ज्योतिर्लिंगे

ज्योतिर्लिंग म्हणजे शिवाचे स्वयंभू तेजःस्वरूप — ब्रह्मा व विष्णू यांच्या श्रेष्ठत्व-वादात शिव “अनंत तेजाचा स्तंभ” रूपात प्रकट झाले, अशी पुराणकथा आहे. भारतात अशी बारा प्रमुख ज्योतिर्लिंगे मानली जातात. यांपैकी महाराष्ट्रीय परंपरा व राज्य पर्यटनानुसार ५ ज्योतिर्लिंगे महाराष्ट्रात येतात — त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), भीमाशंकर (पुणे), घृष्णेश्वर (वेरूळ, छ.संभाजीनगर), औंढा नागनाथ (हिंगोली) आणि परळी वैजनाथ (बीड). प्रामाणिक टीप: शास्त्रीय द्वादश-ज्योतिर्लिंग यादीत महाराष्ट्रात तीन निर्विवाद येतात (भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर, घृष्णेश्वर); उरलेल्या दोघांची — औंढा = नागेश्वर व परळी = वैद्यनाथ — ही ओळख काही स्रोतांनुसार वादग्रस्त/अन्यत्रही सांगितली जाते.

देवता: शिव (ज्योतिर्लिंग — स्वयंभू तेजःस्वरूप)

शिव (ज्योतिर्लिंग — स्वयंभू तेजःस्वरूप)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

ज्योतिर्लिंग म्हणजे शिवाचे स्वयंभू तेजःस्वरूप — ब्रह्मा व विष्णू यांच्या श्रेष्ठत्व-वादात शिव “अनंत तेजाचा स्तंभ” रूपात प्रकट झाले, अशी पुराणकथा आहे. भारतात अशी बारा प्रमुख ज्योतिर्लिंगे मानली जातात. यांपैकी महाराष्ट्रीय परंपरा व राज्य पर्यटनानुसार ५ ज्योतिर्लिंगे महाराष्ट्रात येतात — त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), भीमाशंकर (पुणे), घृष्णेश्वर (वेरूळ, छ.संभाजीनगर), औंढा नागनाथ (हिंगोली) आणि परळी वैजनाथ (बीड). प्रामाणिक टीप: शास्त्रीय द्वादश-ज्योतिर्लिंग यादीत महाराष्ट्रात तीन निर्विवाद येतात (भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर, घृष्णेश्वर); उरलेल्या दोघांची — औंढा = नागेश्वर व परळी = वैद्यनाथ — ही ओळख काही स्रोतांनुसार वादग्रस्त/अन्यत्रही सांगितली जाते.

हे एक हब-पान आहे — इथे बारा ज्योतिर्लिंगांचा व महाराष्ट्रातील पाचांचा एकत्रित परिचय, यात्रा-मार्ग व सामान्य पर्वे; प्रत्येक मंदिराची सविस्तर कथा, वास्तू, यात्रा व दर्शन-वेळा त्या-त्या मंदिराच्या पानावर. सर्व ज्योतिर्लिंगांत महाशिवरात्री व श्रावणी सोमवार या दिवशी प्रचंड गर्दी होते.

देवता व महत्त्व

देवता — भगवान शिव: प्रत्येक ज्योतिर्लिंगात शिव स्वयंभू (स्वतः प्रकट झालेल्या) तेजःस्वरूपात मानला जातो. सामान्य शिवलिंगाहून हे “जागृत/तेजस्वी” रूप वेगळे मानले जाते — म्हणून द्वादश-ज्योतिर्लिंग दर्शन ही शैव भक्तांसाठी सर्वोच्च तीर्थयात्रांपैकी एक आहे.

द्वादश-ज्योतिर्लिंग (शास्त्रीय यादी व स्तोत्र-क्रम): पारंपरिक द्वादश-ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातील क्रम असा —

  1. सोमनाथ (गुजरात)
  2. मल्लिकार्जुन (श्रीशैलम, आंध्र प्रदेश)
  3. महाकालेश्वर (उज्जैन, मध्य प्रदेश)
  4. ॐकारेश्वर (मध्य प्रदेश)
  5. वैद्यनाथ (देवघर, झारखंड) — महाराष्ट्रीय परंपरा परळी वैजनाथ हीच ओळख मानते (यादी-भिन्नता, खाली पाहा)
  6. भीमाशंकर (महाराष्ट्र)
  7. रामेश्वर (तामिळनाडू)
  8. नागेश्वर (दारुकावन/द्वारका) — महाराष्ट्रीय परंपरा औंढा नागनाथ हीच ओळख मानते (यादी-भिन्नता, खाली पाहा)
  9. काशी विश्वनाथ (वाराणसी)
  10. त्र्यंबकेश्वर (महाराष्ट्र)
  11. केदारनाथ (उत्तराखंड)
  12. घृष्णेश्वर (महाराष्ट्र)

हाच क्रम "द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्र" या पारंपरिक संस्कृत स्तोत्रात (काही परंपरांनुसार आदि शंकराचार्य-रचित) श्लोकबद्ध केलेला आहे — भाविक सकाळ-संध्याकाळ याचे पठण करतात:

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।उज्जयिन्यां महाकालमोंकारममलेश्वरम् ॥परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम् ।सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे ।हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये ॥एतानि ज्योतिर्लिंगानि सायं प्रातः पठेन्नरः ।सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥

अर्थ (थोडक्यात): सौराष्ट्रातील सोमनाथ, श्रीशैलमचे मल्लिकार्जुन, उज्जैनचे महाकाल, ॐकारेश्वर, (शास्त्रीय यादीत देवघरचे, महाराष्ट्रीय परंपरेत परळीचे) वैद्यनाथ, दारुकावनातील (डाकिनी) भीमशंकर, सेतुबंधावरील रामेश्वर, दारुकावनातील नागेश, वाराणसीचे विश्वेश (काशी विश्वनाथ), गौतमी-तीरावरील त्र्यंबक, हिमालयातील केदार व शिवालयातील घुश्मेश (घृष्णेश्वर) — अशी बारा ज्योतिर्लिंगे क्रमाने नामनिर्देशित करणारे हे स्तोत्र आहे. या स्तोत्राच्या नियमित पठणाने सात जन्मांचे पाप नाश पावते अशी परंपरागत श्रद्धा आहे — हा दावा येथे श्रद्धा म्हणून नोंदवला आहे, सिद्ध तथ्य म्हणून नाही.

या यादीत महाराष्ट्रात तीन स्पष्ट येतात — भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर व घृष्णेश्वर. महाराष्ट्रीय परंपरा यात औंढा नागनाथ (नागेश्वर/दारुकावन म्हणून) व परळी वैजनाथ (वैद्यनाथ म्हणून) जोडून पाच मानते.

महत्त्व: पाच ज्योतिर्लिंगे एकाच राज्यात असल्याने महाराष्ट्र हे शिव-तीर्थाचे मोठे केंद्र आहे. या पाचांना एका फेरीत जोडणारी ज्योतिर्लिंग यात्रा हे या हब-पानाचे मुख्य वैशिष्ट्य; बारा-ची यादी व स्तोत्र-क्रम हे सदाबहार संदर्भ म्हणून वर दिले आहेत.

इतिहास व आख्यायिका

इथे फक्त सामाईक चौकट + प्रत्येक कथेचे एक-ओळ सूत्र; पूर्ण व बहु-आवृत्ती कथा त्या-त्या मंदिराच्या पानावर.

सामाईक उत्पत्ती-कथा (सर्व ज्योतिर्लिंगांना समान): ब्रह्मा व विष्णू यांच्यात “आपल्यांत श्रेष्ठ कोण” असा वाद झाला. तेव्हा शिव त्या दोघांमध्ये अनंत तेजाचा एक अखंड स्तंभ रूपात प्रकट झाले. दोघांनी त्या स्तंभाचे आदि व अंत शोधण्याचा प्रयत्न केला, पण कोणालाच तो सापडला नाही — तेच अपार तेज म्हणजे ज्योतिर्लिंग-तत्त्व, अशी मूळ पुराणकथा (शिवपुराण – कोटि रुद्र संहिता) सांगते.

प्रत्येक ज्योतिर्लिंगाची स्वतःची स्थल-आख्यायिका (एक-ओळ सूत्र; पूर्ण त्या-त्या पानावर) — स्तोत्र-क्रमानेच:

यादी-भिन्नतेची प्रामाणिक मांडणी:

वास्तू व रचना

इथे फक्त तुलनात्मक एक-ओळ; प्रत्येक मंदिराचे सविस्तर वास्तू-तपशील त्या-त्या पानावर.

महाराष्ट्रातील पाच मंदिरे मुख्यतः हेमाडपंती शैलीची आहेत आणि अनेकांचा होळकर-कालीन (१८वे शतक) जीर्णोद्धार झाला आहे — हा त्या पाचांतला समान धागा. “हेमाडपंती” म्हणजे यादव-कालीन (हेमाडपंत) चुनाविरहित दगडी बांधकाम-शैली. उरलेली नऊ मंदिरे वेगवेगळ्या प्रादेशिक शैलींची (नागर, द्राविडी, मारू-गुर्जर) आहेत — तक्त्यात स्तोत्र-क्रमाने.

मंदिरवास्तू-वैशिष्ट्य (एक ओळ)मंदिर-पान
सोमनाथमारू-गुर्जर/चालुक्य शैली; समुद्रकिनारी उभे मंदिर; ध्वज दिवसातून तीनदा बदलतातसोमनाथ
मल्लिकार्जुनद्राविडी/विजयनगर-कालीन; चार गोपुरे; सहस्रलिंग व पाताळगंगा (कृष्णा-स्नान) पायऱ्यामल्लिकार्जुन
महाकालेश्वरपाच मजली, भूमिगत गाभारा; दक्षिणमुखी लिंग; नागचंद्रेश्वर वर्षातून एकदाच (नागपंचमी) खुलामहाकालेश्वर
ॐकारेश्वरनागर शैली, पाच मजली; नर्मदा-कावेरी संगमावरील बेट; टांगता पूल किंवा होडीने प्रवेशॐकारेश्वर
वैद्यनाथ (देवघर)नागर शैली, पिरॅमिड शिखर, ~७२ फूट; मुख्य मंदिरासह २२ मंदिरांचा परिसर; पार्वती-मंदिराशी जोडणारा "गाठबंधन" धागादेवघर बैद्यनाथ
परळी वैजनाथहेमाडपंती, ~७५–८० फूट उंच; पूर्वेस पितळी दरवाजा; १८व्या शतकातील जीर्णोद्धारपरळी वैजनाथ
भीमाशंकरनागर + हेमाडपंती; सह्याद्रीच्या कुशीत; नाना फडणवीस-कालीन सुधारणाभीमाशंकर
रामेश्वरम्भारतातील मंदिरांतील सर्वांत लांब कॉरिडॉर (~१,२१२ खांब); पंबन बेटावर, अग्नितीर्थ किनारीरामेश्वरम्
नागेश्वर (द्वारका)भुयारी गाभारा; परिसरात ~२५ मीटर उंच ध्यानस्थ शिवमूर्तीद्वारका नागेश्वर
औंढा नागनाथहेमाडपंती + मराठा शैली; यादव काळ (१३वे शतक); भुयारी गाभाराऔंढा नागनाथ
काशी विश्वनाथसोन्याचे शिखर (रणजितसिंहांचे दान); २०२१ च्या कॉरिडॉरने गंगा घाटांशी थेट जोडकाशी विश्वनाथ
त्र्यंबकेश्वरहेमाडपंती, काळा बेसॉल्ट; त्रिमुखी शिवलिंग; कुशावर्त कुंडत्र्यंबकेश्वर
केदारनाथराखाडी शिळांचे हिमालयीन मंदिर, ~८० फूट उंच; त्रिकोणी स्वयंभू लिंग; मागे आदि शंकराचार्य समाधीकेदारनाथ
घृष्णेश्वरहेमाडपंती दगडी, ~४४,००० चौ.फूट; भोसले-जीर्णोद्धार + पुढे होळकर-कालीन पुनर्बांधणी (दगड काळा की लाल — मंदिराच्या पानावर तपासा)घृष्णेश्वर

मुख्य उत्सव व यात्रा

खालील उत्सव तिथीने ठरतात आणि सर्व ज्योतिर्लिंगांना (व सर्वच शिवमंदिरांना) समान आहेत. या वर्षीच्या (२०२६) तारखा या साइटच्या पंचांग-दिनदर्शिकेतून घेतल्या आहेत व प्रत्येक तारखेला त्या दिवसाच्या पंचांग-पानाचा दुवा आहे. तिथी हीच कायमची ओळख; तारीख दरवर्षी बदलते.

उत्सव / पर्वतिथीया वर्षीची तारीख (२०२६)नक्षत्रदुवा
महाशिवरात्रीमाघ कृष्ण त्रयोदशीरवि, १५ फेब्रु २०२६उत्तराषाढाप्रत्येक ज्योतिर्लिंगाचा वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस → महाशिवरात्री
पहिला श्रावणी सोमवारश्रावण शुक्ल पंचमीसोम, १७ ऑग २०२६चित्राविशेष गर्दी; त्याच दिवशी नागपंचमी → श्रावणी सोमवार
दुसरा श्रावणी सोमवारश्रावण शुक्ल द्वादशीसोम, २४ ऑग २०२६पूर्वाषाढा→ श्रावणी सोमवार
तिसरा श्रावणी सोमवारश्रावण कृष्ण तृतीयासोम, ३१ ऑग २०२६रेवती→ श्रावणी सोमवार
चौथा (शेवटचा) श्रावणी सोमवारश्रावण कृष्ण एकादशीसोम, ७ सप्टें २०२६पुनर्वसु→ श्रावणी सोमवार
त्रिपुरारी पौर्णिमाकार्तिक शुक्ल पौर्णिमामंगळ, २४ नोव्हें २०२६कृत्तिकाशिव-त्रिपुरारी संदर्भ → त्रिपुरारी पौर्णिमा

दर्शन व आरती वेळा

येथील विशेष विधी

कोणताही बुकिंग किंवा “अधिकृत पुरोहित” association दावा इथे केलेला नाही.

कसे पोहोचाल

हब = यात्रा-मार्गाचे विहंगावलोकन; प्रत्येक मंदिराचे नेमके “कसे पोहोचाल” त्या-त्या पानावर.

नेमकी अंतरे व रस्ते वेळोवेळी बदलतात — प्रवासापूर्वी अद्ययावत अधिकृत नकाशा पाहावा.

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स

मंत्र व आरती

मूळ जप-मंत्र — ॐ नमः शिवाय. हा शिव-उपासनेचा पंचाक्षरी मंत्र आहे; अर्थ — “शिवाला नमन असो.” संपूर्ण जप-मंत्र:

ॐ नमः शिवाय ॥

आरती — लवथवती विक्राळा (समर्थ रामदास — शिवमंदिरांत पूजेनंतर म्हटली जाणारी पारंपरिक शंकर-आरती):

लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडीं माळा ।वीषे कंठ काळा त्रिनेत्रीं ज्वाळा ।लावण्यसुंदर मस्तकीं बाळा ।तेथुनियां जळ निर्मळ वाहे झुळझुळां ॥१॥जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।आरती ओवाळूं तुज कर्पूरगौरा ॥ धृ ॥कर्पूरगौरा भोळा नयनीं विशाळा ।अर्धांगीं पार्वती सुमनांच्या माळा ।विभुतीचें उधळण शितिकंठ नीळा ।ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा ॥२॥देवी दैत्यीं सागरमंथन पैं केलें ।त्यामाजी जें अवचित हळाहळ उठिलें ।तें त्वां असुरपणें प्राशन केलें ।नीळकंठ नाम प्रसिद्ध झालें ॥३॥व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी ।पंचानन मनमोहन मुनिजनसुखकारी ।शतकोटीचें बीज वाचे उच्चारी ।रघुकुलतिलक रामदासा अंतरी ॥४॥

लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

महाराष्ट्रात किती ज्योतिर्लिंगे आहेत?
महाराष्ट्रीय परंपरा व राज्य पर्यटनानुसार पाच — त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर, घृष्णेश्वर, औंढा नागनाथ व परळी वैजनाथ. शास्त्रीय द्वादश-यादीत तीन निर्विवाद येतात (भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर, घृष्णेश्वर); औंढा = नागेश्वर व परळी = वैद्यनाथ ही यादी-भिन्नता आहे.
ज्योतिर्लिंग म्हणजे काय?
शिवाचे स्वयंभू तेजःस्वरूप — ब्रह्मा-विष्णू वादात प्रकटलेला “अनंत तेजाचा स्तंभ”. सामान्य शिवलिंगाहून हे जागृत/तेजस्वी रूप वेगळे मानले जाते.
बारा ज्योतिर्लिंगे कोणती व कुठे आहेत?
सोमनाथ, मल्लिकार्जुन, महाकालेश्वर, ॐकारेश्वर, वैद्यनाथ (देवघर), भीमाशंकर, रामेश्वर, नागेश्वर (दारुकावन), काशी विश्वनाथ, त्र्यंबकेश्वर, केदारनाथ व घृष्णेश्वर.
औंढा नागनाथ व परळी वैजनाथ महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगे आहेत का?
महाराष्ट्रीय परंपरा व राज्य पर्यटन त्यांना ज्योतिर्लिंग मानते (औंढा = नागेश्वर, परळी = वैद्यनाथ). मात्र शास्त्रीय यादीत नागेश्वर हे दारुकावन/द्वारका व वैद्यनाथ हे देवघर (झारखंड) येथे सांगितले जाते — म्हणून ही ओळख यादी-भिन्नता आहे.
ज्योतिर्लिंगांचा सर्वांत मोठा सण कोणता?
महाशिवरात्री (२०२६: १५ फेब्रुवारी) — प्रत्येक ज्योतिर्लिंगाचा वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस; श्रावणी सोमवारीही प्रचंड गर्दी.
ज्योतिर्लिंग यात्रा कशी करावी व किती दिवस लागतात?
पश्चिम गट (त्र्यंबकेश्वर + भीमाशंकर) व मराठवाडा गट (घृष्णेश्वर + औंढा + परळी) असे नियोजन सोयीचे. पाचही एका फेरीत साधारण सहा ते सात दिवस लागू शकतात (अंदाज — अधिकृत नकाशाने तपासा).
महाराष्ट्रातील सर्वांत जुने ज्योतिर्लिंग कोणते?
औंढा नागनाथ हे महाराष्ट्रातील सर्वांत जुने (व काहींच्या मते भारतातील पहिले) मानले जाते — ही मान्यता/परंपरा आहे, निर्विवाद तथ्य नाही.