सोमनाथ (गुजरात)

सोमनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले — गुजरातच्या सौराष्ट्र किनारपट्टीवर, प्रभास पाटण (वेरावळजवळ) गीर सोमनाथ जिल्ह्यात, अरबी समुद्राच्या काठी वसलेले आहे. द्वादश-ज्योतिर्लिंग स्तोत्राची सुरुवातच "सौराष्ट्रे सोमनाथं च" या ओळीने होते. चंद्राने इथे शिवाची आराधना करून दक्षाच्या शापातून आंशिक सुटका मिळवली अशी कथा आहे — यातूनच "सोमनाथ" नाव पडले व चंद्राच्या क्षय-वृद्धीचे (पंचांगातील तिथी-गणनेच्या मुळाशी असलेले) स्पष्टीकरण दिले जाते. मंदिर वारंवार उद्ध्वस्त व पुनर्बांधले गेले असून सध्याची भव्य वास्तू सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या पुढाकाराने १९५१ मध्ये उभी राहिली.

देवता: शिव (सोमनाथ ज्योतिर्लिंग — बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले)ठिकाण: गीर सोमनाथ जिल्हा, गुजरात

या वर्षीच्या तारखा (२०२६)

• महाशिवरात्री — सर्व ज्योतिर्लिंगांचा वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस; सोमनाथला विशेष पार्थिवेश्वर पूजेचा पर्याय१५ फेब्रुवारी›
• पहिला श्रावणी सोमवार — श्रावण महिन्यातील ट्रस्टच्या महिनाभराच्या 'श्रावण महोत्सवा'चा भाग१७ ऑगस्ट›
• कार्तिक पौर्णिमा — सोमनाथचा स्वतःचा बहु-दिवसीय 'कार्तिक पौर्णिमा मेळा'२४ नोव्हेंबर›

देवता व महत्त्व

सोमनाथ बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले मानले जाते — शिवपुराणाच्या ज्ञानसंहितेतील (सर्वांत जुनी ज्ञात ज्योतिर्लिंग-यादी) व आदि शंकराचार्यांना श्रेय दिल्या जाणाऱ्या द्वादश-ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातही सोमनाथ प्रथम क्रमांकावर आहे.

"सोम" म्हणजे चंद्र, "नाथ" म्हणजे स्वामी किंवा रक्षणकर्ता — म्हणजे "सोमनाथ" म्हणजे चंद्राचा रक्षणकर्ता. स्थळाचे प्राचीन नाव "प्रभास" (तेज/कांती) व "सोमेश्वर" हे नावही याच कथेतून आले आहे.

कथेनुसार इथेच शिवाने चंद्राला "एका पंधरवड्यात कला-कलेने क्षय, पुढच्या पंधरवड्यात कला-कलेने वृद्धी" असा आशीर्वाद दिला — म्हणजे शुक्ल-कृष्ण पक्ष व तिथी-गणनेच्या मुळाशी असलेली चंद्र-कलांची संकल्पना याच स्थळाशी कथेने जोडली जाते. प्रभास क्षेत्र (त्रिवेणी संगम) हे विशेषतः चैत्र, भाद्रपद व कार्तिक महिन्यांत पितृ-तर्पण व श्राद्धासाठी उत्तम मानले जाते — मोक्ष-तीर्थ म्हणूनही ओळखले जाते.

इतिहास व आख्यायिका

मूळ मंदिराच्या स्थापनेचे नेमके वर्ष अनिश्चित व स्रोतागणिक विरोधाभासी आहे — काही स्रोतांनुसार इसवी सनाच्या पहिल्या सहस्रकाच्या सुरुवातीपासून ते नवव्या शतकापर्यंत अंदाज आहे, तर एका स्रोतात थेट-विरोधाभासी "इसवी सन पूर्व ६४९" असाही उल्लेख आढळतो. साधारण दहाव्या शतकात (इ.स. ९९७ पूर्वी) चालुक्य/सोळंकी राजा मूलराज याने दगडी मंदिर बांधल्याचे मानले जाते.

त्यानंतर मंदिर अनेकदा उद्ध्वस्त व पुनर्बांधले गेले — इ.स. १०२६ मध्ये गझनीच्या महमूदाचे प्रसिद्ध आक्रमण; ११४३-११७२ दरम्यान (विशेषतः ११६९) चालुक्य राजा कुमारपाल याकडून पुनर्बांधणी; १२९७/९९ मध्ये अल्लाउद्दीन खिलजीचा सेनापती उलुघ खान याकडून विध्वंस; १३०८-१३५१ दरम्यान चुडासमा राजा महिपाल पहिला व पुत्र खेंगार यांकडून पुनर्बांधणी; १३९४/९५ मध्ये झफर खान याकडून विध्वंस; १४५१ मध्ये महमूद बेगडा याकडून विटंबना; व १६६५ आणि १७०६ मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या आदेशाने विध्वंस. सुमारे शतकभरानंतर, अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात (सुमारे १७८३-८६) अहिल्याबाई होळकर यांनी मूळ जागेजवळ एक स्वतंत्र, लहान मंदिर बांधल्याचाही उल्लेख आढळतो. एकूण किमान पाच-सहा प्रमुख विध्वंस-पुनर्बांधणी टप्पे दस्तऐवजीकृत सापडतात; लोकप्रिय कथनांत कधी याहून मोठा एकत्रित आकडाही सांगितला जातो. गझनीच्या महमूदाच्या लुटीचा नेमका आकडाही तत्कालीन मुस्लिम इतिहासकारांच्या नोंदींत वारंवार येणारा व अतिशयोक्त असू शकतो असे इतिहासकार रोमिला थापर यांचे निरीक्षण आहे.

सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी नोव्हेंबर १९४७ मध्ये अवशेष पाहून पुनर्बांधणीचा निर्धार केला; महात्मा गांधींनी या प्रयत्नाला पाठिंबा दिला, पण अट घातली — बांधकाम सरकारी निधीतून नव्हे तर लोकवर्गणीतून व्हावे. के. एम. मुन्शी यांच्या नेतृत्वाखालील सोमनाथ ट्रस्टने ऑक्टोबर १९५० मध्ये जुने अवशेष हटवून बांधकाम सुरू केले; गुजरातच्या पारंपरिक सोमपुरा शिल्पकार समुदायाने प्रत्यक्ष बांधकाम केले. ११ मे १९५१ रोजी भारताचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते प्राणप्रतिष्ठा झाली. त्या वेळी राष्ट्रपतींच्या उद्घाटन-उपस्थितीबाबत काही चर्चा झाली होती, तरी राष्ट्रपती नियोजित दिवशीच उपस्थित राहिले.

मंदिराचे व्यवस्थापन श्री सोमनाथ ट्रस्टकडे आहे — ट्रस्टचे नेतृत्व प्रशासकीय बाब म्हणून वेळोवेळी बदलते.

स्थल-पुराणात चंद्र-दक्ष कथा अशी सांगितली जाते — प्रजापती दक्षाने आपल्या सत्तावीस कन्या (या सत्तावीस नक्षत्रांचे प्रतीक मानल्या जातात) चंद्राला विवाहून दिल्या. चंद्र आपल्या एका पत्नीवर (बहुतांश आवृत्त्यांत रोहिणी) विशेष प्रेम करू लागला व इतर पत्नींकडे दुर्लक्ष करू लागला. दुर्लक्षित पत्नींनी दक्षाकडे तक्रार केली; दक्षाने चंद्राला समजावले, पण चंद्राने ऐकले नाही. संतप्त दक्षाने चंद्राला शाप दिला — चंद्राचे तेज क्षीण होत जाऊ लागले. चंद्राने प्रभास क्षेत्रात शिवाची घोर आराधना केली. प्रसन्न शिवाने शाप पूर्णपणे रद्द केला नाही, पण सुधारणा केली — चंद्र एका पंधरवड्यात कला-कलेने क्षीण होईल व पुढच्या पंधरवड्यात कला-कलेने पुन्हा तेजस्वी होईल असा आशीर्वाद दिला. कृतज्ञ चंद्राने त्याच स्थळी "सोमनाथ" नावाने ज्योतिर्लिंग-रूपात शिव प्रतिष्ठित केले.

काही आवृत्त्यांत शापाचे स्वरूप "क्षयरोग" असे नामनिर्देशित सांगितले जाते, तर इतरांत फक्त सर्वसाधारण "तेज क्षीण होणे" असे. आराधनेचा कालावधीही आवृत्तीगणिक वेगळा सांगितला जातो — कुठे सहा महिन्यांचे अनुष्ठान, कुठे दहा कोटी मंत्र-जप, तर एका आवृत्तीत प्रत्यक्ष जप पत्नींनीच केल्याचे सांगितले आहे. विकिपीडियाची व्युत्पत्ती-नोंद किंचित वेगळी आहे — तिथे चंद्राने सरस्वती नदीत स्नान करून तेज परत मिळवले असे सांगितले आहे, आणि त्यातूनच "प्रभास" हे नाव आले असे नमूद आहे.

वास्तू व रचना

सध्याच्या मंदिराच्या शैलीला वेगवेगळी नावे दिली जातात — काही लोकप्रिय स्रोत "चालुक्य/कैलास महामेरु प्रासाद शैली" म्हणतात, तर विकिपीडिया "मारू-गुर्जर शैली" म्हणते — हे बहुधा गुजरात-राजस्थान भागातील एकाच व्यापक मंदिर-स्थापत्य-परंपरेचे वेगळे नामकरण आहे. शिखराची उंचीही स्रोतानुसार वेगळी सांगितली जाते — काही स्रोतांत सुमारे १५५ फूट एकूण, तर काहींत गाभाऱ्यावरील शिखर सुमारे ४९ फूट अधिक स्वतंत्र ध्वजदंड.

मंदिरावरील ध्वज दिवसातून तीन वेळा बदलला जातो — ही परंपरा अनेक स्वतंत्र पर्यटन-स्रोतांत सुसंगतपणे नमूद आहे. बांधकामात गुजरातच्या पारंपरिक सोमपुरा शिल्पकार समुदायाचा सहभाग होता. मंदिर थेट अरबी समुद्रकिनारी उभे आहे; गाभाऱ्यात फोटोग्राफी, मोबाईल व कॅमेरा सक्त मनाई आहे.

मंदिराच्या समुद्राभिमुख बाजूला एक प्राचीन खांब — बाण स्तंभ — आहे, ज्यावरील संस्कृत शिलालेखाचा लोकप्रिय अर्थ असा सांगितला जातो — "या बिंदूपासून समुद्रमार्गे दक्षिण ध्रुवापर्यंत (अंटार्क्टिका) सरळ रेषेत कोणतीही जमीन लागत नाही." हा दावा असंख्य पर्यटन-स्रोतांत पुनरावृत्त होतो — भाविकांत लोकप्रिय समजूत म्हणून सांगितला जातो, सिद्ध वैज्ञानिक तथ्य म्हणून नाही.

मुख्य उत्सव व यात्रा

सोमनाथ स्थापना दिन (११ मे) हा पंचांगातील तिथीशी बांधील नसलेला, सौर दिनदर्शिकेवरील दिवस आहे — पंचांगात ही तारीख फक्त "राष्ट्रीय तंत्रज्ञान दिन" म्हणून दिसते; सोमनाथ-स्मृतिदिन म्हणून ओळख मंदिर-ट्रस्टच्या स्वतःच्या वार्षिक स्मरणावरून येते.

कार्तिक पौर्णिमा मेळ्याचे नेमके सुरुवात-वर्ष व ठिकाण-नाव निश्चितपणे उपलब्ध नाहीत — नोव्हेंबरमध्ये होणारा हा बहु-दिवसीय मेळा विस्तारित दर्शन-वेळांसाठी ओळखला जातो.

दर्शन व आरती वेळा

अधिकृत ट्रस्ट माहितीनुसार दर्शन सकाळी सहा ते रात्री दहापर्यंत; आरती सकाळी सात, दुपारी बारा व संध्याकाळी सात वाजता होते. "जय सोमनाथ" ध्वनी-प्रकाश शो संध्याकाळी आठ ते नऊ या वेळेत होतो (पावसाळ्यात बंद असू शकतो) — एका पर्यटन-स्रोतात मात्र शो-वेळ पावणेआठ अशीही सांगितली आहे, त्यामुळे प्रत्यक्ष वेळ भेटीपूर्वी तपासावी.

गाभाऱ्यात फोटोग्राफी, मोबाईल, कॅमेरा व स्मार्टवॉच सक्त मनाई आहे — मोफत लॉकर सुविधा उपलब्ध आहे. प्रवेशासाठी सभ्य पोशाख अपेक्षित असतो (मिनी-स्कर्ट किंवा असभ्य पोशाखास मनाई); धूम्रपानही सक्त मनाई आहे. सर्व वेळा सणावारी व विशेष प्रसंगी (उदा. कार्तिक पौर्णिमा मेळ्याच्या दिवसांत रात्री उशिरापर्यंत) बदलू शकतात — प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी अधिकृत संकेतस्थळावरून किंवा मंदिर समितीकडून तपासाव्यात.

येथील विशेष विधी

रुद्राभिषेक व हवन/यज्ञ (स्वतंत्र यज्ञशाळेत) बुकिंगद्वारे उपलब्ध आहेत; महाशिवरात्रीला विशेष पूजा-पर्याय (उदाहरणार्थ "पार्थिवेश्वर पूजा") ट्रस्टतर्फे दिले जातात. प्रभास क्षेत्र व त्रिवेणी संगम हे पितृ-तर्पण व श्राद्धासाठी विशेष पवित्र मानले जाते — विशेषतः चैत्र, भाद्रपद व कार्तिक महिन्यांत; मोक्ष-तीर्थ म्हणूनही उल्लेखित आहे. नेमके नियम, शुल्क व पात्रता मंदिर ट्रस्टकडूनच थेट तपासावेत.

कसे पोहोचाल

सोमनाथ रेल्वे स्थानक मंदिरापासून जवळच आहे; वेरावळ स्थानकही जवळ आहे (रस्त्याने सुमारे ७ किमी). रस्तामार्गे जुनागढपासून सुमारे ८२ किमी, अहमदाबादपासून सुमारे ४१० किमी. जवळचे विमानतळ केशोद (सुमारे ५० किमी, मर्यादित उड्डाणे) किंवा दीव (सुमारे ६०-८५ किमी, स्रोतांत फरक) — दीव प्रवाशांसाठी अधिक सोयीचे मानले जाते. नेमकी अंतरे व उड्डाण-वारंवारता प्रत्यक्ष प्रवासापूर्वी तपासावी.

जवळची ठिकाणे

• त्रिवेणी संगम — सरस्वती, हिरण व कपिला नद्या अरबी समुद्राला मिळतात तो घाट; स्नान, नौकाविहार व दीपदानासाठी प्रसिद्ध.
• भालका तीर्थ (सुमारे ४ किमी) — जिथे पारध्याच्या बाणाने श्रीकृष्ण जखमी झाले अशी महाभारत/भागवत पुराण-आधारित कथा आहे.
• गोलोक धाम/देहोत्सर्ग तीर्थ (सुमारे २ किमी, हिरण नदीकाठी) — जिथून श्रीकृष्णांनी देह-त्याग केला असे मानले जाते; श्रीकृष्ण-चरण व बलदेव गुहा इथे आहेत.
• गीर राष्ट्रीय उद्यान (आशियाई सिंहांचे एकमेव नैसर्गिक अधिवास) व दीव — जवळची लोकप्रिय पर्यटन-स्थळे.

प्रवासी टिप्स

• गाभाऱ्यात मोबाईल-कॅमेरा नेण्यास सक्त मनाई — मोफत लॉकर वापरावा; रांगेत वेळ वाया जाऊ नये म्हणून आधीच नियम माहीत करून घ्यावेत.
• कार्तिक पौर्णिमा मेळ्याच्या दिवसांत प्रचंड गर्दी असते — त्या काळात दर्शन-वेळा रात्री उशिरापर्यंत वाढवल्या जातात, आगाऊ नियोजन करावे.
• सभ्य पोशाख अपेक्षित आहे.
• त्रिवेणी संगम, भालका तीर्थ व गोलोक धाम ही तिन्ही ठिकाणे काही किमी परिघात असल्याने एका दिवसात सहज फिरता येतात.

आज लक्षात ठेवा

• सोमनाथ बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले मानले जाते — द्वादश-ज्योतिर्लिंग स्तोत्रातही हाच क्रम आहे.
• मंदिराचा बांधकाम-इतिहास वारंवार विध्वंस व पुनर्बांधणीचा दीर्घ क्रम आहे — पाच-सहा प्रमुख टप्पे दस्तऐवजीकृत आहेत.
• बाण स्तंभाचा भौगोलिक दावा ही श्रद्धेची व लोकप्रिय समजुतीची बाब आहे, स्वतंत्रपणे सिद्ध वैज्ञानिक तथ्य नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सोमनाथ कोणत्या ज्योतिर्लिंगांपैकी आहे?

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले.

सोमनाथ मंदिर कुठे आहे?

गुजरातच्या सौराष्ट्र किनारपट्टीवर, प्रभास पाटण (वेरावळजवळ), गीर सोमनाथ जिल्ह्यात.

सोमनाथ या नावाचा अर्थ काय?

"सोम" (चंद्र) व "नाथ" (स्वामी/रक्षणकर्ता) — चंद्राचा रक्षणकर्ता; चंद्र-दक्ष कथेतून हे नाव आले.

सोमनाथ मंदिर किती वेळा उद्ध्वस्त झाले होते?

इतिहासात किमान पाच-सहा प्रमुख विध्वंस-पुनर्बांधणी टप्पे दस्तऐवजीकृत आहेत (सर्वांत प्रसिद्ध — इ.स. १०२६, गझनीचा महमूद).

सध्याचे सोमनाथ मंदिर कोणी बांधले?

सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या पुढाकाराने सोमनाथ ट्रस्टने (के. एम. मुन्शी नेतृत्व) १९५०-५१ मध्ये; ११ मे १९५१ रोजी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांच्या हस्ते प्राणप्रतिष्ठा.

बाण स्तंभ म्हणजे काय?

मंदिराच्या समुद्राभिमुख बाजूचा प्राचीन खांब; त्यावरील शिलालेखाचा लोकप्रिय अर्थ "इथून अंटार्क्टिकापर्यंत सरळ रेषेत जमीन नाही" असा भाविकांत सांगितला जातो.

सोमनाथ ते द्वारका अंतर किती आहे?

साधारण २००+ किमी (नेमके अंतर मार्गानुसार बदलते) — जाण्यापूर्वी लाइव्ह नकाशा/मार्ग तपासा; दोन्ही गुजरातच्या सौराष्ट्र सागरी-यात्रा सर्किटचा भाग मानले जातात.

सोमनाथ दर्शनाची वेळ काय आहे?

साधारण सकाळी सहा ते रात्री दहा; आरती सकाळी सात, दुपारी बारा व संध्याकाळी सात — प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी मंदिर ट्रस्टकडून तपासावे.

सोमनाथजवळ भालका तीर्थ काय आहे?

सुमारे चार किमी अंतरावरचे स्थान, जिथे शिकारी जराच्या बाणाने श्रीकृष्ण जखमी झाले — कृष्णाच्या देहोत्सर्गाशी संबंधित तीर्थ.

सोमनाथला जवळचे विमानतळ कोणते?

केशोद (सुमारे ५० किमी, मर्यादित उड्डाणे) किंवा दीव (सुमारे ६०-८५ किमी) — नेमके तपशील प्रत्यक्ष प्रवासापूर्वी तपासावेत.

संबंधित माहिती

• महाशिवरात्री१५ फेब्रुवारी›
• श्रावणी सोमवार व्रत१७ ऑगस्ट›
• त्रिपुरारी पौर्णिमा / देव दिवाळी२४ नोव्हेंबर›
• त्र्यंबकेश्वर१४ जानेवारी›
• भीमाशंकर१५ फेब्रुवारी›
• घृष्णेश्वर (वेरूळ)१५ फेब्रुवारी›
• औंढा नागनाथ१५ फेब्रुवारी›
• परळी वैजनाथ१३ फेब्रुवारी›
• देवघर बैद्यनाथ धाम१५ फेब्रुवारी›
• द्वारका नागेश्वर१५ फेब्रुवारी›
• मल्लिकार्जुन (श्रीशैलम, आंध्र प्रदेश)१५ फेब्रुवारी›
• महाकालेश्वर (उज्जैन, मध्य प्रदेश)१५ फेब्रुवारी›
• केदारनाथ (उत्तराखंड)१५ फेब्रुवारी›
• काशी विश्वनाथ (वाराणसी, उत्तर प्रदेश)१५ फेब्रुवारी›
• ओंकारेश्वर (मध्य प्रदेश)२५ जानेवारी›
• रामेश्वरम् (तमिळनाडू)१५ फेब्रुवारी›