मल्लिकार्जुन (श्रीशैलम, आंध्र प्रदेश)

मल्लिकार्जुन हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी दुसरे (सोमनाथानंतर) — श्रीशैलम, नंदयाल जिल्हा (पूर्वीचे नाव कुर्नूल जिल्हा), आंध्र प्रदेशात, कृष्णा नदीकाठी नल्लमला डोंगररांगांत वसलेले आहे. इथे शिव मल्लिकार्जुन रूपात व पार्वती भ्रमराम्बा रूपात एकत्र पुजले जातात — म्हणजे हे ज्योतिर्लिंग (शैव) व महाशक्तिपीठ (शाक्त) दोन्ही एकाच ठिकाणी असलेले स्थळ आहे. आंध्र प्रदेश पर्यटनाच्या अधिकृत माहितीनुसार वाराणसी सोडता भारतात असे केवळ हेच दुसरे ठिकाण आहे. महाराष्ट्रातील अनेक शिवभाविकांसाठी हे बारा-ज्योतिर्लिंग यात्रेतील एक महत्त्वाचा थांबा आहे.

देवता: शिव — मल्लिकार्जुन रूपात (बारा ज्योतिर्लिंगांतील दुसरे); पार्वती — भ्रमराम्बा रूपात (अष्टादश महाशक्तिपीठांपैकी एक)ठिकाण: श्रीशैलम, नंदयाल जिल्हा, आंध्र प्रदेश

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

• रविवार — महाशिवरात्री, श्रीशैलमचा वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस, ११-दिवसीय ब्रह्मोत्सवाचा केंद्रबिंदूरविवार, १५ फेब्रुवारी २०२६›
• गुरुवार — उगादी (तेलुगु नववर्ष, गुढी पाडव्याचीच तिथी); ५-दिवसीय उगादी महोत्सवगुरुवार, १९ मार्च २०२६›
• रविवार — शारदीय नवरात्रारंभ; भ्रमराम्बा देवीची नवरात्रात विशेष पूजा असल्याचे एका स्रोताने नमूद केले आहे (कमी आत्मविश्वास)रविवार, ११ ऑक्टोबर २०२६›
• कार्तिक पौर्णिमा — महिनाभर चालणाऱ्या 'कार्तिक महोत्सवम्' या उत्सव-काळातील ठळक दिवसमंगळवार, २४ नोव्हेंबर २०२६›

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग-नावाशी मिळतीजुळती काही स्थानिक शिवमंदिरेही महाराष्ट्र व कर्नाटकात आहेत (उदा. अहमदनगर जिल्ह्यातील घोटण-शेवगाव व बेळगाव जिल्ह्यातील आडी) — ती वेगळी, लहान स्थानिक मंदिरे आहेत, हे श्रीशैलमचे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकीचे मल्लिकार्जुन नव्हे; गल्लत टाळावी.

देवता व महत्त्व

मल्लिकार्जुन म्हणजे शिव, ज्योतिर्लिंग-रूपात — बारा ज्योतिर्लिंगांच्या स्तोत्र-क्रमात सोमनाथानंतर व महाकालेश्वरापूर्वी दुसरे स्थान. भ्रमराम्बा म्हणजे पार्वती, शक्तिपीठ-रूपात — "भ्रमरां (मधमाश्या) ची अंबा/माता" असा अर्थ; दैत्य अरुणासुराचा वध सहा-पायी भ्रमरांच्या थव्याद्वारे केल्याची कथा प्रचलित आहे.

नावाच्या व्युत्पत्तीबद्दल प्रचलित स्पष्टीकरण असे — मल्लिका (जाई/जुई फूल, तेलुगुत 'मल्लिका') व अर्जुन (शिवाचे 'तेजस्वी/उज्ज्वल' या अर्थाचे एक नाव) — लिंगाची पूजा मल्लिका-फुलांनी होत असल्याने हे नाव पडले असे मानले जाते.

भ्रमराम्बा ही अष्टादश महाशक्तिपीठांपैकी एक आहे (आदि शंकराचार्य-रचित मानल्या जाणाऱ्या अष्टादश-शक्तिपीठ-स्तोत्रात नामांकित). व्यापक परंपरेत भारतात एकावन्न किंवा बावन्न शक्तिपीठेही मानली जातात — हा वर्गीकरण-भेद परंपरा-सापेक्ष आहे, एकच आकडा ठाम मांडलेला नाही.

परंपरेनुसार आदि शंकराचार्यांनी श्रीशैलम-वास्तव्यात शिवानंदलहरी (शिवावरील शंभर श्लोकांचे संस्कृत स्तोत्र) रचले असे मानले जाते — तिची सुरुवात मल्लिकार्जुन-भ्रमरांबिकेच्या स्तवनाने होते असे सांगितले जाते. या संबंधाबद्दल अधिक तपशील आदि शंकराचार्य जयंती पानावर.

अष्टादश-शक्तिपीठ-स्तोत्रात भ्रमराम्बा (श्रीशैलम) सोबतच कोल्हापूर महालक्ष्मी व माहूर (एकवीरा/रेणुका) याही नामांकित आहेत — म्हणजे याच एका प्राचीन स्तोत्रात महाराष्ट्रातील दोन शक्तिपीठे व श्रीशैलमचे भ्रमराम्बा एकत्र येतात.

इतिहास व आख्यायिका

सातवाहन-कालीन शिलालेख-पुरावा मंदिराचे अस्तित्व इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकापर्यंत नेतो. मल्लिकार्जुन-गाभारा (मंदिराचा सर्वांत जुना भाग) सातव्या शतकातील मानला जातो. बाराव्या-तेराव्या शतकातील रेड्डी राजसत्तेच्या काळात वीरशिरोमंडपम् व पाताळगंगेकडे उतरणाऱ्या पायऱ्या बांधल्या गेल्या. चौदाव्या-पंधराव्या शतकात विजयनगर साम्राज्याचे हरिहर पहिला यांच्या काळात मोठ्या प्रमाणात भर/विस्तार झाला. सध्या मंदिर आंध्र प्रदेश सरकारकडून प्रशासित आहे (श्रीशैलम देवस्थानम्). विकिपीडिया स्वतःच या इतिहास-विभागाला अपूर्ण असे नमूद करते — तपशीलवार, निर्विवाद इतिहास पूर्णपणे सापडलेला नाही.

मूळ स्थल-पुराण-कथा शिवपुराणातील "कोटिरुद्रसंहिता" या अध्यायातून येते — कार्तिकेय (कुमार) पृथ्वी-प्रदक्षिणा करून कैलासाला परततो. नारद येऊन त्याला गणेशाच्या विवाहाची व इतर बातम्या सांगतात — या बातमीने कार्तिकेयाचे मन विचलित होते. आई-वडिलांच्या नकारानंतरही कार्तिकेय क्रौंच पर्वताकडे निघून जातो. गिरिजा (पार्वती) वियोगाने अत्यंत दुःखी होते; शिव देव-ऋषी-गणांना कार्तिकेयाला परत आणण्यासाठी पाठवतात, पण कार्तिकेय ऐकत नाही. अखेर शिव-पार्वती स्वतः कार्तिकेयाला भेटायला जातात, पण त्यांचे आगमन कळताच कार्तिकेय आणखी दूर सरकतो. त्या ठिकाणीच शिव-पार्वती तेजोरूपात (ज्योतिस्वरूपात) राहतात — हीच ज्योतिर्लिंगाची उत्पत्ती मानली जाते.

या पौराणिक कथेहून पूर्णतः वेगळी, स्थानिक चेंचू आदिवासी परंपरेतील एक कथाही सांगितली जाते — शिव (मल्लिकार्जुन) एका चेंचू आदिवासी कन्येच्या (चेंचू लक्ष्मी) प्रेमात पडून तिच्याशी विवाहबद्ध झाले; काही आवृत्तींत शिव शिकारीसाठी श्रीशैलमच्या जंगलात आले असता चेंचू कन्येला भेटले असेही सांगितले जाते. स्थानिक चेंचू समाज स्वतःला या जोडप्याचे वंशज मानतो, आणि आजही त्यांना गाभाऱ्यात प्रवेश असतो — विशेषतः महाशिवरात्रीच्या रात्री अभिषेक-पूजा करण्याचा विशेष मान असल्याचे अनेक स्रोत सांगतात, जरी याची कोणत्याही अधिकृत स्रोताने पुष्टी केलेली नाही व सद्यस्थिती अनिश्चित आहे.

वास्तू व रचना

मंदिर-संकुल सुमारे दोन हेक्टर क्षेत्रफळाचे असून चार गोपुरे आहेत; तटबंदी सुमारे १८३ मीटर बाय १५२ मीटर, उंची साडेआठ मीटर. मुख्य गाभाऱ्यावरील विमान पिरॅमिडल शैलीचे, चालुक्य-स्थापत्याचे, नऊ-स्तरीय असल्याचे अधिकृत आंध्र प्रदेश पर्यटन-स्रोत सांगतो; तर काही स्रोत मंदिराला सर्वसाधारण द्राविडी शैली व विजयनगर-कालीन स्थापत्याचे नमुने असल्याचे वर्णन करतात — दोन्ही वर्णने एकत्र-सुसंगत मांडणारा स्रोत सापडलेला नाही, त्यामुळे ती इथे वेगळी नोंदवली आहेत.

मंदिरात मुखमंडप (विजयनगर-कालीन, नक्षीदार खांबांसह), सहस्रलिंग (हजार शिवलिंगे), नटराज-दर्पण-सभागृह व पाच पांडव-निर्मित लिंगे अशी वैशिष्ट्ये आहेत. राम-सीतेने त्रेतायुगात सहस्रलिंग स्थापल्याची व पांडवांनी वनवासात पूजा केल्याची कथा पौराणिक/परंपरा-दावे आहेत, पुरातत्व-सिद्ध नाहीत.

मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. पाताळगंगा — गाभाऱ्यापासून सुमारे एक किमी अंतरावर, ८५२ पायऱ्या उतरून पोहोचता येणारे कृष्णा नदीचे स्नान-स्थळ — हे स्नान/दर्शनापूर्वीचा पारंपरिक थांबा मानले जाते.

मुख्य उत्सव व यात्रा

११-दिवसीय ब्रह्मोत्सवाच्या नेमक्या २०२६ तारखा (अंदाजे ८-१८ फेब्रुवारी) एकाच स्रोतातून आहेत — फक्त सर्वसाधारण रचना (महाशिवरात्री-तिथीभोवती अकरा दिवस) दोन वर्षांच्या नमुन्याने पुष्ट आहे, नेमक्या तारखा दुसऱ्या स्वतंत्र स्रोताने पडताळलेल्या नाहीत. प्रकाशनापूर्वी अधिकृत देवस्थानम् दिनदर्शिकेवरून तपासाव्यात.

श्रावणी सोमवारसारखा सण श्रीशैलम-विशिष्ट कोणत्याही स्रोतात इथला उत्सव म्हणून नमूद नाही.

दर्शन व आरती वेळा

दर्शन-वेळांबाबत स्रोतांत ठाम तफावत आहे, अधिकृत स्रोतांतही — त्यामुळे कोणतीही एक वेळ-सूची इथे अंतिम मानलेली नाही. आंध्र प्रदेश पर्यटन (अधिकृत, राज्य) दर्शन सकाळी साडेपाच ते दुपारी एक व संध्याकाळी सहा ते रात्री दहा असे सांगते; इन्क्रेडिबल इंडिया (अधिकृत, केंद्र) सकाळी सहा ते साडेतीन व संध्याकाळी सहा ते दहा असे सांगते; इतर स्रोत यापेक्षा वेगळ्याच वेळा नोंदवतात. सणावारी (महाशिवरात्री, कार्तिक मास, श्रावण) वेळा वाढवल्या जातात असे एका स्रोताने नमूद केले आहे. आरत्यांची नावे व नेमका क्रम कोणत्याही स्रोतात तपशीलवार सापडलेला नाही.

प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी देवस्थानम् किंवा मंदिर समितीकडून अद्ययावत वेळा तपासाव्यात.

येथील विशेष विधी

गाभाऱ्यापासून ८५२ पायऱ्या उतरून कृष्णा नदीत ('पाताळगंगा') स्नान करून मग दर्शन घेणे ही पारंपरिक पद्धत मानली जाते. ब्रह्मोत्सव-काळात ध्वजारोहण, दैनंदिन वाहन-सेवा, मध्यरात्री लिंगोद्भव महारुद्राभिषेक व रथोत्सव-तेप्पोत्सव असे विधी होतात — याचे तपशील मुख्यतः एकाच स्रोतातून आहेत.

मंत्र

शिवानंदलहरी — परंपरेनुसार आदि शंकराचार्यांनी श्रीशैलम-वास्तव्यात रचले असे मानले जाते; हे शंभर श्लोकांचे शिवस्तोत्र असून सुरुवातीचा श्लोक मल्लिकार्जुन-भ्रमरांबिकेला वंदन करतो असे सांगितले जाते. द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्र — पारंपरिक पाठात "सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्…" असा उल्लेख असून त्या क्रमाने मल्लिकार्जुन दुसरे नामांकित मानले जाते. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र — परंपरेनुसार भ्रमराम्बा श्रीशैलमचा त्यात उल्लेख आहे. या तिन्ही स्तोत्रांचा पूर्ण पाठ इथे दिलेला नाही — फक्त पारंपरिक अर्थ व ओळख.

प्रादेशिक रीती

हे मंदिर महाराष्ट्राबाहेर असले तरी बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी असल्याने महाराष्ट्रातील अनेक शिव-भाविक "बारा ज्योतिर्लिंग यात्रे"चा भाग म्हणून इथे येतात — हा या पानाचा मराठी वाचकांसाठीचा मुख्य अँगल आहे, केवळ स्थानिक आंध्र परंपरा नव्हे.

उगादी (तेलुगु नववर्ष) व कार्तिक मास हे आंध्र प्रदेशच्या स्वतःच्या सांस्कृतिक दिनदर्शिकेतील ठळक प्रसंग आहेत — उगादी ही मराठी वाचकांसाठी आपल्याच गुढी पाडव्याची तिथी आहे, फक्त वेगळ्या नावाने साजरी होते (सामायिक अमांत-पंचांगामुळे तारीख जुळते).

कसे पोहोचाल

रस्तामार्गे हैदराबादपासून सुमारे २१३ ते २३१ किमी, कुर्नूलपासून सुमारे १८० किमी, विजयवाडापासून सुमारे २६४ किमी — मार्कापूर, आत्मकूर व दोर्नाळा येथून APSRTC बससेवा उपलब्ध आहे. नल्लमला व्याघ्र प्रकल्पाच्या आतून मार्ग जात असल्याने रात्री नऊ ते सकाळी सहा या वेळेत रस्ता-प्रवासावर निर्बंध आहेत — जंगल-सुरक्षेसाठी हा या मंदिराचा वेगळेपणा आहे, प्रवासाचे नियोजन आधीच करावे.

सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक मार्कापूर रोड (सुमारे ८३-८५ किमी) — तुलनेने दूर, थेट रेल्वे-जोडणी मर्यादित; कुर्नूल शहर रेल्वे स्थानकही एक पर्याय मानला जातो, जरी स्रोतांत यावर विसंगती आहे. जवळचा विमानतळ पर्याय हैदराबाद (सुमारे २१७-२३१ किमी) किंवा कुर्नूल (सुमारे १८० किमी). नल्लमला जंगलातून एक पारंपरिक पदयात्रा-मार्गही आहे, विशेषतः महाशिवरात्री व उगादी या दोन प्रसंगीच वापरला जातो असे नमूद आहे.

जवळची ठिकाणे

• पाताळगंगा (सुमारे १ किमी) — कृष्णा नदीवरील स्नान-घाट, ८५२ पायऱ्या.
• साक्षी गणपती (सुमारे ३ किमी) — मान्यतेनुसार सर्व यात्रेकरूंची नोंद ठेवणारे गणेश-मंदिर.
• पालधारा पंचधारा (सुमारे ४ किमी) — नैसर्गिक झरे/धबधबा.
• शिखरेश्वरम् — श्रीशैलमचे सर्वोच्च शिखर, शिखरेश्वर स्वामी मंदिर.
• श्रीशैलम धरण — कृष्णा नदीवरील भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे जलविद्युत केंद्र.
• अक्कमहादेवी गुंफा व चेंचू लक्ष्मी आदिवासी संग्रहालय.
• नागार्जुनसागर-श्रीशैलम व्याघ्र प्रकल्प — भारतातील सर्वांत मोठे व्याघ्र-प्रकल्प; संपूर्ण मंदिर-परिसर या अभयारण्यात येतो.

प्रवासी टिप्स

• रात्री नऊ ते सकाळी सहा रस्ता-प्रवासावर जंगल-सुरक्षेमुळे निर्बंध आहेत — प्रवास-वेळ आधीच नियोजित करा.
• पाताळगंगेच्या ८५२ पायऱ्या ज्येष्ठ किंवा दिव्यांग भाविकांसाठी कष्टप्रद ठरू शकतात — पर्यायी वाहतूक-सोय असल्यास आधी तपासा.
• महाशिवरात्री ब्रह्मोत्सव (अकरा दिवस) काळात प्रचंड गर्दी अपेक्षित असते — दर्शन-रांग व निवासाचे नियोजन आधी करावे.
• रेल्वे-कनेक्टिव्हिटी मर्यादित आहे (जवळचे स्थानक सुमारे ८३ किमी) — बस किंवा खाजगी वाहन हा मुख्य पर्याय.
• वेळा सणावारी बदलतात — निघण्यापूर्वी देवस्थानम्कडून दर्शन-वेळा तपासाव्यात.

आज लक्षात ठेवा

• हे भारतातील अशा केवळ दोन ठिकाणांपैकी एक आहे जिथे ज्योतिर्लिंग व महाशक्तिपीठ एकत्र आहेत (दुसरे वाराणसी) — "एकमेव" असे नाही.
• जिल्ह्याचे नाव बदलले आहे — पूर्वीचे कुर्नूल जिल्हा, एप्रिल २०२२ पासून नंदयाल जिल्हा; काही जुने स्रोत अजूनही "कुर्नूल" म्हणतात.

• पौराणिक कार्तिकेय-कथा व स्थानिक चेंचू-लक्ष्मी परंपरा या दोन वेगळ्या नोंदी आहेत — गल्लत न करता वेगळ्या समजून घ्याव्यात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग कुठे आहे?

श्रीशैलम, नंदयाल जिल्हा (पूर्वी कुर्नूल जिल्हा), आंध्र प्रदेश — कृष्णा नदीकाठी, नल्लमला डोंगररांगांत.

श्रीशैलम मंदिर कोणत्या राज्यात व जिल्ह्यात आहे?

आंध्र प्रदेश; सध्या नंदयाल जिल्हा (एप्रिल २०२२ पुनर्रचनेपूर्वी कुर्नूल जिल्ह्याचा भाग होता).

मल्लिकार्जुन हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी कितवे आहे?

पारंपरिक स्तोत्र-क्रमात दुसरे — सोमनाथानंतर.

ज्योतिर्लिंग आणि शक्तिपीठ एकाच ठिकाणी असलेले भारतात कोणते स्थळ आहे?

आंध्र प्रदेश पर्यटनानुसार भारतात अशी केवळ दोन ठिकाणे — श्रीशैलम (मल्लिकार्जुन-भ्रमराम्बा) व वाराणसी (काशी विश्वनाथ-विशालाक्षी).

भ्रमराम्बा देवी कोण आहे व नावाचा अर्थ काय?

पार्वतीचे रूप, श्रीशैलमची अधिष्ठात्री देवी; अष्टादश महाशक्तिपीठांपैकी एक. नावाचा अर्थ 'भ्रमरां (मधमाश्या) ची अंबा'.

मल्लिकार्जुन नावाचा अर्थ काय?

मल्लिका (जाई/जुई फूल) व अर्जुन (शिवाचे तेजस्वी/उज्ज्वल असे एक नाव) — लिंगाची पूजा मल्लिका-फुलांनी होत असल्याने हे नाव पडले असे मानले जाते.

श्रीशैलम महाशिवरात्री ब्रह्मोत्सव कधी असतो?

माघ कृष्ण त्रयोदशी (२०२६ मध्ये १५ फेब्रुवारी) या तिथीभोवती अकरा दिवसांचा ब्रह्मोत्सव; नेमक्या तारखा दरवर्षी देवस्थानम्कडून तपासाव्यात.

श्रीशैलमला हैदराबाद किंवा कुर्नूलपासून कसे पोहोचायचे?

हैदराबादपासून सुमारे २१३-२३१ किमी, कुर्नूलपासून सुमारे १८० किमी; रस्तामार्गे बस किंवा खाजगी वाहन मुख्य पर्याय; रात्री ९ ते सकाळी ६ रस्ता-प्रवास निर्बंध (जंगल-सुरक्षा).

आदि शंकराचार्यांचा श्रीशैलमशी काय संबंध आहे?

परंपरेनुसार त्यांनी इथेच वास्तव्यात शिवानंदलहरी हे शिवस्तोत्र रचले असे मानले जाते, जे मल्लिकार्जुन-भ्रमरांबिकेच्या वंदनाने सुरू होते असे सांगितले जाते.

चेंचू जमातीचा मल्लिकार्जुन मंदिराशी काय संबंध आहे?

स्थानिक चेंचू परंपरेनुसार शिव (मल्लिकार्जुन) चेंचू-कन्या 'चेंचू लक्ष्मी'शी विवाहबद्ध झाले असे मानले जाते; चेंचू समाज स्वतःला वंशज मानतो व त्यांना गाभाऱ्यात विशेष प्रवेश असतो असे सांगितले जाते — याची अधिकृत पुष्टी मात्र सापडलेली नाही.

• अष्टविनायक
• औंढा नागनाथ
• भीमाशंकर
• गणपतीपुळे
• घृष्णेश्वर (वेरूळ)