घृष्णेश्वर (वेरूळ)

घृष्णेश्वर हे वेरूळ गावातील शिवाचे मंदिर — बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक, आणि परंपरेने बारावे व शेवटचे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. जगप्रसिद्ध एलोरा (वेरूळ) लेण्यांपासून जेमतेम १–१·५ किमी अंतरावर, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) शहरापासून सुमारे ३० किमी, महिषाद्री पर्वताच्या पायथ्याशी हे क्षेत्र आहे. लाल दगडी हेमाडपंती मंदिर आणि गाभाऱ्यातील काळ्या दगडाचे शिवलिंग हे त्याचे रूप. भक्त घुश्मा (कुसुमा) हिच्या अखंड शिवभक्तीची पौराणिक कथा आणि महाशिवरात्रीची मोठी वार्षिक यात्रा यासाठी हे मंदिर प्रसिद्ध आहे.

देवता: शिव (घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग — बारावे/शेवटचे ज्योतिर्लिंग)ठिकाण: छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्हा, वेरूळ

शिव (घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग — बारावे/शेवटचे ज्योतिर्लिंग)

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

देवता व महत्त्व

घृष्णेश्वर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. ज्योतिर्लिंग म्हणजे शिवाचे स्वयंभू तेजःस्वरूप. अनेक परंपरांत घृष्णेश्वराला या यादीतील बारावे व शेवटचे ज्योतिर्लिंग मानले जाते — म्हणून बारा-ज्योतिर्लिंग यात्रा पूर्ण करणाऱ्यांसाठी हे विशेष क्षेत्र आहे.

महाराष्ट्रात ज्या पाच ज्योतिर्लिंगांची भक्त मोठ्या श्रद्धेने यात्रा करतात, त्यांतीलही हे एक — इतर आहेत त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर, औंढा नागनाथ व परळी वैजनाथ. पाचही महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगांचा एकत्रित परिचय ज्योतिर्लिंग समूह पानावर दिला आहे.

टीप: शास्त्रोक्त द्वादश-ज्योतिर्लिंग यादीत महाराष्ट्रातील निर्विवाद संख्या तीन मानली जाते; औंढा नागनाथ = नागेश्वर व परळी वैजनाथ = वैद्यनाथ या ओळखींबद्दल परंपरेत मतभेद आहेत. भक्तिपरंपरेत मात्र हे पाचही महाराष्ट्रात पूजले जातात.

भक्तिप्रधान माहात्म्य.

घृष्णेश्वराचे माहात्म्य युद्ध किंवा राक्षस-वधाचे नसून निःस्सीम भक्ती व क्षमेचे आहे. भक्त घुश्मा (कुसुमा) हिच्या अखंड शिवभक्तीमुळे शिव येथे प्रकट झाले आणि तिच्याच नावाने “घुश्मेश्वर” म्हणून वास्तव्यास राहिले, अशी आख्यायिका आहे (खाली सविस्तर). त्यामुळे स्त्री-भक्ती व क्षमेचे प्रतीक असलेले हे एक दुर्मीळ ज्योतिर्लिंग-माहात्म्य मानले जाते.

तीर्थ व वारसा एकत्र.

UNESCO जागतिक वारसा असलेली एलोरा (कैलास) लेणी अगदी जवळ असल्याने भाविक आणि इतिहास/शिल्प-प्रेमी दोघेही येथे येतात — तीर्थ अन् वारसा एकाच भेटीत अनुभवता येतात, हे घृष्णेश्वराचे खास वेगळेपण. मंदिर राष्ट्रीय संरक्षित स्थळ (ASI) आहे.

इतिहास व आख्यायिका

बांधकाम-इतिहास.

शासकीय स्रोतानुसार (मराठी विश्वकोश) घृष्णेश्वराचे मूळ मंदिर राष्ट्रकूट वंशातील कृष्णराजाने बांधले — तेच घराणे ज्याने जवळचे एलोरा-कैलास लेणे घडवले. पुढे इ.स. १५९९ मध्ये वेरूळचे पाटील मालोजी भोसले (छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा) यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. काळाच्या ओघात मंदिराचा विध्वंसही झाला — काही स्रोतांनुसार औरंगजेबाच्या काळात, तर काही स्रोत दिल्ली सल्तनतीच्या १३व्या–१४व्या शतकातील विध्वंसाचा उल्लेख करतात; विध्वंसाच्या टप्प्यांबाबत स्रोत-भेद आहे.

पुढे इ.स. १७३० च्या सुमारास मल्हारराव होळकरांची पत्नी गौतमीबाई (गौतमाबाई) होळकर यांनी सध्याचे मंदिर बांधले, आणि इ.स. १७६९ मध्ये पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराशेजारील शिवालय तीर्थ (पवित्र कुंड) पुन्हा बांधले, असे शासकीय स्रोत सांगतो.

श्रेयाचा एक नेहमीचा घोळ. अनेक लोकप्रिय स्रोत केवळ “अहिल्याबाई होळकरांनी मंदिर बांधले” असे सांगतात; तर काही स्रोत “१७२९, गौतमाबाई होळकर” असे म्हणतात. मराठी विश्वकोश दोन्ही सुसंगत करतो — सध्याचे मंदिर गौतमीबाई (सुमारे १७३०) यांनी, तर शिवालय तीर्थ अहिल्याबाई (१७६९) यांनी बांधले.

स्थल-पुराण (आख्यायिका).

घृष्णेश्वराची मूळ कथा शिवपुराणातील “कोटिरुद्रसंहिते”त येते — अध्याय ३२ (सुदेहा व सुधर्म यांची कथा) व अध्याय ३३ (घुश्मेश्वर ज्योतिर्लिंगाची उत्पत्ती). हा प्राचीन ग्रंथ सार्वजनिक-वारशातील (public domain) असून कथा अनेक ठिकाणी पुनःकथितही आहे. कथेचा सारांश असा —

दक्षिणेत देवगिरी पर्वताजवळ सुधर्म नावाचा एक ब्राह्मण आपली पत्नी सुदेहा हिच्यासह राहत होता. या दांपत्याला संतान नव्हते. संततीच्या ओढीने सुदेहेने स्वतःच आपली धाकटी बहीण घुश्मा हिचा सुधर्माशी विवाह लावून दिला — “मी मत्सर करणार नाही” असे स्वतःशी वचन देऊन.

घुश्मा मात्र मोठ्या श्रद्धेने शिवाची उपासना करी. ती रोज १०१ मातीची (पार्थिव) शिवलिंगे स्वतःच्या हाताने घडवी, त्यांची मनोभावे पूजा करी आणि शेजारच्या तलावात त्यांचे विसर्जन करी. या भक्तीच्या प्रभावाने शिवकृपेने तिला पुत्र झाला. घुश्माच्या पुत्रामुळे मात्र सुदेहेच्या मनात हळूहळू मत्सर शिरला; एका रात्री तिने घुश्माच्या झोपलेल्या पुत्राचा वध करून त्याचा देह त्याच तलावात टाकून दिला.

सकाळी हे कळूनही घुश्मा शोक न करता, समभावाने नित्य शिवपूजा करत राहिली. तिच्या या अविचल भक्तीने प्रसन्न होऊन शिव प्रकट झाले, तिच्या पुत्राला जिवंत केले आणि वर मागायला सांगितले. घुश्माने बहिणीला क्षमा करण्याची व शिवाने तेथेच कायम राहण्याची विनंती केली. तिच्या विनंतीवरून शिव तेथे “घुश्मेश्वर” नावाने लिंगरूपात कायम वास्तव्यास राहिले; तो तलाव “शिवालय” तीर्थ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. (नावाची उत्क्रांती अशी सांगितली जाते: कुसुमेश्वर → घुश्मेश्वर → घृष्मेश्वर → घृष्णेश्वर.)

काही आवृत्तींत भक्तिणीचे नाव घुश्मा, तर काही आवृत्तींत कुसुमा किंवा घृष्मा असे येते; पती व स्थानाच्या तपशिलातही थोडा फरक आढळतो. मूळ कथेचा भाव — निःस्सीम भक्ती, क्षमा आणि शिवकृपा — सर्वत्र एकच आहे.

वास्तू व रचना

वास्तूचे स्वरूप

  • मंदिराचे बांधकाम लालसर घोटीव दगडांचे (reddish dressed stone) आहे; गाभाऱ्यातील शिवलिंग मात्र काळ्या दगडाचे. त्यामुळे “लाल दगडी मंदिर + काळे लिंग” असे याचे वैशिष्ट्य (मराठी विश्वकोश).
  • शिखर, छत व खांबांवर नक्षीकाम, शिल्पे व चित्रे आहेत; हेमाडपंती शैली. मुख्य प्रवेशापुढे नंदी (मराठी विश्वकोश).

अतिरिक्त तपशील

  • क्षेत्रफळ सुमारे ४४,००० चौ.फूट असल्याचे सांगितले जाते (Wikipedia).
  • मंदिराची रचना दक्षिण-भारतीय वास्तुशैलीशी साम्य दाखवते (महाराष्ट्रात दुर्मीळ); पाच-स्तरीय शिखर व सुमारे २४ खांबांचा सभामंडप ज्यावर देव-कथांचे कोरीवकाम आहे, असे काही स्रोतांनुसार सांगितले जाते.
  • भिंतींवर विष्णूचे दशावतार व शिव-कथांची शिल्पे कोरलेली आहेत.
  • काही लेख याला “सर्वांत लहान ज्योतिर्लिंग-मंदिर” म्हणतात; तसेच दक्षिणाभिमुख असणाऱ्या मोजक्या मंदिरांपैकी एक असल्याचेही एका बातमीत म्हटले आहे (एकाच स्रोतावरून).

शिवालय तीर्थ.

मंदिराशेजारील पवित्र कुंड; कथेतील तोच तलाव मानला जातो. अहिल्याबाई होळकर यांनी १७६९ मध्ये त्याची पुनर्बांधणी केली, असे शासकीय स्रोत सांगतो.

मुख्य उत्सव व यात्रा

तिथीच काळाची खरी खूण; खालील तारखा त्या-त्या वर्षीच्या पंचांगातून येतात (या साइटच्या 2026 पंचांग डेटातून) आणि पुढील वर्षी आपोआप बदलतात. प्रत्येक ओळ त्या दिवसाच्या पानाला जोडली आहे. खालील सर्व सामान्य पर्व असून त्यांची सविस्तर माहिती त्या-त्या संबंधित पानावर दिली आहे; येथे केवळ घृष्णेश्वराच्या स्रोतांत नमूद असलेली पर्वे घेतली आहेत.

उत्सव / यात्रातिथीया वर्षीची तारीख (२०२६)नक्षत्रप्रकार / अधिक
महाशिवरात्री (प्रमुख यात्रा)माघ कृष्ण त्रयोदशी१५ फेब्रु. २०२६उत्तराषाढाघृष्णेश्वराची सर्वांत मोठी वार्षिक यात्रा (विश्वकोश: “दरवर्षी शिवरात्रीस मोठी यात्रा”). सविस्तर महाशिवरात्री पानावर.
पहिला श्रावणी सोमवारश्रावण शुक्ल पंचमी१७ ऑग. २०२६चित्राश्रावण = ट्रस्टने नमूद केलेला उत्सव-महिना. त्याच दिवशी नागपंचमी. सविस्तर श्रावणी सोमवार पानावर.
दुसरा श्रावणी सोमवारश्रावण शुक्ल द्वादशी२४ ऑग. २०२६पूर्वाषाढाश्रावणातील दुसरा सोमवार → श्रावणी सोमवार.
तिसरा श्रावणी सोमवारश्रावण कृष्ण तृतीया३१ ऑग. २०२६रेवतीत्याच दिवशी संकष्टी चतुर्थी → श्रावणी सोमवार.
चौथा (शेवटचा) श्रावणी सोमवारश्रावण कृष्ण एकादशी७ सप्टें. २०२६पुनर्वसुश्रावणातील शेवटचा सोमवार → श्रावणी सोमवार.
श्री गणेश चतुर्थीभाद्रपद शुक्ल चतुर्थी१४ सप्टें. २०२६चित्राट्रस्ट-पानाने साजऱ्या होणाऱ्या उत्सवांत नमूद. सविस्तर गणेश चतुर्थी पानावर.
कार्तिक / त्रिपुरारी पौर्णिमाकार्तिक शुक्ल पौर्णिमा२४ नोव्हें. २०२६कृत्तिकाट्रस्ट-पानाने नमूद; दीपोत्सव. सविस्तर त्रिपुरारी पौर्णिमा पानावर.

दर्शन व आरती वेळा

या पानावर कोणतीही नेमकी दर्शन/आरती वेळ ठामपणे दिलेली नाही. दुय्यम व इतर स्रोत भिन्न आकडे देतात — उदा. मंदिर सकाळी सुमारे ५·००–५·३० उघडते व रात्री सुमारे ९·००–९·३० बंद होते; काही स्रोत दुपारी १२·००–१·०० मध्यान्ह-सुट्टी दाखवतात; सणावारी लवकर उघडून उशिरा बंद होते. आरतीच्या वेळाही स्रोतागणिक वेगळ्या आहेत. हे आकडे परस्परविरोधी असल्याने व अधिकृत वेळापत्रक निश्चित मिळाले नसल्याने ते येथे खात्रीशीर दिलेले नाहीत.

दर्शन-आरतीच्या वेळा, आरती-नावे व रांगेची व्यवस्था जाण्यापूर्वी मंदिर समितीकडून तपासावी. सणावारी (महाशिवरात्री, श्रावण, गणेश चतुर्थी, कार्तिक पौर्णिमा) वेळा व व्यवस्था बदलतात.

येथील विशेष विधी

  • गाभारा-प्रवेश (वेशभूषा-प्रथा): स्थानिक परंपरेनुसार पुरुषांना गाभाऱ्यात/शिवलिंग-स्पर्शासाठी उघड्या अंगाने (शर्ट, बनियन किंवा जानवे शर्टवर न घालता) प्रवेश करावा लागतो, असे अनेक स्रोत सांगतात. हे स्थानिक प्रथा म्हणून द्यावे, सार्वत्रिक नियम म्हणून नको; महिलांसाठीच्या वेशभूषा/प्रवेश-नियमांचा तपशील स्रोतांत स्पष्ट नाही.
  • अभिषेक व पार्थिव-पूजा: ज्योतिर्लिंगावर अभिषेक व (कथेला अनुसरून) पार्थिव शिवलिंग-पूजा भक्त येथे करतात, असे सांगितले जाते; नेमके नियम, शुल्क व नोंदणी स्थानिक व्यवस्थेनुसार असतात.
  • शिवालय तीर्थ: दर्शनापूर्वी शिवालय तीर्थाचे दर्शन/स्नान हा आचार स्थानिक परंपरेनुसार पाळला जातो.

हे धार्मिक/विधी-मार्गदर्शन सार्वत्रिक नियम म्हणून घेऊ नये. विधी करायचे झाल्यास ते स्थानिक व घरच्या परंपरेनुसार, अधिकृत पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखालीच करावेत; कोणत्याही booking-पोर्टलला “अधिकृत” मानू नये.

कसे पोहोचाल

  • सर्वांत जवळ — एलोरा लेणी (~१–१·५ किमी): वेरूळ हेच एलोरा लेण्यांचे गाव; लेणी बघून चालत किंवा अगदी जवळून घृष्णेश्वरला जाता येते.
  • रस्ता / बस: छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) शहरापासून सुमारे ३०–३१ किमी; मध्यवर्ती बस स्थानकावरून (CBS) एलोरा/कन्नड-दिशेच्या MSRTC बसने वेरूळ. खाजगी टॅक्सी/कॅबही उपलब्ध.
  • रेल्वे: जवळचे प्रमुख स्थानक छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) रेल्वे स्थानक सुमारे २५–२९ किमी; तेथून बस/टॅक्सी.
  • विमान: छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ (IXU) सुमारे ३५–३७ किमी.

नेमकी अंतरे स्रोतागणिक ±काही किमी बदलतात → प्रवासापूर्वी नकाशाने/स्थानिकांकडून तपासावी.

जवळची ठिकाणे

  • एलोरा (वेरूळ) लेणी + कैलास लेणे — UNESCO जागतिक वारसा; मंदिरापासून सुमारे १ किमी.
  • दौलताबाद (देवगिरी) किल्ला — सुमारे ११–१५ किमी.
  • खुलताबाद — औरंगजेबाची कबर व सूफी दर्गे.
  • बीबी का मकबरा व औरंगाबाद लेणी — छत्रपती संभाजीनगर शहरात.

नेमके अंतर व प्रवेश-वेळा प्रवासापूर्वी तपासाव्यात.

प्रवासी टिप्स

  • घृष्णेश्वर + एलोरा एकाच दिवसात: दोन्ही सुमारे १ किमीवर असल्याने एकाच दिवसात तीर्थ व लेणी बघता येतात. एलोरा लेणी सहसा मंगळवारी बंद असतात — ASI-वेळापत्रक आधी तपासा.
  • गाभाऱ्यात पुरुषांसाठी उघड्या-अंगाची प्रथा असल्याने शर्ट/जानवे काढावे लागू शकते; सोबत लहान पिशवी किंवा उपरणे/धोतर ठेवणे सोयीचे. महिलांनी सभ्य वेशभूषा ठेवावी.
  • महाशिवरात्रीला मोठी यात्रा व गर्दी असते — सकाळी लवकर पोहोचा आणि रांग/पार्किंग-व्यवस्था आधी तपासा.
  • वेळा सणावारी बदलतात → निघण्यापूर्वी मंदिर समितीकडून दर्शन-वेळ व नियम तपासा.

मंत्र व आरती

शिवाचा जप-मंत्र:

ॐ नमः शिवाय ।

हा पंचाक्षरी मंत्र शिवाला उद्देशून आहे व शिवमंदिरात नित्य जपला जातो. ज्योतिर्लिंग दर्शन-अभिषेकावेळीही भक्त हा मंत्र म्हणतात.

शंकराची आरती — लवथवती विक्राळा (समर्थ रामदास). शिवमंदिरात पूजेनंतर ही आरती म्हणण्याची परंपरा आहे. शिव हा विक्राळ तरी भोळा, कर्पूरगौर, अर्धांगी पार्वतीसह शोभणारा आणि समुद्रमंथनातील हलाहल विष प्राशन करून नीलकंठ झालेला — असा या आरतीचा भाव आहे.

लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडीं माळा ।वीषे कंठ काळा त्रिनेत्रीं ज्वाळा ।लावण्यसुंदर मस्तकीं बाळा ।तेथुनियां जळ निर्मळ वाहे झुळझुळां ॥१॥जय देव जय देव जय श्रीशंकरा ।आरती ओवाळूं तुज कर्पूरगौरा ॥ धृ ॥कर्पूरगौरा भोळा नयनीं विशाळा ।अर्धांगीं पार्वती सुमनांच्या माळा ।विभुतीचें उधळण शितिकंठ नीळा ।ऐसा शंकर शोभे उमावेल्हाळा ॥२॥देवी दैत्यीं सागरमंथन पैं केलें ।त्यामाजी जें अवचित हळाहळ उठिलें ।तें त्वां असुरपणें प्राशन केलें ।नीळकंठ नाम प्रसिद्ध झालें ॥३॥व्याघ्रांबर फणिवरधर सुंदर मदनारी ।पंचानन मनमोहन मुनिजनसुखकारी ।शतकोटीचें बीज वाचे उच्चारी ।रघुकुलतिलक रामदासा अंतरी ॥४॥

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

घृष्णेश्वर कोणते ज्योतिर्लिंग आहे?
बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक; परंपरेने बारावे व शेवटचे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. महाराष्ट्रात भक्त ज्या पाच ज्योतिर्लिंगांची यात्रा करतात, त्यांपैकीही एक.
घृष्णेश्वर कुठे आहे? एलोरा लेण्यांपासून किती अंतरावर?
वेरूळ गावी, एलोरा लेण्यांपासून सुमारे १–१·५ किमी, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) शहरापासून सुमारे ३० किमी. (नेमके अंतर प्रवासापूर्वी तपासावे.)
घुश्मा कोण होती? कथा काय आहे?
घुश्मा (कुसुमा) ही निःस्सीम शिवभक्त होती; ती रोज १०१ पार्थिव शिवलिंगे घडवून पूजत असे. तिच्या मृत पुत्राला शिवाने जिवंत केले आणि तिच्याच नावाने “घुश्मेश्वर” म्हणून लिंगरूपात कायम राहिले (शिवपुराण कोटिरुद्रसंहिता अ.३२–३३). (नेमकी कथा-आवृत्ती तपासावी.)
घृष्णेश्वर मंदिर कोणी बांधले — अहिल्याबाई की गौतमीबाई?
शासकीय स्रोतानुसार सध्याचे मंदिर गौतमीबाई होळकर (सुमारे १७३०) यांनी बांधले, तर शिवालय तीर्थ अहिल्याबाई होळकर (१७६९) यांनी; त्याआधी १५९९ मध्ये मालोजी भोसले यांनी जीर्णोद्धार केला होता.
घृष्णेश्वर दर्शनाची वेळ काय आहे?
स्रोत भिन्न आकडे देतात; या पानावर कोणतीही नेमकी वेळ खात्रीशीर दिलेली नाही — दर्शन-आरती वेळा मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.
गाभाऱ्यात पुरुषांना उघड्या अंगाने का जावे लागते?
ही स्थानिक परंपरा असल्याचे अनेक स्रोत सांगतात (शर्ट/जानवे काढून प्रवेश); हे सार्वत्रिक नियम म्हणून नको. नेमके नियम मंदिर समितीकडून तपासावेत.
घृष्णेश्वराला शेवटचे ज्योतिर्लिंग का म्हणतात?
बारा ज्योतिर्लिंगांच्या पारंपरिक यादीत घृष्णेश्वर बारावे व अखेरचे गणले जाते; म्हणून बारा-ज्योतिर्लिंग यात्रा येथे पूर्ण होते असे मानले जाते.
शिवालय तीर्थ म्हणजे काय?
मंदिराशेजारील पवित्र कुंड; कथेतील तोच तलाव मानला जातो. अहिल्याबाई होळकर यांनी १७६९ मध्ये त्याची पुनर्बांधणी केली.

संबंधित माहिती