भीमाशंकर

भीमाशंकर हे पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यात, सह्याद्री (पश्चिम घाट) डोंगररांगेत वसलेले शिवाचे मंदिर — बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक (परंपरेने सहावे). समुद्रसपाटीपासून सुमारे ९३४ मी उंचीवर, घनदाट जंगलात हे क्षेत्र आहे. पवित्र भीमा नदीचा उगम येथेच होतो; तीच पुढे पंढरपुरी “चंद्रभागा” होते. मंदिर भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्यात आहे — महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी शेकरू येथला. श्रावणी सोमवार व महाशिवरात्रीला येथे भाविकांचा महापूर लोटतो. हे भीमाशंकर महाराष्ट्रातील पाच शिव-ज्योतिर्लिंगांपैकी एक.

देवता: शिव (भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग)ठिकाण: पुणे जिल्हा, खेड तालुका (सह्याद्री)

शिव (भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

भीमाशंकर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. ज्योतिर्लिंग म्हणजे शिवाचे स्वयंभू तेजःस्वरूप. महाराष्ट्रात ज्या पाच ज्योतिर्लिंगांची भक्त मोठ्या श्रद्धेने यात्रा करतात, त्यांतील हे एक — इतर आहेत त्र्यंबकेश्वर, घृष्णेश्वर, औंढा नागनाथ व परळी वैजनाथ.

टीप: शास्त्रोक्त द्वादश-ज्योतिर्लिंग यादीत महाराष्ट्रातील निर्विवाद संख्या तीन मानली जाते; औंढा नागनाथ = नागेश्वर व परळी वैजनाथ = वैद्यनाथ या ओळखींबद्दल परंपरेत मतभेद आहेत. भक्तिपरंपरेत मात्र हे पाचही महाराष्ट्रात पूजले जातात.

नदी-उगम — भीमाशंकरचे खास वैशिष्ट्य.

भीमाशंकर हे केवळ शिवक्षेत्र नाही, तर भीमा (भीमरथी) नदीचे उगमस्थान आहे. हीच भीमा नदी पुढे पंढरपुरी विठ्ठलाच्या चरणी “चंद्रभागा” या नावाने वाहते आणि शेवटी कृष्णा नदीला मिळते. त्यामुळे भीमाशंकर हे शैव (शिवभक्त) व वारकरी (विठ्ठलभक्त) — दोन्ही परंपरांना जोडणारे दुर्मीळ क्षेत्र ठरते. आख्यायिकेनुसार भीम राक्षसाशी झालेल्या युद्धानंतर शिवाच्या घर्मबिंदूंतून (घामातून) ही नदी निर्माण झाली, असे मानले जाते.

निसर्ग + तीर्थ एकत्र.

सह्याद्रीतील घनदाट सदाहरित जंगल, वन्यजीव अभयारण्य आणि ज्योतिर्लिंग एकाच ठिकाणी असल्यामुळे येथे भाविकांसोबत निसर्गप्रेमी व ट्रेकर्सही मोठ्या संख्येने येतात.

इतिहास व आख्यायिका

मंदिराचा इतिहास.

मंदिराचा गाभारा १३व्या शतकातील, काळ्या दगडात कोरलेला आहे. पुढे १८व्या शतकात नाना फडणवीस यांनी सभामंडप व शिखर सुधारले/बांधले, तसेच परिसरात एक विहीरही बांधली, असे सांगितले जाते. मंदिराची वास्तुशैली नागर (उत्तर भारतीय) आहे; तिला हेमाडपंती शैलीशीही साम्य आहे. खांब व दरवाज्यांवर देव-मानवाकृतींचे कोरीवकाम आहे.

चिमाजी आप्पांची घंटा.

बाजीराव पहिल्याचे बंधू चिमाजी आप्पा यांनी वसई (बेसीन) किल्ल्यावर पोर्तुगीजांचा पराभव (१७३९) केल्यानंतर तेथून आणलेल्या पोर्तुगीज घंटांपैकी एक येथे अर्पण केली. या घंटेवर १७२९ हे ओतकाम-वर्ष व ख्रिस्ती प्रतिमा (क्रॉस/मेरी-येशू) दिसते. (“१७२९ ला घंटा आणली” हा एक प्रचलित घोळ — १७२९ हे केवळ घंटा ओतल्याचे वर्ष; प्रत्यक्षात ती वसई-विजयानंतर, म्हणजे १७३९ नंतर येथे आणली गेली.)

स्थल-पुराण (आख्यायिका).

भीमाशंकराची मूळ कथा शिवपुराणातील “कोटिरुद्रसंहिता” मध्ये येते — अध्याय २० (“भीमेश्वर ज्योतिर्लिंगाचे माहात्म्य”) व अध्याय २१ (“भीमेश्वर ज्योतिर्लिंगाची उत्पत्ती”). हा प्राचीन ग्रंथ; दुय्यम स्रोतांतही ती कथा पुनःकथित आहे. कथेचा सारांश असा —

भीम नावाचा एक बलाढ्य राक्षस होता — तो कुंभकर्णाचा पुत्र (माता कर्कटी) मानला जातो. रामाने कुंभकर्णाचा वध केल्यानंतर मोठा झालेला भीम रामाविरुद्ध सूड घ्यायचे ठरवतो. त्याने ब्रह्मदेवाची घोर तपश्चर्या करून प्रचंड शक्तीचे वरदान मिळवले आणि त्या शक्तीच्या मस्तीत देव व माणसांना त्रास देऊ लागला.

पुढे भीमाने एका निस्सीम शिवभक्त राजाला कैद केले आणि त्याला शिव-उपासना सोडायला भाग पाडू पाहिले. राजाने ठामपणे नकार दिला — “मी शिवाला कधीही सोडणार नाही.” संतापलेल्या भीमाने राजा ज्या शिवलिंगाची पूजा करत होता, त्यावरच तलवार उगारली. त्याच क्षणी शिव भीमेश्वर रूपात प्रकट झाले — “मी भीमेश्वर आहे; भक्ताच्या रक्षणासाठी प्रकटलो” — आणि केवळ एका हुंकाराने भीम व त्याच्या सेनेचा नाश केला. देव व ऋषींच्या विनंतीवरून शिव तेथेच भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग रूपाने कायमचे वास्तव्यास राहिले; आणि त्या युद्धाच्या घामातून भीमा नदी निर्माण झाली, असे मानले जाते.

(काही आवृत्तींत या शिवभक्त राजाचे नाव “कामरूपेश्वर” असे येते — तो कामरूप देशाचा राजा; तर काही आधुनिक पुनर्कथनांत “सुदक्षिण” असे नाव सांगितले जाते. तसेच काही आवृत्ती ही कथा त्रिपुरासुर-प्रसंगाशीही जोडतात — त्या युद्धात कमलजा देवी (पार्वतीचे रूप) शिवाला साहाय्य करते; मुख्य मंदिरापासून सुमारे ५०० मी अंतरावर कमलजा देवीचे मंदिर आहे. मूळ कथेचा भाव — शिवभक्ताचे रक्षण करण्यासाठी शिवाचे प्रकट होणे — सर्वत्र एकच आहे.)

टीप — स्थान-वाद: कोटिरुद्रसंहितेत “कामरूप/डाकिनी” असा उल्लेख आल्यामुळे, आसाम (कामरूप) येथेही सहावे ज्योतिर्लिंग असल्याचा दावा (२०२३ मध्ये) केला गेला होता. मात्र पुणे-सह्याद्रीतील हे भीमाशंकरच व्यापकपणे मान्य असलेले सहावे ज्योतिर्लिंग आहे.

वास्तू व रचना

  • गाभारा (१३वे शतक), काळा दगड; वर नाना फडणवीसकालीन सभामंडप व नागर-शैली शिखर. हेमाडपंती शैलीशी साम्य; कोरीव खांब व दरवाजे.
  • चिमाजी आप्पांची पोर्तुगीज घंटा मंदिरासमोर — रोमन/ख्रिस्ती शैलीची, वसई-विजयाचे एक ऐतिहासिक स्मृतिचिन्ह.
  • मोक्षकुंड तीर्थ (मंदिरामागील पवित्र स्नान-कुंड), कमलजा देवी मंदिर (~५०० मी), नंदी व परिसरातील इतर कुंडे.
  • गुप्त भीमाशंकर: मंदिराजवळ जंगलात, धबधब्याखाली पाण्याने घडलेले “गुप्त” शिवलिंग — भीमा नदीच्या उगम-प्रवाहाशी जोडलेले मानले जाते.

मुख्य उत्सव व यात्रा

तिथीच काळाची खरी खूण; खालील तारखा त्या-त्या वर्षीच्या पंचांगातून येतात (या साइटच्या 2026 पंचांग डेटातून) आणि पुढील वर्षी आपोआप बदलतात. प्रत्येक ओळ त्या दिवसाच्या पानाला जोडली आहे.

उत्सव / यात्रातिथीया वर्षीची तारीख (२०२६)नक्षत्रप्रकार / अधिक
महाशिवरात्रीमाघ कृष्ण त्रयोदशी१५ फेब्रु. २०२६उत्तराषाढाज्योतिर्लिंगाचा सर्वांत मोठा दिवस — सविस्तर महाशिवरात्री पानावर. ट्रस्ट पालखी/महाआरती करते.
पहिला श्रावणी सोमवारश्रावण शुक्ल पंचमी१७ ऑग. २०२६चित्रासंपूर्ण श्रावणातील सर्वाधिक गर्दी — सविस्तर श्रावणी सोमवार पानावर. त्याच दिवशी नागपंचमी.
दुसरा श्रावणी सोमवारश्रावण शुक्ल द्वादशी२४ ऑग. २०२६पूर्वाषाढाश्रावणातील दुसरा सोमवार.
तिसरा श्रावणी सोमवारश्रावण कृष्ण तृतीया३१ ऑग. २०२६रेवतीतिसरा सोमवार. त्याच दिवशी संकष्टी चतुर्थी.
चौथा (शेवटचा) श्रावणी सोमवारश्रावण कृष्ण एकादशी७ सप्टें. २०२६पुनर्वसुश्रावणातील शेवटचा सोमवार.
विजयादशमी / दसराआश्विन शुक्ल दशमी२० ऑक्टो. २०२६श्रवणसामान्य पर्व; ट्रस्ट पालखी/महाआरती करते.
त्रिपुरारी पौर्णिमाकार्तिक शुक्ल पौर्णिमा२४ नोव्हें. २०२६कृत्तिकादीपोत्सव — सविस्तर त्रिपुरारी पौर्णिमा पानावर. ट्रस्ट पालखी/महाआरती करते.
  • श्रावणी सोमवार — भीमाशंकरची खासियत. संपूर्ण श्रावण महिना (या वर्षी अमांत: १३ ऑगस्ट → ११ सप्टेंबर २०२६) येथे भाविकांचा महापूर असतो; चारही सोमवारी रांगा प्रचंड लांब होतात. शिवामूठ, चार सोमवारांचे महत्त्व व उपवासाचे तपशील श्रावणी सोमवार पानावर.
  • वर तारखेला योगायोगाने येणारी नागपंचमी (१७ ऑगस्ट) व संकष्टी चतुर्थी (३१ ऑगस्ट) ही स्वतंत्र सामान्य पर्वे आहेत; रांगेच्या नियोजनासाठी ती येथे नोंदवली आहेत. भीमाशंकरची मुख्य यात्रा मात्र श्रावण + महाशिवरात्री हीच.

दर्शन व आरती वेळा

अधिकृत श्री क्षेत्र भीमाशंकर ट्रस्टच्या वेळापत्रक-पानानुसार मंदिर साधारण सकाळी ~५.०० वाजता उघडते व रात्री ~९.३० वाजता बंद होते. दिवसभरातील मुख्य ब्लॉक्स असे सांगितले जातात: सकाळी ५.००–५.३० पूजा · ५.३०–१२.०० दर्शन व अभिषेक · १२.००–१२.२० नैवेद्य · १२.२०–१४.४५ दर्शन व अभिषेक · दुपारी १४.४५–१५.२० पूजा · १५.२०–१९.३० देवदर्शन · सायंकाळी १९.३०–२०.०० पूजा · २०.००–२१.३० देवदर्शन. सर्व वेळा सणावारी व विशेष दिवशी बदलतात.

ऑनलाइन दर्शन-पास. ट्रस्टच्या सूचनेनुसार “१५ जून पासून ऑनलाइन पास धारकांनाच दर्शन” अशी व्यवस्था आहे (ऑनलाइन पास-प्रणालीद्वारे). हे धोरण व तारीख वर्षानुसार बदलू शकते, म्हणून जाण्यापूर्वी अधिकृत ट्रस्टकडून चालू नियम तपासावा.

सणावारी (श्रावण/महाशिवरात्री/त्रिपुरारी पौर्णिमा) ट्रस्ट महापूजा, महाआरती व पालखी करते.

दर्शन-आरतीच्या वेळा, पास-नियम व रांगेची व्यवस्था जाण्यापूर्वी मंदिर समितीकडून तपासावी.

येथील विशेष विधी

  • अभिषेक / रुद्राभिषेक: ज्योतिर्लिंगावर पंचामृत व रुद्राभिषेक हा येथील प्रमुख विधी मानला जातो; त्यासाठी ट्रस्ट-काउंटरवर नोंदणी करावी लागते. नेमके नियम, शुल्क व वेळ ट्रस्टकडून तपासावेत.
  • मोक्षकुंड स्नान व दर्शनापूर्वीचे आचार स्थानिक परंपरेनुसार सांगितले जातात.

(हे धार्मिक मार्गदर्शन आहे — सार्वत्रिक नियम म्हणून घेऊ नये. विधी करायचे झाल्यास ते स्थानिक व घरच्या परंपरेनुसार, अधिकृत पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखालीच करावेत.)

कसे पोहोचाल

  • रस्ता: पुण्यापासून सह्याद्री घाटमार्गे साधारण ~१००–१२५ किमी. पुणे/मंचर/घोडेगावमार्गे थेट मंदिरापर्यंत रस्ता आहे. नेमके अंतर व मार्ग प्रवासापूर्वी नकाशाने तपासावा.
  • रेल्वे / ट्रेक-मार्ग: मुंबई-बाजूने कर्जत/नेरळ → खांडस (base village) येथून पायी ट्रेक करता येतो — शिडी घाट (शिड्यांचा, चढाईचा व साहसी) व गणेश घाट (लांब पण तुलनेने सोपा) असे दोन मुख्य मार्ग.
  • बस / खाजगी वाहन: पुणे व मंचरहून थेट मंदिरापर्यंत बस व खाजगी वाहने जातात. (नेमक्या बस-वेळा व उपलब्धता तपासून घ्यावी.)

जवळची ठिकाणे

  • गुप्त भीमाशंकर — धबधब्याखालील पाण्याने घडलेले शिवलिंग.
  • नागफणी पॉइंट — सह्याद्रीचा विहंगम व्ह्यूपॉइंट.
  • हनुमान तळे (Hanuman Tal) — पठारावरील तळे.
  • कमलजा देवी मंदिर — मुख्य मंदिरापासून ~५०० मी.
  • मोक्षकुंड तीर्थ — मंदिरामागील पवित्र कुंड.
  • भोरगिरी — जवळचा किल्ला व गाव.
  • भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य — शेकरू (Indian giant squirrel, राज्यप्राणी) याचा अधिवास.

(जवळच्या ठिकाणांचे नेमके अंतर, प्रवेश व वेळा स्थानिक/वन-विभागाकडून तपासाव्यात.)

प्रवासी टिप्स

  • श्रावणात व महाशिवरात्रीला प्रचंड गर्दी असते — शक्य तर आधीच ऑनलाइन दर्शन-पास काढा आणि सकाळी लवकर पोहोचा. गर्दी, रांग, पार्किंग व पालखीची नेमकी व्यवस्था जाण्यापूर्वी तपासावी.
  • पावसाळ्यात सह्याद्री हिरवागार व धबधबे भरून वाहतात — पण शिडी घाट ट्रेक निसरडा व धोकादायक होतो; योग्य पादत्राणे, स्थानिक मार्गदर्शक व हवामान बघून नियोजन करावे.
  • अभयारण्य-नियम पाळा — हा शेकरू व वन्यजीवांचा अधिवास आहे; कचरा टाळा, आवाज करू नका आणि वन-विभागाचे नियम पाळा.
  • थंडी, धुके व दुर्गम रस्ता लक्षात घेता रात्रीचा प्रवास टाळावा; इंधन व खाण्याची सोय आधीच करून घ्यावी.

मंत्र व आरती

शिव जप-मंत्र: ॐ नमः शिवाय । हा शिवाचा पंचाक्षरी मूलमंत्र — “शिवाला नमन असो.” भीमाशंकरासारख्या शिवक्षेत्रात जपासाठी हा मंत्र म्हणतात.

शंकराची आरती — लवथवती विक्राळा (समर्थ रामदास). शिवमंदिरात पूजेनंतर ही आरती म्हणण्याची परंपरा आहे. शिव हा विक्राळ तरी भोळा, कर्पूरगौर, अर्धांगी पार्वतीसह शोभणारा आणि समुद्रमंथनातील हलाहल विष प्राशन करून नीलकंठ झालेला — असा या आरतीचा भाव आहे.

लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडीं माळा ।वीषे कंठ काळा त्रिनेत्रीं ज्वाळा ।लावण्यसुंदर मस्तकीं बाळा ।तेथुनियां जळ निर्मळ वाहे झुळझुळां ॥१॥जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।आरती ओवाळूं तुज कर्पूरगौरा ॥ धृ ॥कर्पूरगौरा भोळा नयनीं विशाळा ।अर्धांगीं पार्वती सुमनांच्या माळा ।विभुतीचें उधळण शितिकंठ नीळा ।ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा ॥२॥देवी दैत्यीं सागरमंथन पैं केलें ।त्यामाजी जें अवचित हळाहळ उठिलें ।तें त्वां असुरपणें प्राशन केलें ।नीळकंठ नाम प्रसिद्ध झालें ॥३॥व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी ।पंचानन मनमोहन मुनिजनसुखकारी ।शतकोटीचें बीज वाचे उच्चारी ।रघुकुलतिलक रामदासा अंतरी ॥४॥

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

भीमाशंकर कोणत्या ज्योतिर्लिंगांपैकी आहे?
बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक (परंपरेने सहावे); महाराष्ट्रात भक्त ज्या पाच ज्योतिर्लिंगांची यात्रा करतात त्यांतीलही एक.
भीमाशंकर पुण्यापासून किती किमी आहे?
रस्त्याने साधारण ~१००–१२५ किमी (सह्याद्री घाट); स्रोतागणिक आकडा थोडा वेगळा येतो. (नेमके अंतर प्रवासापूर्वी तपासावे.)
भीमा नदीचा उगम कुठे होतो?
भीमाशंकरलाच; पुढे तीच नदी पंढरपुरी “चंद्रभागा” होते व शेवटी कृष्णेला मिळते.
भीमाशंकरची आख्यायिका काय आहे? भीम राक्षस कोण होता?
भीम हा कुंभकर्णाचा पुत्र मानला जातो; ब्रह्मवरदानाने उन्मत्त झालेल्या भीमाने एका शिवभक्त राजाला त्रास दिला, तेव्हा शिवाने भीमेश्वर रूपात प्रकट होऊन त्याचा नाश केला. (राजाचे नाव आवृत्तीनुसार कामरूपेश्वर किंवा सुदक्षिण असे येते.)
भीमाशंकर दर्शनाची वेळ काय आहे?
मंदिर साधारण सकाळी ~५ ते रात्री ~९.३० उघडे असते; नेमक्या आरती-वेळा व पास-नियम सणावारी बदलतात — मंदिर समितीकडून तपासावेत.
श्रावणी सोमवारी भीमाशंकरला किती गर्दी असते?
प्रचंड; संपूर्ण श्रावणात रांगा मोठ्या असतात — आधी नियोजन व शक्यतो ऑनलाइन पास आवश्यक.
गुप्त भीमाशंकर म्हणजे काय?
मंदिराजवळ जंगलात धबधब्याखाली पाण्याने घडलेले शिवलिंग; भीमेच्या उगम-प्रवाहाशी ते जोडलेले मानले जाते.
शेकरू म्हणजे काय व तो कुठे आढळतो?
शेकरू म्हणजे Indian giant squirrel — महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी; भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्यात तो आढळतो.

संबंधित माहिती