातीन.
  • महामंगल आरती: रात्री आठ ते नऊ.
  • शेजारती: रात्री साडेदहा ते पावणेअकरा.
  • गणेशोत्सव काळात मंदिर चोवीस तास खुले असते.

येथील विशेष विधी

  • ऑनलाइन सेवा: ई-सेवा पोर्टलद्वारे दर्शन व पूजा-नोंदणी, दैनंदिन महाअभिषेक व देणगी ऑनलाइन नोंदवता येते.
  • अंबा महोत्सव विधी (अक्षय्य तृतीया): पहाटे स्वराभिषेकाने सुरुवात; ब्रह्मणस्पती सूक्त अभिषेक व गणेश याग; हजारो आंब्यांची सजावट व प्रसाद-वाटप.
  • वार्षिक देखावा-निर्मिती: शेकडो कारागीर महिनोन्महिने आधीपासून मंडप व देखाव्याचे काम करतात — हे दरवर्षीचे वैशिष्ट्यपूर्ण अंग आहे, पण थीम व तपशील दरवर्षी बदलतो.
  • विसर्जन-विधी: अनंत चतुर्दशीला रथारूढ मूर्तीची भव्य मिरवणूक निघते — नेमकी सुरुवात व समाप्तीची वेळ दरवर्षी बदलते, कोणतीही एक वर्षीची वेळ कायमस्वरूपी नियम मानू नये.
  • नित्य पूजा, अभिषेक व अलंकाराचा नेमका शास्त्रोक्त क्रम व मंत्र मंदिर समितीकडून तपासून घ्यावेत — संशोधनात तपशीलवार प्रमाण-क्रम सापडलेला नाही.

मंत्र व आरती

गणपती-उपासनेचा सर्वपरिचित बीजमंत्र — "ॐ गं गणपतये नमः" — अर्थ: गणपतीला नमन. दगडूशेठ-विशिष्ट असे कोणतेही स्वतंत्र स्तोत्र किंवा आरतीचा संपूर्ण मजकूर इथे दिलेला नाही; सर्वसाधारण गणपती-आरतीसाठी दत्त/गणेश-पूजाविधी पिलर-स्तरावरील संदर्भ पाहावा.

कसे पोहोचाल

पत्ता: गणपती भवन, २५०, बुधवार पेठ (छत्रपती शिवाजी महाराज मार्ग/गणपती चौक), पुणे, महाराष्ट्र ४११००२.

रेल्वे: सर्वात जवळचे प्रमुख स्थानक पुणे जंक्शन — साधारण दोन ते तीन किमी अंतरावर (स्रोतांनुसार अंदाज थोडा वेगवेगळा); नेमके अंतर लाइव्ह नकाशावर पाहा.

रस्ता: पुणे स्थानकावरून टॅक्सी/ऑटोने अंदाजे पंधरा मिनिटांचा प्रवास; अनेक PMPML बस-मार्ग बुधवार पेठजवळ थांबतात असे एका प्रवासी-स्रोताने नोंदवले आहे — नेमके मार्ग-क्रमांक मंदिर समितीकडून/स्थानिक चौकशीने तपासून घ्यावेत.

जवळची ठिकाणे

  • शनिवार वाडा — पेशव्यांचा ऐतिहासिक किल्ला व वाडा, अगदी जवळच्या परिसरात.
  • तुळशीबाग व लक्ष्मी रोड — जवळचा प्रसिद्ध खरेदी-परिसर.
  • रांजणगाव महागणपती — पुण्याजवळचे खरे अष्टविनायक-मंदिर, शहराबाहेर.
  • भीमाशंकर — पुणे जिल्ह्यातील ज्योतिर्लिंग, तुलनेने दूर पण जिल्हा-अंतर्गत.
  • गणपतीपुळे — कोकण किनारपट्टीवरील आणखी एक प्रसिद्ध गणेश-क्षेत्र, दूर असले तरी सिबलिंग गणपती-क्षेत्र म्हणून उल्लेखनीय.

प्रवासी टिप्स (लक्षात ठेवा)

  • गणेशोत्सवाचे दहा दिवस (विशेषतः पहिला व शेवटचा — अनंत चतुर्दशी) व अंगारकी संकष्टीला प्रचंड गर्दी असते; गणेशोत्सव काळात मंदिर चोवीस तास खुले असते — लवकर जाणे किंवा ऑनलाइन दर्शन-नोंदणी विचारात घ्यावी.
  • देखावा पाहण्यासाठी गणेशोत्सव काळात मंडपाबाहेर मोठ्या रांगा असतात, विशेषतः संध्याकाळी व रात्री — देखावा दरवर्षी वेगळा असल्याने आधीच थीमची माहिती घेणे उपयुक्त ठरते.
  • दगडूशेठ गणपती अष्टविनायकांतील कोणत्याही मंदिराशी (विशेषतः रांजणगाव महागणपतीशी) गल्लत करू नये, तसेच पुण्यातील/भारतातील पहिला सार्वजनिक गणपतीही नाही (तो मान भाऊसाहेब रंगारींचा) — हे दोन्ही मुद्दे लक्षात ठेवावेत.
  • सार्वजनिक मंडळाचा (दगडूशेठसारखा) गणपती-विसर्जन अनंत चतुर्दशीला होते; घरगुती गणपतींचे पाचव्या दिवशीचे (गौरी-विसर्जन) विसर्जन वेगळे असते — या दोन्ही वेगळ्या तारखांची गल्लत करू नये.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिर पुण्यात नेमके कुठे आहे?
बुधवार पेठ भागात, गणपती चौक व शिवाजी महाराज मार्गावर, पुणे ४११००२.
दगडूशेठ गणपती हा पुण्यातील पहिला सार्वजनिक गणपती आहे का?
नाही. तो मान सामान्यतः भाऊसाहेब रंगारी गणपतीला (१८९२) दिला जातो; दगडूशेठ (सुमारे १८९३) एक वर्षानंतरचा, जो पुढे सर्वाधिक प्रसिद्ध झाला.
दगडूशेठ गणपतीची स्थापना कोणी व केव्हा केली?
मिठाईचे व्यापारी दगडूशेठ हलवाई यांच्या नावाने, सुमारे १८९३ च्या आसपास लोकमान्य टिळकांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सव चळवळीशी निगडित — नेमकी कथा व वर्ष स्रोतांनुसार भिन्न आहे.
दगडूशेठ गणपती अष्टविनायकांपैकी आहे का?
नाही. अष्टविनायक ही मोरगाव, थेऊर, सिद्धटेक, रांजणगाव, ओझर, लेण्याद्री, पाली व महड या आठ मंदिरांची यात्रा आहे; पुण्याजवळचे खरे अष्टविनायक-मंदिर रांजणगाव महागणपती आहे.
दगडूशेठ गणपती मंदिरात दर्शनाची वेळ काय आहे?
साधारणपणे पहाटे साडेपाच ते रात्री अकरा; गणेशोत्सव काळात चोवीस तास खुले — पण वेळा बदलू शकतात, अधिकृत संकेतस्थळावरून तपासून घ्याव्यात.
दगडूशेठ गणपतीची विसर्जन मिरवणूक कधी व कशी निघते?
अनंत चतुर्दशीला, खास सजवलेल्या रथातून; लाखो भाविक व ढोल-ताशा-लेझीम पथके सहभागी होतात — नेमकी वेळ दरवर्षी बदलते.
दगडूशेठ गणपतीचा दरवर्षीचा देखावा कसा ठरतो?
दरवर्षी गणेशोत्सव काळात मंडप एका थीमवर, सहसा भारतातील प्रसिद्ध मंदिराच्या भव्य प्रतिकृतीच्या रूपात सजवला जातो — पुढील वर्षाची थीम साधारणपणे उत्सवाच्या जवळच जाहीर होते.
दगडूशेठ गणपती मंदिरातील अंबा महोत्सव काय आहे?
अक्षय्य तृतीयेला साजरा होणारा मंदिराचा खास उत्सव — हजारो आंब्यांची सजावट, विशेष अभिषेक-विधी व प्रसाद-वाटप रुग्णालये व अनाथाश्रमांना.
दगडूशेठ गणपती मंदिरात कसे पोहोचावे, जवळचे स्टेशन कोणते?
पुणे जंक्शन हे सर्वात जवळचे प्रमुख स्थानक; तिथून टॅक्सी, ऑटो किंवा बसने पोहोचता येते. नेमके अंतर व पर्यायी स्थानकाचा दावा मंदिर समितीकडून तपासून घ्यावा.

संबंधित माहिती