परळी वैजनाथ

परळी वैजनाथ हे बीड जिल्ह्यातील परळी येथील प्राचीन शिवमंदिर — बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाणारे श्री वैद्यनाथ (वैजनाथ) ज्योतिर्लिंग. महाराष्ट्रीय परंपरेत हे पाचवे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. याचे खास वेगळेपण दोन गोष्टींत आहे — समुद्रमंथनातील अमृत व वैद्यराज धन्वंतरी याच शिवलिंगात लपल्यामुळे याला वैद्यनाथ (‘दिव्य वैद्य’) नाव पडले, आणि येथे भाविकांना प्रत्यक्ष शिवलिंगाला स्पर्श करून दर्शन (स्पर्श दर्शन) घेता येते — बारा ज्योतिर्लिंगांत हे दुर्मीळ. महाशिवरात्रीची यात्रा ही परळीची सर्वांत मोठी यात्रा असून तिला लाखो भाविक येतात.

देवता: शिव (वैद्यनाथ / वैजनाथ ज्योतिर्लिंग — ‘दिव्य वैद्य’)ठिकाण: बीड जिल्हा, मराठवाडा

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

• विजया एकादशी — एक सर्वसाधारण एकादशी व्रत; पर्लीसाठी विशिष्ट यात्रेचा उल्लेख अधिकृत स्रोतांत आढळला नाहीशुक्रवार, १३ फेब्रुवारी २०२६›
• महाशिवरात्री — परळीची सर्वांत मोठी वार्षिक यात्रा (एक सर्वसाधारण शैव पर्व)रविवार, १५ फेब्रुवारी २०२६›
• त्रिपुरारी पौर्णिमा / वैकुंठ चतुर्दशी — एक सर्वसाधारण शैव पर्वमंगळवार, २४ नोव्हेंबर २०२६›

देवता व महत्त्व

परळी वैजनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते. ज्योतिर्लिंग म्हणजे शिवाचे स्वयंभू तेजःस्वरूप. महाराष्ट्रात ज्या पाच ज्योतिर्लिंगांची भक्त मोठ्या श्रद्धेने यात्रा करतात, त्यांतीलही हे एक — इतर आहेत त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर, घृष्णेश्वर व औंढा नागनाथ. पाचही महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगांचा एकत्रित परिचय ज्योतिर्लिंग समूह पानावर दिला आहे.

‘वैद्यनाथ’ नावाचे महत्त्व (आरोग्याचा खास संदर्भ).

वैद्य म्हणजे उपचारक/डॉक्टर. समुद्रमंथनाच्या वेळी निघालेले अमृत व वैद्यराज धन्वंतरी भगवान विष्णूंनी दैत्यांपासून वाचवण्यासाठी याच शिवलिंगात लपवले — ‘अमृत व धन्वंतरी दोन्हींचाही वास या शिवलिंगात असल्यामुळे या ज्योतिर्लिंगास वैद्यनाथ नाम’ असे सांगितले जाते. यामुळे हे लिंग आरोग्य व उपचाराचे श्रद्धास्थान मानले जाते; याला अमृतेश्वर असेही म्हणतात.

स्पर्श दर्शन (सर्वांत खास वैशिष्ट्य).

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी परळी येथे भाविकांना प्रत्यक्ष शिवलिंगाला स्पर्श करून दर्शन व अभिषेक करता येतो — हे बारा ज्योतिर्लिंगांत दुर्मीळ वैशिष्ट्य आहे. ‘स्पर्श दर्शनाने बाधा दूर होतात’ अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. हे श्रद्धा म्हणून घ्यावे; ‘रोग बरे होतात’ असा कोणताही वैद्यकीय किंवा सार्वत्रिक दावा येथे केलेला नाही.

क्रमांक व वैद्यनाथ-यादीभिन्नता (माहितीपर).

महाराष्ट्रीय परंपरा व राज्य-पर्यटनानुसार परळी हे पाचवे ज्योतिर्लिंग (वैद्यनाथ) मानले जाते. मात्र द्वादश-ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातील ‘वैद्यनाथं’ हे नेमके कोणते — यावर यादी-भिन्नता आहे: canonical यादी बहुधा बैद्यनाथ धाम, देवघर (झारखंड) शी जोडते; परळी (महाराष्ट्र) व बैजनाथ (हिमाचल) हे अन्य दावेदार आहेत. परळीची पाचवे-ज्योतिर्लिंग ओळख ही महाराष्ट्रीय परंपरा आहे, निर्विवाद canonical दावा नव्हे (ज्योतिर्लिंग हब-पानावर नोंदलेली तीच ‘यादी-भिन्नता’).

‘अनोखी काशी’ (स्थानिक परंपरा, एकच स्रोत).

स्थानिक परंपरेत असे मानले जाते की बारा ज्योतिर्लिंगांत फक्त परळीत शिव व पार्वती एकत्र निवास करतात, म्हणून परळीला ‘अनोखी काशी’ म्हटले जाते. हे एकाच स्रोतावरून येते → ‘स्थानिक परंपरेत असे मानले जाते’ असे नमूद; ठाम-दावा केलेला नाही.

इतिहास व आख्यायिका

बांधकाम-इतिहास.

मंदिर यादव-कालीन (सुमारे १२व्या–१३व्या शतकातील) मानले जाते; बांधणी हेमाडपंती शैलीची. पुढे इ.स. १७०६ मध्ये राणी अहिल्याबाई (अहिल्यादेवी) होळकर यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केल्याचे मानले जाते (अनेक ज्योतिर्लिंगांप्रमाणे). (जीर्णोद्धारापूर्वीचा नेमका बांधकाम-काळ स्पष्ट नाही.)

स्थल-पुराण (आख्यायिका).

परळी वैजनाथच्या नावाभोवती व लिंगाभोवती काही आख्यायिका सांगितल्या जातात. पुढील कथा त्या-त्या आख्यायिकांवर आधारित मूळ शब्दांतील पुनर्कथन आहे; नेमकी पुराण-आवृत्ती स्रोतांविरुद्ध शब्दशः तपासलेली नाही.

(१) समुद्रमंथन — अमृत व धन्वंतरी (वैद्यनाथ नावाचे मूळ). देव व दानवांनी अमृतासाठी समुद्रमंथन केले, तेव्हा त्यातून चौदा रत्ने बाहेर आली; त्यांत अमृत व वैद्यराज धन्वंतरी ही दोन रत्ने होती. अमृत बळकावण्यासाठी दैत्य धावून येताच, भगवान विष्णूंनी अमृत व धन्वंतरी दोघांनाही याच शिवलिंगात लपवले. अमृत व वैद्यराज दोघांचाही वास या लिंगात असल्यामुळे हे लिंग वैद्यनाथ (अमृतेश्वर) नावाने ओळखले जाऊ लागले; त्यामुळेच या स्थानाला आरोग्य व उपचाराचे माहात्म्य जोडले जाते.

(२) रावण व आत्मलिंग. रावणाने कठोर तपश्चर्येने शिवाकडून एक लिंग (आत्मलिंग) मिळवले; ते लंकेकडे नेत असताना विष्णूंनी बालरूप घेऊन ते लिंग भूमीवर ठेवून स्थिर केले, अशी कथा सांगितली जाते. रावणाने ते उपटण्याचा प्रयत्न केल्याने लिंगाचा वरचा भाग किंचित भंगला असेही मानले जाते. मात्र रावण/आत्मलिंगाची ही कथा शास्त्रीयदृष्ट्या देवघर (बैद्यनाथ)ची मूळकथाही मानली जाते; परळी-परंपराही ती सांगते — हेच वैद्यनाथ-ओळखीच्या यादी-भिन्नतेचे एक कारण आहे. म्हणून ही कथा ‘परळीच खरे वैद्यनाथ’ याचा पुरावा म्हणून घेतलेली नाही.

(३) मार्कंडेय व सत्यवान-सावित्री. परळी वैजनाथ हे मार्कंडेय ऋषी तसेच सत्यवान-सावित्री आख्यायिकांशीही जोडले जाते. या स्थानिक आख्यायिकांचे नेमके प्रसंग स्रोतांत स्पष्ट नाहीत.

टीप: वरील कोणत्याही कथेत घटना बदललेल्या, जोडलेल्या किंवा मिसळलेल्या नाहीत. आवृत्ती-भेद असेल तिथे तो ‘काही आवृत्तींत…’ असा नमूद केला आहे.

वास्तू व रचना

• हेमाडपंती शैली: मंदिर हेमाडपंती बांधणीचे असून त्याची उंची सुमारे ७५–८० फूट असल्याचे सांगितले जाते.
• पूर्वेकडील पितळी दरवाजा: मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वेस असून ते पितळी-मढवलेले (brass-plated) आहे.
• स्पर्श-सुलभ गाभारा (खास वैशिष्ट्य): येथील सभामंडप व गर्भगृह अशा रचनेत आहेत की भाविकांना प्रत्यक्ष शिवलिंगापर्यंत पोहोचून स्पर्श-दर्शन/अभिषेक करता येतो — बारा ज्योतिर्लिंगांत हे दुर्मीळ.
• टेकडीवरील स्थान: मंदिर नागनारायण टेकडीवर आहे; परिसरात औषधी वनस्पतींनी समृद्ध वन असल्याचे काही स्रोत सांगतात (आरोग्य-वातावरणाशी जोडले जाते). ही एका स्रोताची माहिती असल्याने ठाम भौगोलिक-दावा म्हणून घेतलेली नाही.

मुख्य उत्सव व यात्रा

तिथीच काळाची खरी खूण; खालील तारखा त्या-त्या वर्षीच्या पंचांगातून येतात (या साइटच्या 2026 पंचांग डेटातून) आणि पुढील वर्षी आपोआप बदलतात. प्रत्येक ओळ त्या दिवसाच्या पानाला जोडली आहे.

⚠ टीप: परळी-विशिष्ट यात्रा/गर्दीचा भरवशाचा (किमान दोन स्रोतांचा) पुरावा महाशिवरात्री (सर्वांत मोठी यात्रा) व श्रावणी सोमवार यांबाबत आहे. विजया एकादशी ही सामान्य एकादशी असून तिला परळी-विशिष्ट यात्रा असल्याचा पुरावा नाही (देवस्थान व वेळापत्रक-यादीत विजया एकादशी येत नाही). त्रिपुरारी/वैकुंठ चतुर्दशी देवस्थान-यादीत आहे, पण गर्दी-प्रमाण स्वतंत्रपणे सिद्ध नाही.

• श्रावणी सोमवार (गर्दीचा दिवस — तारीख नाही): श्रावणातील प्रत्येक सोमवारी परळी वैजनाथला लाखो भाविकांची दर्शन-गर्दी असते (परळी-विशिष्ट पुरावा). श्रावण-सोमवारच्या तारखा महिन्यावर आधारित असल्याने त्या श्रावणी सोमवारच्या पानाकडे ठेवल्या आहेत; येथे ‘श्रावणी सोमवारी विशेष गर्दी व स्पेशल दर्शन-पास’ एवढेच नमूद. नेमकी व्यवस्था मंदिर समितीकडून तपासावी.
• इतर देवस्थान-यादीतील पर्वे: गुढीपाडवा/चैत्र पाडवा, विजयादशमी (मिरवणूक), दिवाळी व मकर संक्रांत ही परळीत साजरी होतात; ही सामान्य पर्वे असल्याने त्यांची सविस्तर माहिती त्या-त्या संबंधित पानावर — येथे परळी-विशिष्ट गर्दी-दावा केलेला नाही.
• महाशिवरात्री यात्रा-तपशील: यात्रेची नेमकी व्यवस्था, पालखी/मिरवणूक, रांग व स्पेशल-पास आणि गर्दी-नियोजन अधिकृतपणे निश्चित मिळाले नाही → येथे खात्रीशीर दिलेले नाही.

दर्शन व आरती वेळा

⚠ कोणतीही नेमकी दर्शन/आरती वेळ या पानावर अधिकृत म्हणून दिलेली नाही. काही संकेतस्थळे स्वतःला परळी वैजनाथ देवस्थानाशी संबंधित म्हणवतात व online booking/donation देतात — पण एका पडताळणीवरून ते ‘नक्की अधिकृत देवस्थान’ आहे असे मानता येत नाही. कोणत्याही खाजगी booking-पोर्टलला ‘अधिकृत ट्रस्ट’ म्हणून येथे सादर केलेले नाही.

साधारण संदर्भासाठी (अधिकृत नव्हे): मंदिर सकाळी सुमारे ५·०० वाजता उघडते व रात्री सुमारे ९·००–९·३० बंद होते; स्पर्श-दर्शन व अभिषेक सकाळी व दुपारच्या ठरावीक वेळांत (उदा. सुमारे ५·००–८·०० स. व १२·००–३·०० दु.) चालतात असे स्रोत सांगतात; सकाळ-आरती व सायं-आरतीच्या वेळाही स्रोतागणिक वेगळ्या आहेत. हे आकडे परस्परविरोधी असल्याने व अधिकृतपणे निश्चित नसल्याने ते ठामपणे दिलेले नाहीत.

दर्शन, आरती व स्पर्श-दर्शनाच्या वेळा आणि रांगेची व्यवस्था जाण्यापूर्वी मंदिर समितीकडून तपासावी. सणावारी (महाशिवरात्री, श्रावण) या वेळा व व्यवस्था बदलतात.

येथील विशेष विधी

• रुद्राभिषेक / महामृत्युंजय जप: ज्योतिर्लिंगावरचा प्रमुख विधी म्हणजे अभिषेक; परळीच्या वैद्यनाथ (आरोग्य) ओळखीमुळे आरोग्य-कामनेने अभिषेक/रुद्राभिषेक व महामृत्युंजय जप असे विधी भाविक करतात. हे धार्मिक/श्रद्धेचे मार्गदर्शन आहे — वैद्यकीय किंवा सार्वत्रिक दावा म्हणून घेऊ नये; ‘स्थानिक व घरच्या परंपरेनुसार आणि अधिकृत पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखाली’ असे समजावे.

• स्पर्श अभिषेक व वस्त्रनियम: भाविक स्वतः पाणी/दूध/पंचामृताने अभिषेक करू शकतात, असे सांगितले जाते. अभिषेकाच्या वेळी पुरुष भाविकांनी कमरेवर वस्त्र न घालण्याचा नियम एका स्रोतात सांगितला आहे — हा एकच स्रोत असल्याने देवस्थान-नियमांतून तपासावा.

टीप: कोणत्याही booking-पोर्टलशी किंवा ‘अधिकृत पुरोहित’-सेवेशी संबंध येथे दावा केलेला नाही. विधींचे नेमके नियम, शुल्क, पात्रता व स्पर्श-दर्शनाचे नियम मंदिर समितीकडूनच तपासावेत.

कसे पोहोचाल

• विमान: जवळचे विमानतळ छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) — सुमारे २२५ किमी (शासकीय स्रोत). नांदेड विमानतळही प्रादेशिक पर्याय आहे.
• रेल्वे: परळी वैजनाथ रेल्वे स्थानक शहरातच आहे — ते मुंबई/पुणे/हैदराबाद/नागपूर/लातूरशी जोडलेले आहे.
• रस्ता: महाराष्ट्र राज्य परिवहन (MSRTC) बस उपलब्ध; लातूर/नांदेड/बीड/अंबाजोगाईहून रस्ता-जोडणी आहे. नेमकी रस्ता-अंतरे स्वतंत्रपणे निश्चित मिळाली नाहीत → नकाशाने/स्थानिकांकडून तपासावी.
• मराठवाडा travel-combo: परळी वैजनाथ ↔ औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग सुमारे ११९ किमी — मराठवाड्यातील दोन ज्योतिर्लिंगांचे एकत्र दर्शन सोयीचे.

जवळची ठिकाणे

• औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग (हिंगोली, मराठवाडा) — मराठवाड्यातील दुसरे ज्योतिर्लिंग; परळीसह travel-combo म्हणून सोयीचे.
• अंबाजोगाई (योगेश्वरी देवी — परळीजवळ), लातूर व नांदेड ही जवळची प्रमुख ठिकाणे. (नेमके अंतर व प्रवेश स्थानिक चौकशीने ठरवावे.)

प्रवासी टिप्स

• महाशिवरात्री व श्रावणी सोमवारी प्रचंड गर्दी असते — सकाळी लवकर दर्शन घ्या आणि स्पेशल-पास/रांग-व्यवस्था आधी तपासा.
• स्पर्श दर्शन: येथे प्रत्यक्ष लिंग-स्पर्श शक्य असल्याने गर्दीच्या वेळी वेळ लागू शकतो; स्वतःचा अभिषेक करायचा असल्यास पाणी/दूध/पंचामृत सोबत ठेवा (नियम मंदिर समितीकडून).
• मराठवाडा उष्ण — उन्हाळ्यात पाणी व उन्हापासून बचाव ठेवा; ऑक्टोबर–फेब्रुवारी हा प्रवासासाठी आल्हाददायक काळ. औंढा नागनाथसह एकत्र दर्शन-प्रवासाचे नियोजन सोयीचे.

मंत्र व आरती

शिवाचा जप-मंत्र:

ॐ नमः शिवाय ।

हा पंचाक्षरी मंत्र शिवाला उद्देशून आहे व शिवमंदिरात नित्य जपला जातो. ज्योतिर्लिंग दर्शन व अभिषेकावेळीही भक्त हा मंत्र म्हणतात.

शंकराची आरती — लवथवती विक्राळा (समर्थ रामदास). शिवमंदिरात पूजेनंतर ही आरती म्हणण्याची परंपरा आहे. शिव हा विक्राळ तरी भोळा, कर्पूरगौर, अर्धांगी पार्वतीसह शोभणारा आणि समुद्रमंथनातील हलाहल विष प्राशन करून नीलकंठ झालेला — असा या आरतीचा भाव आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

परळी वैजनाथ कोणते ज्योतिर्लिंग आहे?

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते; महाराष्ट्रीय परंपरेत हे पाचवे (वैद्यनाथ) ज्योतिर्लिंग मानले जाते. (canonical यादी ‘वैद्यनाथं’ बहुधा देवघरला ठेवते — यादी-भिन्नता.)

वैद्यनाथ नाव का पडले? परळी आरोग्यासाठी प्रसिद्ध का?

समुद्रमंथनातील अमृत व वैद्यराज धन्वंतरी याच शिवलिंगात लपल्यामुळे या लिंगाला ‘वैद्यनाथ’ (वैद्य = उपचारक) नाव पडले, असे सांगितले जाते; म्हणून हे आरोग्य-श्रद्धेचे स्थान मानले जाते. (हे श्रद्धेचे माहात्म्य — वैद्यकीय दावा नाही.)

शिवलिंगाला स्पर्श करून दर्शन घेता येते का?

होय; परळी येथे स्पर्श दर्शन घेता येते — बारा ज्योतिर्लिंगांत हे दुर्मीळ. ‘स्पर्श दर्शनाने बाधा दूर होतात’ अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. (नेमके नियम मंदिर समितीकडून.)

मंदिर कोणी बांधले / जीर्णोद्धार कोणी केला?

मंदिर यादव-कालीन (हेमाडपंती) मानले जाते; जीर्णोद्धार इ.स. १७०६ मध्ये अहिल्याबाई होळकर यांनी केल्याचे मानले जाते.

समुद्रमंथन व रावण आख्यायिका काय आहे?

समुद्रमंथनातील अमृत व धन्वंतरी विष्णूंनी या लिंगात लपवले, अशी कथा; तसेच रावणाने आत्मलिंग नेताना विष्णूंनी ते स्थिर केले व वरचा भाग भंगला अशी आख्यायिका सांगितली जाते. (रावण-कथा शास्त्रीयदृष्ट्या देवघरचीही मानली जाते.)

यात्रा कधी असते? महाशिवरात्रीला किती गर्दी?

महाशिवरात्रीला परळीची सर्वांत मोठी यात्रा भरते (लाखो भाविक; महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठ्या यात्रांपैकी एक); श्रावणी सोमवारीही मोठी गर्दी असते.

परळी वैजनाथ दर्शनाची वेळ काय आहे?

साधारण सकाळी ~५·०० ते रात्री ~९·००–९·३०, अभिषेक ठरावीक वेळांत — असे स्रोत सांगतात; पण नेमक्या वेळा मंदिर समितीकडून तपासा (या पानावर अधिकृत वेळ दिलेली नाही).

परळी बीड/लातूर/नांदेडपासून किती लांब आहे?

परळी वैजनाथ रेल्वे स्थानक शहरातच आहे; जवळचे विमानतळ छत्रपती संभाजीनगर सुमारे २२५ किमी. नेमकी रस्ता-अंतरे तपासावीत.

परळी की देवघरचे वैद्यनाथ — खरे कोणते?

ही यादी-भिन्नता आहे; महाराष्ट्रीय परंपरा परळीला वैद्यनाथ मानते, तर canonical यादी बहुधा देवघर (झारखंड) शी जोडते. (कोणतेही ठाम विधान येथे केलेले नाही.)

परळी व औंढा नागनाथ एकत्र दर्शन करता येते का?

होय; दोन्ही मराठवाड्यातील ज्योतिर्लिंगे (सुमारे ११९ किमी अंतरावर) असल्याने एकत्र दर्शन-प्रवास (travel-combo) सोयीचा आहे.

• अष्टविनायक
• औंढा नागनाथ
• भीमाशंकर
• गणपतीपुळे
• घृष्णेश्वर (वेरूळ)