ओंकारेश्वर (मध्य प्रदेश)

ओंकारेश्वर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी चौथे — मध्य प्रदेशातील खांडवा जिल्ह्यात, नर्मदा नदीतील मांधाता बेटावर वसलेले आहे. नर्मदा इथे दोन प्रवाहांत विभागते व त्यामधील बेटाचा आकार देवनागरी "ॐ" सारखा मानला जातो. बेटावर ओंकारेश्वर तर दक्षिण किनाऱ्यावर ममलेश्वर (प्राचीन नाव अमरेश्वर) अशी दोन समान-दर्जाची शिवलिंगे आहेत. आदि शंकराचार्यांनी गुरू गोविंद भगवत्पाद यांची भेट इथेच घेतली अशी परंपरा आहे. पुण्यातील मुठा नदीकाठचे "ओंकारेश्वर मंदिर" हे वेगळे, असंबंधित स्थळ आहे — गल्लत टाळावी.

देवता: शिव (ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंग — द्वादश ज्योतिर्लिंगांपैकी चौथे)ठिकाण: खांडवा जिल्हा, मध्य प्रदेश

शिव (ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंग — द्वादश ज्योतिर्लिंगांपैकी चौथे)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

भगवान शिव — द्वादश ज्योतिर्लिंगांच्या स्तोत्र-क्रमात सोमनाथ व मल्लिकार्जुन-महाकालेश्वरानंतर चौथे स्थान. गाभाऱ्यातील लिंग गोलसर काळ्या दगडाचे मानले जाते, शेजारी पार्वतीचे प्रतीक मानला जाणारा पांढरा दगड आहे; संकुलात गणपतीचेही एक देवस्थान आहे.

बेटावरील ओंकारेश्वर व दक्षिण किनाऱ्यावरील ममलेश्वर या दोन्ही शिवलिंगांना समान महत्त्व दिले जाते — शिव नर्मदेच्या दोन्ही तीरी दोन रूपांत प्रकटल्याची मान्यता आहे. मात्र ही "दोन ज्योतिर्लिंगे" नसून द्वादश-यादीतील एकाच चौथ्या स्थानाची दोन रूपे मानली जातात — काही स्रोत याला "दोन स्वतंत्र समान-दर्जाची रूपे" असे म्हणतात, तर काही "एकाच ज्योतिर्लिंगाचे दोन मंदिरांतील रूप" असे मांडतात; नेमकी शब्दयोजना स्रोतागणिक बदलते.

मध्य प्रदेशातील हे दुसरे ज्योतिर्लिंग आहे — महाकालेश्वर (उज्जैन) येथून सुमारे १४०-१४३ किमी अंतरावर; दोन्ही एकाच फेरीत जोडणे सामान्य आहे.

इतिहास व आख्यायिका

सध्याच्या मंदिराचे मूळ बांधकाम परमार राजांनी (माळवा), अकराव्या शतकात केले असे मानले जाते. अठराव्या शतकात होळकर राणी गौतमाबाई होळकर यांनी सुरू केलेला व सूनबाई अहिल्याबाई होळकर यांनी पूर्ण केलेला जीर्णोद्धार झाला — त्र्यंबकेश्वर व घृष्णेश्वराप्रमाणेच इथेही होळकर-कालीन पुनर्बांधणीचा धागा दिसतो.

मध्ययुगीन आक्रमणांमुळे (महंमद गझनीपासून सुरुवात) नुकसान व लूट झाल्याचा उल्लेख एका स्रोतात आढळतो, तरी मंदिराचा पूर्ण विध्वंस झाला नाही असे नोंदवले आहे — हा तपशील एकाच स्रोतातून असल्याने व संवेदनशील ऐतिहासिक विषय असल्याने जपून, हलक्या हाताने मांडला आहे. स्वातंत्र्यानंतर (१९४७) पासून मंदिराचे व्यवस्थापन भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) व खांडवा प्रशासनाकडे आहे.

स्थल-पुराणात दोन उगम-कथा प्रचलित आहेत — विकिपीडिया स्वतः नोंदवते की या दोन कथांमुळेच शिव "दोन रूपांत" प्रकट झाल्याची मान्यता आहे, म्हणजे या दोन आवृत्त्यांचा संबंध बेटावरील दोन शिवलिंगांशी (ओंकारेश्वर व ममलेश्वर) दिसतो.

पहिल्या आवृत्तीनुसार, नारद मुनींनी विंध्य पर्वताला मेरू पर्वत अधिक श्रेष्ठ असल्याचे सांगितले; विंध्याने आव्हान वाटून शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी घोर तप केले — पवित्र मातीचे शिवलिंग बनवून सुमारे सहा महिने पूजा केली. प्रसन्न शिव प्रकट झाले व विंध्याला वर दिला; पण विंध्याच्या अमर्याद वाढीने देव व ऋषी भयभीत झाल्याने शिवांनी तेथेच कायमचे वास्तव्य करण्याचे मान्य केले — ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंग रूपाने.

दुसऱ्या आवृत्तीनुसार, इक्ष्वाकू वंशातील राजा मांधाता (श्रीरामांचे पूर्वज मानले जातात) यांनी इथे दीर्घ तपश्चर्या केली; त्यांच्या तपाने प्रसन्न होऊन शिव तेजस्वी ज्योतिर्लिंग रूपात प्रकट झाले. मातीचा मुद्रा "ॐ" आकारात उमटल्याने बेटाला "ओंकारेश्वर" नाव पडले, असेही सांगितले जाते. या दोन्ही कथा वेगळ्या भक्तांच्या (विंध्य पर्वत-देवता विरुद्ध मानव राजा) असून, कोणती "मूळ" व कोणती "नंतरची" यावर स्रोत ठाम भूमिका घेत नाहीत — दोन्ही समांतर परंपरा म्हणून इथे मांडल्या आहेत.

आदि शंकराचार्य केरळातील कालडीहून प्रवास करत नर्मदातीरी गुहेत समाधिस्थ असलेल्या गुरू गोविंद भगवत्पाद यांना भेटले अशी सुस्थापित परंपरा आहे. एका वर्णनानुसार, नर्मदेला अचानक पूर आला तेव्हा शंकराचार्यांनी आपला कमंडलू पुरासमोर ठेवून गुरूंचे रक्षण केले असे सांगितले जाते; गुरूंनी "तू कोण?" असे विचारता शंकराचार्यांनी तात्काळ रचलेली उत्तरे — निर्वाण षटक/आत्मषटक — याच प्रसंगाशी जोडली जातात असेही याच वर्णनात सांगितले जाते. ही गुहा आजही ओंकारेश्वर बस स्थानकापासून सुमारे चार किमीवर, मांधाता बेटावर दर्शनीय आहे.

वास्तू व रचना

मंदिराची शैली नागर (उत्तर भारतीय) स्थापत्यशैलीची असून शिखर उंच, दगडी थरांनी रचलेले आहे. मुख्य मंदिर पाच मजल्यांचे मानले जाते — तळमजल्यावर ओंकारेश्वर, वर महाकालेश्वर, सिद्धनाथ, गुप्तेश्वर व ध्वजधारी देवता अशा क्रमाने. सभामंडप सुमारे चौदा फूट उंच, साठ खांबांवर उभा आहे.

ममलेश्वर मंदिर (प्राचीन नाव अमरेश्वर) नर्मदेच्या दक्षिण किनाऱ्यावर, बेटासमोर आहे. गौरी सोमनाथ मंदिर — मोरपंखाच्या आकाराचे तीन मजली मंदिर — बेटावरच आहे. गोविंद भगवत्पाद गुहा (शंकराचार्य गुहा) मुख्य मंदिरापासून काही अंतरावर आहे.

इथे नर्मदा दोन प्रवाहांत विभागते — दक्षिणेकडील अरुंद व खोल प्रवाह "नर्मदा" स्वतः, तर उत्तरेकडील रुंद व उथळ प्रवाहाला स्थानिक भाषेत "कावेरी" म्हणतात. ही दक्षिण भारतातील प्रसिद्ध कावेरी नदी नव्हे — फक्त नामसाधर्म्य आहे.

नर्मदेवर सुमारे दोनशेसत्तर फूट लांबीचा टांगता पूल आहे; बेटावर पूल किंवा होडीने प्रवेश करता येतो. जवळच वरच्या बाजूला २००३-२००७ दरम्यान बांधलेले ओंकारेश्वर धरण आहे (५२० मेगावॉट जलविद्युत, सुमारे १,३२,५०० हेक्टर सिंचन) — मंदिराच्या नावावरूनच धरणाचे नाव पडले आहे.

मुख्य उत्सव व यात्रा

उत्सवतारीख (२०२६)संबंध
नर्मदा जयंती२५ जानेवारीओंकारेश्वर घाटांवर अभिषेक-आरती; पंचांगातील त्या दिवसाचे मुख्य शीर्षक मात्र वेगळे आहे — फक्त तारीख जुळते
महाशिवरात्री१५ फेब्रुवारीसर्व ज्योतिर्लिंगांतील वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस
श्रावणी सोमवार (४)१७, २४, ३१ ऑगस्ट व ७ सप्टेंबरसावन महिन्यातील सर्वाधिक गर्दीचा काळ
कार्तिक मेळा/पंचक्रोशी यात्रा प्रारंभ२० नोव्हेंबरगोमुख घाटापासून सुरुवात
त्रिपुरारी पौर्णिमा + यात्रा-सांगता२४ नोव्हेंबरओंकार पर्वत प्रदक्षिणा व सामूहिक दर्शन; एक लाखांहून अधिक भाविकांचा अंदाज

पंचक्रोशी यात्रेतील "एक लाखांहून अधिक भाविक" हा आकडा फक्त पर्यटन/भक्ती-ब्लॉग स्तरावरील स्रोतांतून आहे — कोणताही सरकारी आकडेवारी-स्रोत सापडलेला नाही, त्यामुळे अंदाज म्हणूनच मांडला आहे.

दर्शन व आरती वेळा

एका मंदिर-संबंधित संकेतस्थळानुसार साधारण वेळापत्रक असे — मंगल आरती पहाटे साडेचार ते पाच, मंगल दर्शन पाच ते बारा वीस, मध्यान्ह दर्शन सुमारे एक ते चार, सायंकालीन शृंगार दर्शन साडेचार ते साडेनऊ, शयन आरती-दर्शन साडेनऊ ते साडेदहा. पहाटे पाचच्या आधी व रात्री साडेदहानंतर दर्शन बंद असते. सण व विशेष प्रसंगी वेळा बदलतात.

हे वेळापत्रक ज्या संकेतस्थळावरून घेतले आहे, ते स्वतःला मंदिराचे अधिकृत संकेतस्थळ म्हणवते व शीघ्र दर्शन-तिकीट बुकिंग चालवते — पण मंदिर स्वातंत्र्यानंतर ASI व खांडवा प्रशासनाकडे असल्याचे नोंदवले जाते, या संकेतस्थळाचा प्रशासकीय दर्जा स्वतंत्रपणे पडताळता आलेला नाही. दर्शन व आरती वेळा प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी मंदिर प्रशासन किंवा ASI कडून तपासाव्यात.

येथील विशेष विधी

रुद्राभिषेक व सामान्य ज्योतिर्लिंग-पूजा हे इतर ज्योतिर्लिंगांप्रमाणेच इथेही प्रमुख विधी मानले जातात. एका स्रोतानुसार तीन प्रहरांची पूजा तीन वेगळ्या गटांकडून (न्यास, शिंदे-घराणे, होळकर-घराणे) होते व दर सोमवारी सुवर्ण पालखीतून त्रिमुखी मूर्तीची मिरवणूक निघते — हा तपशील एकाच स्रोतातून असल्याने स्वतंत्र दुजोरा नाही. शीघ्र दर्शन/विशेष-दर्शन तिकीट-व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे मंदिर-संकेतस्थळ सांगते — नेमकी प्रक्रिया व शुल्क प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी तपासावे.

कसे पोहोचाल

रस्तामार्गे इंदूरपासून अंदाजे ७७ ते ८७ किमी (संदर्भबिंदूनुसार फरक), खांडव्यापासून ७० ते ७५ किमी. जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक खांडवा जंक्शन (सुमारे ७७ किमी) किंवा महू; इंदूर जंक्शनही पर्याय आहे. जवळचा विमानतळ इंदूरचे देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ, सुमारे ८४ ते ८७ किमी. उज्जैन-महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगासोबत (सुमारे १४०-१४३ किमी) एकत्र यात्रा सामान्यपणे केली जाते.

जवळची ठिकाणे

प्रवासी टिप्स

आज लक्षात ठेवा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

ओंकारेश्वर मंदिर कोणत्या राज्यात आहे?
मध्य प्रदेश, खांडवा जिल्हा, नर्मदा नदीतील मांधाता बेटावर — महाराष्ट्रात नाही.
ओंकारेश्वर इंदूरपासून किती किलोमीटर आहे?
अंदाजे ७७ ते ८७ किमी (संदर्भबिंदूनुसार फरक).
ओंकारेश्वर हे कितवे ज्योतिर्लिंग आहे?
द्वादश ज्योतिर्लिंगांतील चौथे.
ओंकारेश्वर व मामलेश्वर यात काय फरक आहे?
दोन्ही समान दर्जाची शिवलिंगे मानली जातात — ओंकारेश्वर बेटावर, ममलेश्वर (प्राचीन नाव अमरेश्वर) दक्षिण किनाऱ्यावर; शिव नर्मदेच्या दोन्ही तीरी दोन रूपांत प्रकटल्याची मान्यता आहे.
ओंकारेश्वर बेटाचा आकार ॐ सारखा का आहे?
नर्मदा इथे दोन प्रवाहांत विभागल्याने तयार झालेल्या बेटाचा नैसर्गिक आकार देवनागरी "ॐ" शी साधर्म्य दाखवतो असे मानले जाते.
आदि शंकराचार्यांचा ओंकारेश्वरशी काय संबंध आहे?
त्यांनी इथेच गुरू गोविंद भगवत्पाद यांची भेट घेतली अशी परंपरा आहे; गुहा आजही दर्शनीय आहे.
ओंकारेश्वर दर्शनाची वेळ काय आहे?
साधारण पहाटे पाच ते रात्री साडेदहा, मध्ये ठराविक आरती-भोग काळात बंद — नेमक्या वेळा मंदिर प्रशासनाकडून तपासाव्यात.
पुण्यातील ओंकारेश्वर मंदिर व मध्य प्रदेशातील ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंग एकच आहे का?
नाही, दोन वेगळी, असंबंधित मंदिरे आहेत.