तुळजापूर — तुळजाभवानी

तुळजापूर (धाराशिव जिल्हा, पूर्वीचे उस्मानाबाद) येथील श्री तुळजाभवानी मंदिर — महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक पूर्णपीठ; अनेक मराठी, कन्नड व तेलुगू कुटुंबांची कुलदेवता, तसेच छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी म्हणून विशेष प्रसिद्ध. मंदिर यमुनाचल डोंगरावर (बालाघाट डोंगररांग), मंदाकिनी नदीकाठी; हेमाडपंती शैलीतील प्राचीन बांधकाम. गर्भगृहातील मूर्ती स्वयंभू मानली जाणारी, अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी स्वरूपात, अंदाजे तीन फूट उंच. खास वैशिष्ट्य — मंचकी निद्रा: साडेतीन शक्तिपीठांतील तुळजाभवानी ही एकमेव चलमूर्ती मानली जाते; वर्षातून तीन वेळा तिला विशेष निद्राकाळ दिला जातो. मुख्य उत्सव: चैत्र पौर्णिमा यात्रा, शारदीय नवरात्र व दसरा-सीमोल्लंघन, शाकंभरी नवरात्र, आश्विन/कोजागिरी पौर्णिमा.

देवता: तुळजाभवानी (भवानी माता) — अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनीठिकाण: तुळजापूर, जिल्हा धाराशिव (पूर्वीचे उस्मानाबाद)

तुळजाभवानी (भवानी माता) — अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

तुळजाभवानी म्हणजे भवानी माता, आदिशक्तीचे रूप; गर्भगृहातील मूर्ती अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी — हातांत त्रिशूळ, चक्र, बाण आदी आयुधे.

नाव-व्युत्पत्ती: भक्ताच्या हाकेला त्वरित धावून येणारी म्हणून त्वरिता → तुरजा → तुळजा (भवानी) असे नाव पडले, असे मंदिर-परंपरा सांगते.

कुलदेवता-महत्त्व: महाराष्ट्राबरोबरच कर्नाटक व तेलंगणा भागांतील अनेक कुटुंबांचीही कुलदेवता; छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी — मोहिमेवर निघण्यापूर्वी देवीचा कौल घेतल्याच्या नोंदी ऐतिहासिक बखरींत असल्याचे सांगितले जाते (मूळ बखर-दाखला स्वतंत्रपणे तपासलेला नाही).

शक्तिपीठ-दर्जा: महाराष्ट्रात साडेतीन शक्तिपीठांपैकी पूर्णपीठ मानले जाते (कोल्हापूर व माहूर यांच्यासह पूर्ण; सप्तशृंगी अर्ध); व्यापक भारतीय परंपरेत एक्कावन शक्तिपीठांपैकी एक असाही उल्लेख येतो. काही मराठी स्रोत तुळजापूरला "महाराष्ट्रातील पहिले/आद्य शक्तिपीठ" म्हणतात — हा दावा एका स्रोत-शीर्षकावरूनच दिसला, स्वतंत्र दुजोरा नाही. एकच आकडा वा क्रम ठाम न सांगता परंपरा-भेद इथे नमूद केला आहे.

गोंधळ परंपरा: गोंधळ ही लोककला तुळजाभवानी व रेणुका या कुलदेवतांच्या उपासनेशी पिढ्यानपिढ्या जोडलेली आहे — गोंधळी भक्त सांबळ/तुणतुणे वाजवत देवीची स्तुती करतात. तुळजापूर मंदिरातही गोंधळ पूजा ही अधिकृत नित्य-सेवांपैकी एक असल्याचे ट्रस्ट-पानावर नोंदले आहे.

इतिहास व आख्यायिका (स्थलपुराण)

बांधकाम-इतिहास: एका स्रोतानुसार मंदिर इ.स. ११६९ मध्ये कदंब घराण्याचे मांडलिक मारदेव याने बांधले; तर दुसरा स्रोत मंदिर राष्ट्रकूट अथवा यादवकालीन (अंदाजे तेराव्या शतकात) मानतो, आणि तुळजाभवानीसंबंधीचा सर्वांत जुना शिलालेख तुळजापूर तालुक्यातील काटी गावी इ.स. १३९७ सालचा नोंदवतो. एकच तारीख वा राजवंश इथे ठाम सांगितलेला नाही — अंदाजे बारावे-तेरावे शतक, नेमकी राजवट स्रोतांत भिन्न आहे इतकेच म्हणता येते. पुढे अठराव्या शतकात निजामाचे सरदार व निंबाळकर घराण्याचे मोठे योगदान झाल्याचे नोंदवले जाते.

स्थल-पुराण (कर्दम-अनुभूती-कुकुर आख्यायिका): कृतयुगात कर्दम ऋषींच्या मृत्यूनंतर पत्नी अनुभूती सती जाण्यास निघाली; अल्पवयीन मुलामुळे इतर ऋषींनी परावृत्त केले, म्हणून तिने मंदाकिनी नदीकाठी (यमुनाचल पर्वतावर) तपश्चर्या सुरू केली. तपश्चर्येदरम्यान कुकुर नावाच्या दैत्याने तिच्या तप-पातिव्रत्याचा भंग करण्याचा प्रयत्न केला; अनुभूतीने भगवतीचा धावा केला, देवीने प्रकट होऊन कुकुर दैत्याचा वध केला. अनुभूतीच्या विनंतीवरून देवी यमुनाचल (बालाघाट) पर्वतावर कायमची वास्तव्यास राहिली — पुढे हेच स्थान तुळजापूर म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ही कथा स्कंद पुराणात येते असे सांगितले जाते.

भवानी तलवार व शिवाजी महाराज: अशी व्यापक लोकश्रद्धा महाराष्ट्रात सांगितली जाते की तुळजाभवानीने स्वतः छत्रपती शिवाजी महाराजांना "भवानी तलवार" प्रदान केली, जिने त्यांना हिंदवी स्वराज्य-स्थापनेत बळ दिले. ही कथा व्यापकपणे मानली जाते, पण ऐतिहासिकदृष्ट्या ती एकमुखाने सिद्ध वा निर्विवाद नाही — या विषयावर शैक्षणिक वाद अस्तित्वात आहे. सध्या ही विशिष्ट तलवार युनायटेड किंग्डममधील एका संग्रहालयात असल्याचा उल्लेख काही लोकप्रिय लेखांत सापडतो, पण हा दावा कोणत्याही प्राथमिक वा अधिकृत स्रोताने स्वतंत्रपणे सिद्ध केलेला नाही — त्यामुळे तलवार सध्या नेमकी कुठे आहे याबाबत इथे ठाम विधान केलेले नाही; ही एक लोकश्रद्धा व परंपरा आहे इतकेच नोंदवले आहे.

वास्तू व रचना

स्थान: यमुनाचल टेकडी (बालाघाट डोंगररांग), समुद्रसपाटीपासून सुमारे सहाशेअठ्ठेचाळीस मीटर उंचीवर; शेजारी मंदाकिनी (स्थानिक नकाशावर बोरी) नदी.

शैली: हेमाडपंती — काळ्या दगडातील बांधकाम व कोरीव खांब.

मुख्य द्वारे (तीन): सरदार निंबाळकर दरवाजा, शहाजी दरवाजा (शिवाजी महाराजांच्या वडिलांच्या नावे) व जिजाबाई दरवाजा (शिवाजी महाराजांच्या मातेच्या नावे) असल्याचे सांगितले जाते — हे केवळ एकाच स्रोतातून, स्वतंत्र दुजोरा नाही.

तीर्थ/कुंडे: गोमुख तीर्थ (उजवीकडे) व कल्लोळ तीर्थ (डावीकडे) — दर्शनापूर्वी भाविक येथे स्नान करतात असे सांगितले जाते; हाही एकाच स्रोतावर आधारित तपशील आहे.

परिसरातील अन्य मंदिरे: मार्कंडेय ऋषी मंदिर, आदिमाया-आदिशक्ती मंदिर, सिद्धिविनायक मंदिर, मातंगी देवी मंदिर, अन्नपूर्णा मंदिर, दत्त मंदिर व यमाई देवी मंदिर (देवीची बहीण मानली जाते) याच परिसरात आहेत.

मूर्तीचे स्वरूप: मूर्तीचा नेमका पाषाण-प्रकार स्रोतांत भिन्न वर्णिला आहे — एक स्रोत "ग्रॅनाइट" म्हणतो, तर दुसरा "गंडकीशिळा, स्वयंभू" सांगतो. एकच दावा ठाम न करता "स्वयंभू मानली जाणारी पाषाणमूर्ती" इतकेच इथे म्हटले आहे.

मुख्य उत्सव व यात्रा

तारखा पंचांगातून घेतल्या आहेत; तुळजापूरचे सर्व सिग्नेचर उत्सव तिथी-आधारित आहेत. सर्व यात्रा-तारखा व वेळा मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.

उत्सवतिथी२०२६ तारीखटीप
चैत्र पौर्णिमा यात्राचैत्र शुक्ल पौर्णिमा२ एप्रिलत्याच दिवशी हनुमान जयंती.
निद्राकाल प्रारंभ (घोरनिद्रा-आरंभ)भाद्रपद कृष्ण अष्टमी३ ऑक्टोबरशारदीय नवरात्रापूर्वीचा पहिला निद्राकाळ.
निद्राकाल समाप्तभाद्रपद अमावास्या१० ऑक्टोबरदेवी घटस्थापनेसाठी जागी होते.
घटस्थापना/शारदीय नवरात्रारंभआश्विन शुक्ल प्रतिपदा११ ऑक्टोबरसर्वसाधारण तपशीलासाठी पाहा नवरात्र.
ललिता पंचमीआश्विन शुक्ल पंचमी१५ ऑक्टोबरसविस्तर तपशीलासाठी पाहा ललिता पंचमी.
दुर्गाष्टमी/महाअष्टमीआश्विन शुक्ल अष्टमी१९ ऑक्टोबरसविस्तर तपशीलासाठी पाहा दुर्गाष्टमी.
विजयादशमी/दसरा — सीमोल्लंघनआश्विन शुक्ल नवमी (पंचांग-लेबल)२० ऑक्टोबरसर्वसाधारण तपशीलासाठी पाहा दसरा; तुळजापूरची सीमोल्लंघन-पालखी परंपरा खाली पाहा.
निद्राकाल प्रारंभ (दुसरा)आश्विन शुक्ल एकादशी (पाशांकुशा एकादशी)२२ ऑक्टोबरश्रमनिद्रेशी संबंधित असावी; दसऱ्यानंतर दोन दिवसांनी — तारीख-तफावत खाली पाहा.
भवानीदेवी उत्सव - तुळजापूरआश्विन शुक्ल चतुर्दशी/पौर्णिमा (कोजागिरी)२५ ऑक्टोबरसर्वसाधारण तपशीलासाठी पाहा कोजागिरी पौर्णिमा.
शाकंभरी नवरात्र/पौर्णिमापौष शुक्ल अष्टमी ते पौर्णिमासांगता ३ जानेवारी (प्रारंभ डिसेंबर २०२५, पंचांग-व्याप्तीबाहेर)पंचांगात हे तुळजापूर-टॅग नाही (सामान्य शाकंभरी-लेबल), पण अधिकृत ट्रस्ट-पान तुळजापूरच्या चार प्रमुख उत्सवांपैकी एक म्हणून नोंदवते. सविस्तर तपशीलासाठी पाहा शाकंभरी नवरात्र व शाकंभरी पौर्णिमा.

पंचांगात "तुळजाभवानी"/"भवानीदेवी" शब्द असलेल्या पण वेगळ्या ठिकाणच्या (इंदापूर, मुंबई, पाटण, खटाव तालुक्यांतील) काही नोंदीही आढळतात — त्या तुळजापूरच्या नाहीत, त्यामुळे या तक्त्यात समाविष्ट केलेल्या नाहीत.

दर्शन व आरती वेळा

अधिकृत ट्रस्ट-पानावर फक्त कार्यालयीन वेळ सापडली — ती दर्शन-वेळ नाही. खालील वेळा केवळ तृतीय-पक्ष अॅग्रीगेटर साइट्सवरून मिळाल्या आहेत — कोणतीही वेळ ठाम मानण्याआधी अधिकृत वेळापत्रकाने तपासावी.

मंदिर साधारण पहाटे ४:०० ते रात्री १०:०० खुले असते; रविवार, मंगळवार व शुक्रवारी पहाटे १:०० पासून खुले असल्याचा उल्लेख आहे.

काकड आरती पहाटे ४:३०; वस्त्रालंकार पूजा/आरती सकाळी ११:०० व रात्री ९:३०; धूप आरती दुपारी १२:०० असे नोंदवले आहे.

नित्य सेवा: ओटी भरण, अभिषेक पूजा, सिंहासन महापूजा, गोंधळ पूजा, दंडवत व जावळ (मुंडन) — या अधिकृत ट्रस्ट-यादीत आहेत, पण नेमकी वेळ वा क्रम तिथे नमूद नाही.

येथील विशेष विधी

मंचकी निद्रा (चलमूर्ती परंपरा): साडेतीन शक्तिपीठांतील तुळजाभवानी ही एकमेव चलमूर्ती मानली जाते; वर्षातून तीन वेळा, एकूण सुमारे एकवीस दिवस देवीला विशेष पलंगावर निद्रा दिली जाते, उरलेले सुमारे तीनशेचव्वेचाळीस दिवस ती "जागृत" मानली जाते.

घोरनिद्रा (भाद्रपद वद्य अष्टमी ते अमावास्या, चांदीचा मंचक, शारदीय नवरात्रापूर्वी) — पंचांगाशी तिथी जवळून जुळते (समाप्ती तंतोतंत जुळते; प्रारंभ पंचांगात सप्तमी/अष्टमी-सीमेवर नोंदलेला आहे, त्यामुळे किंचित अंदाजे).

श्रमनिद्रा (आश्विन शुक्ल दशमी/दसरा ते पौर्णिमा/कोजागिरी, सुमारे पाच दिवस, माहेरचा — अहिल्यानगरचा — लाकडी मंचक). तिसऱ्या निद्रेच्या नावात तफावत आहे — एक स्रोत "मोहनिद्रा" (पौष शुक्ल प्रतिपदा ते अष्टमी) म्हणतो, तर दुसरा "सुखनिद्रा" (शाकंभरी नवरात्रापूर्वी, तीच तिथी-रेंज) म्हणतो — एकच नाव इथे ठाम सांगितलेले नाही. तसेच श्रमनिद्रा नेमकी दसरा-दिनीच सुरू होते की दोन दिवसांनी, याबाबतही स्रोतांत तफावत आहे — दोन्ही शक्यता वर तक्त्यात नोंदवल्या आहेत.

सीमोल्लंघन-पालखी: विजयादशमीला देवी सिंहासन सोडून, एकशेआठ साड्यांत गुंडाळलेल्या रूपात, भिंगार/बुऱ्हाणनगर (अहिल्यानगर) येथून आलेल्या मानाच्या पालखीतून मंदिराला एक प्रदक्षिणा घालत सीमोल्लंघन करते अशी परंपरा सांगितली जाते — "आई राजा उदो-उदो" गजरात. देवीचे माहेर बुऱ्हाणनगर/भिंगार व सासर तुळजापूर अशी लोकभावना सांगितली जाते.

गोंधळ पूजा: अधिकृत नित्य-सेवा-यादीतील एक नोंद; गोंधळ ही तुळजाभवानी व रेणुका-उपासनेशी जोडलेली पिढीजात लोककला-परंपरा आहे.

जावळ (मुंडन): बालकाचे प्रथम केशवपन देवीसमोर करण्याची प्रथा — अनेक देवी-मंदिरांत सर्वसामान्य असलेली प्रथा; तुळजापुरातही अधिकृतपणे सेवा-यादीत आहे.

नित्य पूजा, अभिषेक व अलंकार यांचा नेमका क्रम व मंत्र मंदिर समितीकडून तपासावा — याबाबत प्रमाणित क्रम सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध नाही.

कसे पोहोचाल

रेल्वे: सोलापूर (सुमारे पंचेचाळीस किमी) व धाराशिव (सुमारे बावीस ते पंचवीस किमी) येथे जवळची रेल्वे स्थानके.

विमानतळ: सोलापूर विमानतळ (सुमारे बावन्न किमी) सर्वांत जवळ; लातूर (सुमारे ऐंशी किमी), नांदेड (सुमारे दोनशेबारा किमी) व छत्रपती संभाजीनगर (सुमारे दोनशेएकोणसत्तर किमी) हे इतर पर्याय.

रस्ता: लातूर, सोलापूर, धाराशिव व नळदुर्ग येथून एसटी बससेवा उपलब्ध.

अंतरे स्रोतांत थोडी भिन्न आहेत — प्रवासापूर्वी पडताळावीत.

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स (लक्षात ठेवा)

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

तुळजाभवानी ही कोणाची कुलदेवता आहे?
महाराष्ट्रासह कर्नाटक व तेलंगणा भागांतील अनेक कुटुंबांची कुलदेवता; छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलस्वामिनी म्हणून विशेष प्रसिद्ध.
तुळजापूरची तुळजाभवानी आणि कोल्हापूरची अंबाबाई यांत काय फरक आहे?
दोन्ही साडेतीन शक्तिपीठांपैकी पूर्णपीठ मानल्या जातात; तुळजाभवानी अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी व चलमूर्ती (मंचकी निद्रा घेणारी) आहे, तर अंबाबाई महालक्ष्मी-स्वरूपात व किरणोत्सवासाठी प्रसिद्ध आहे.
तुळजाभवानी देवीची मंचकी निद्रा म्हणजे काय?
वर्षातून तीन वेळा, एकूण सुमारे एकवीस दिवस देवी विशेष पलंगावर निद्रा घेते असे मानले जाते — पहिली (घोरनिद्रा) शारदीय नवरात्रापूर्वी भाद्रपद वद्य अष्टमी ते अमावास्या, जी पंचांग-नोंदींशीही जवळून जुळते.
शिवाजी महाराजांना भवानी तलवार कोणी दिली — ही आख्यायिका खरी आहे का?
लोकश्रद्धेनुसार देवीने स्वतः शिवाजी महाराजांना तलवार दिली असे मानले जाते; ऐतिहासिकदृष्ट्या हा दावा निर्विवाद सिद्ध नाही, अभ्यासकांत मतभेद आहेत.
तुळजापूरला कसे पोहोचावे?
रेल्वेने सोलापूर वा धाराशिव मार्गे, विमानाने सोलापूर विमानतळ सर्वांत जवळ, रस्त्याने लातूर/सोलापूर/धाराशिव/नळदुर्गहून एसटी बस.
साडेतीन शक्तिपीठे कोणती?
कोल्हापूर, तुळजापूर व माहूर (पूर्ण) आणि सप्तशृंगी-वणी (अर्ध).
तुळजापूर मंदिर दर्शनाची वेळ काय आहे?
साधारण पहाटे ४ ते रात्री १० वाजेपर्यंत; नेमके आरती-वेळापत्रक अधिकृत वेळापत्रकाने तपासावे.